महाभारत · अध्याय 12.358
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.358.1
अहो ह्येकान्तिनः सर्वान्प्रीणाति भगवान्हरिः ।
विधिप्रयुक्तां पूजां च गृह्णाति शिरसा स्वयम् ॥ १२.३५८.१ ॥
अहो! भगवान हरी एकान्तिक भक्तांना सर्वांना संतुष्ट करतो; विधीनुसार अर्पिलेली पूजा तो स्वतः मस्तकावर स्वीकारतो.
12.358.2
ये तु दग्धेन्धना लोके पुण्यपापविवर्जिताः ।
तेषां च या हि निर्दिष्टा पारम्पर्यागता गतिः ॥ १२.३५८.२ ॥
जे जगात दग्धेन्धन (कर्मरूपी इंधन जाळलेले) आणि पुण्यपापरहित आहेत, त्यांची परंपरेने आलेली निर्दिष्ट गती कोणती.
12.358.3
चतुर्थ्यां चैव ते गत्यां गच्छन्ति पुरुषोत्तमम् ।
एकान्तिनस्तु पुरुषा गच्छन्ति परमं पदम् ॥ १२.३५८.३ ॥
चौथ्या गतीमध्ये ते पुरुषोत्तमाला जातात; परंतु एकान्तिक पुरुष परम पदाला जातात.
12.358.4
नूनमेकान्तधर्मोऽयं श्रेष्ठो नारायणप्रियः ।
अगत्वा गतयतिस्रो यद्गच्छत्यव्ययं हरिम् ॥ १२.३५८.४ ॥
निश्चितच हा एकान्त धर्म श्रेष्ठ असून नारायणाला प्रिय आहे; तीन गतींना न जाता तो अव्यय हरीला प्राप्त होतो.
12.358.5
सहोपनिषदान्वेदान्ये विप्राः सम्यगास्थिताः ।
पठन्ति विधिमास्थाय ये चापि यतिधर्मिणः ॥ १२.३५८.५ ॥
उपनिषदांसह वेदांचे सम्यक् आचरण करून विधीनुसार पठण करणारे जे ब्राह्मण, आणि जे यतिधर्माचे पालन करतात.
12.358.6
तेभ्यो विशिष्टां जानामि गतिमेकान्तिनां नृणाम् ।
केनैष धर्मः कथितो देवेन ऋषिणाऽपि वा ॥ १२.३५८.६ ॥
त्यांच्यापेक्षा विशिष्ट गती एकान्तिक मनुष्यांची आहे हे मी जाणतो. हा धर्म कोणत्या देवाने किंवा ऋषीने सांगितला?
12.358.7
एकान्तिनां च का चर्या कदा चोत्पादिता विभो ।
एतन्मे संशयं छिन्धि परं कौतूहलं हि मे ॥ १२.३५८.७ ॥
एकान्तिकांचा आचार कोणता आणि तो केव्हा प्रवर्तित झाला, हे विभो? माझा हा संशय दूर करा; मला फार कुतूहल आहे.
12.358.8
समुपोढेष्वनीकेषु कुरुपाण्डवयोर्मृधे ।
अर्जुने विमनस्के च गीता भगवता स्वयम् ॥ १२.३५८.८ ॥
कौरव-पांडवांची सेना युद्धासाठी सज्ज असताना, खिन्न झालेल्या अर्जुनाला भगवंतांनी स्वतः गीता सांगितली.
12.358.9
आगतिश्च गतिश्चैव पूर्वं ते कथिता मया ।
गहनो ह्येष धर्मो वै दुर्विज्ञेयोऽकृतात्मभिः ॥ १२.३५८.९ ॥
आगमन आणि गमन हे दोन्ही मी पूर्वीच तुला सांगितले आहेत. हा धर्म गहन आहे; ज्यांनी आत्मसंयम केला नाही त्यांना तो समजणे कठीण आहे.
12.358.10
संमितः सामवेदेन पुरैवादियुगे कृतः ।
धार्यते स्वयमीशेन राजन्नारायणेन ह ॥ १२.३५८.१० ॥
हा धर्म पूर्वी आदियुगात सामवेदाने निश्चित आणि स्थापित झाला. हे राजा, तो स्वतः ईश नारायणच धारण करतो.
12.358.11
एतदर्थं महाराज पृष्टः पार्थेन नारदः ।
ऋषिमध्ये महाभागः शृण्वतोः कृष्णभीष्मयोः ॥ १२.३५८.११ ॥
हे महाराजा, याच कारणास्तव पार्थाने (अर्जुनाने) ऋषींमध्ये महाभाग नारदांना विचारले; कृष्ण आणि भीष्म ऐकत असताना.
12.358.12
गुरुणा च मयाऽप्येव कथितो नृपसत्तम ।
यथा तत्कथितं तत्र नारदेन तथा शृणु ॥ १२.३५८.१२ ॥
हे नृपश्रेष्ठा, माझ्या गुरूंनी आणि मीही हे सांगितले आहे. तेथे नारदांनी जसे सांगितले तसे ऐक.
12.358.13
यदाऽऽसीन्मानजं जन्म नारायणमुखोद्गतम् ।
ब्रह्मणः पृथिवीपाल तदा नारायणः स्वयम् ॥ १२.३५८.१३ ॥
हे पृथ्वीपाला, ब्रह्मदेवाचा मानसजन्मा (पुत्र) नारायणाच्या मुखातून उत्पन्न झाला, तेव्हा नारायण स्वतः (तसे करीत होते).
12.358.14
तेन धर्मेण कृतवान्दैवं पित्र्यं च भारत ।
फेनपा ऋषयश्चैव तं धर्मं प्रतिपेदिरे ॥ १२.३५८.१४ ॥
हे भरतवंशज, त्या धर्माने (नारायणाने) दैव व पित्र्य कर्मे केली; आणि फेनप ऋषींनीही तो धर्म स्वीकारला.
12.358.15
वैखानसाः फेनपेभ्यो धर्मं तं प्रतिपदिरे ।
वैखानसेभ्यः सोपस्तु ततः सोऽन्तर्दधे पुनः ॥ १२.३५८.१५ ॥
वैखानस ऋषींनी फेनप ऋषींकडून तो धर्म स्वीकारला; नंतर वैखानसांजवळ (तो) उपस्थित झाला, आणि तो पुन्हा अंतर्धान पावला.
12.358.16
यदाऽऽसीच्चाक्षुषं जन्म द्वितीयं ब्रह्मणो नृप ।
यदा पितामहेनैव सोमाद्धर्मः परिश्रुतः ॥ १२.३५८.१६ ॥
हे राजा, ब्रह्मदेवाचा दुसरा जन्म चाक्षुष झाला तेव्हा पितामहांनी (ब्रह्मदेवांनी) सोमाकडून धर्म ऐकला.
12.358.17
नारायणात्मको राजन्रुद्राय प्रददौ च तम् ।
ततो योगस्थितो रुद्रः पुरा कृतयुगे नृप ॥ १२.३५८.१७ ॥
हे राजा, नारायणस्वरूप (ब्रह्मदेवांनी) तो (धर्म) रुद्राला दिला; नंतर योगस्थित रुद्राने, हे नृपा, पूर्वी कृतयुगात (तो घेतला).
12.358.18
वालखिल्यानृषीन्सर्वान्धर्ममेनमपाठयत् ।
अन्तर्दधे ततो भूयस्तस्य देवस्य मायया ॥ १२.३५८.१८ ॥
त्याने सर्व वालखिल्य ऋषींना हा धर्म शिकवला; नंतर त्या देवाच्या मायेने तो पुन्हा अंतर्धान पावला.
12.358.19
तृतीयं ब्रह्मणो जन्म यदासीद्वाचिकं महत् ।
तत्रैष धर्मः संभूतः स्वयं नारायणान्नृप ॥ १२.३५८.१९ ॥
ब्रह्मदेवाचा तिसरा जन्म, जो वाचिक आणि महान होता; तेथेच हा धर्म स्वतः नारायणापासून उत्पन्न झाला, हे राजा.
12.358.20
सुपर्णो नाम तमृषिः प्राप्तवान्पुरुषोत्तमात् ।
तपसा वै सुतप्तेन दमेन नियमेन च ॥ १२.३५८.२० ॥
सुपर्ण नावाच्या त्या ऋषींनी पुरुषोत्तमाकडून ते मिळवले; कठोर तप, दम आणि नियमाद्वारे.
12.358.21
त्रिः परिक्रान्तवानेतत्सुपर्णो धर्मसुत्तमम् ।
यस्मात्तस्माद्व्रतं ह्येतत्रिसौपर्णमिहोच्येत ॥ १२.३५८.२१ ॥
सुपर्णाने या उत्तम धर्माला तीन वेळा प्रदक्षिणा घातली; म्हणून या व्रताला येथे 'त्रिसौपर्ण' म्हणतात.
12.358.22
ऋग्वेदपाठपठितं व्रतमेतद्धि दुश्चरम् ।
सुपर्णाच्चाप्यधिगतो धर्म एष सनातनः ॥ १२.३५८.२२ ॥
ऋग्वेद पठनाने म्हटले जाणारे हे व्रत खरोखर कठीण आहे; सुपर्णाकडूनही हा सनातन धर्म प्राप्त झाला.
12.358.23
वायुना द्विपदश्रिष्ठे प्रथितो जगदायुषा ।
वायोः सकाशात्प्राप्तश्च ऋषिभिर्विघसाशिभिः ॥ १२.३५८.२३ ॥
द्विपादांमध्ये श्रेष्ठ अशा वायूमुळे हा जगाच्या आयुष्यासह प्रसिद्ध झाला; वायूच्या सान्निध्यातून विघसाशी ऋषींनी तो मिळवला.
12.358.24
तेभ्यो महोदधिश्चैव प्राप्तवान्धर्ममुत्तमम् ।
अन्तर्दधे ततो भूयो नारायणसमाहृतः ॥ १२.३५८.२४ ॥
त्यांच्याकडून महासागरानेही उत्तम धर्म मिळवला; नंतर तो नारायणाने परत नेल्यामुळे पुन्हा अंतर्धान पावला.
12.358.25
यदा भूयः श्रवणजा सृष्टिरासीन्महात्मनः ।
ब्रह्मणः पुरुषव्याघ्र तत्र कीर्तयतः शृणु ॥ १२.३५८.२५ ॥
हे पुरुषव्याघ्रा, महात्मा ब्रह्मदेवांपासून श्रवणजन्य सृष्टी पुन्हा झाली तेव्हा, तेथे कीर्तन करणाऱ्याचे ऐक.
12.358.26
जगत्स्रष्टुमना देवो हरिर्नारायणः स्वयम् ।
चिन्तयामास पुरुषं जगत्सर्गकरं प्रभुम् ॥ १२.३५८.२६ ॥
जगत्निर्मितीची इच्छा धरलेल्या देव हरि नारायणाने स्वतः जगत्सर्ग करणाऱ्या प्रभू पुरुषाचे चिंतन केले.
12.358.27
अथ चिन्तयतस्तस्य कर्णाभ्यां पुरुषः स्मृतः ।
प्रजासर्गकरो ब्रह्मा तमुवाच जगत्पतिः ॥ १२.३५८.२७ ॥
नंतर त्यांच्या चिंतनात त्यांच्या कानांतून प्रजासर्ग करणारा ब्रह्मा नामक पुरुष प्रकट झाला; जगत्पती त्याला म्हणाले.
12.358.28
सृज प्रजाः पुत्र सर्वा मुखतः पादतस्तथा ।
श्रेयस्तव विधास्यामि बलं तेजश्च सुव्रत ॥ १२.३५८.२८ ॥
हे पुत्रा, सर्व प्रजांची निर्मिती कर—मुखातून आणि पायांतूनही. हे सुव्रता, मी तुला कल्याण, बल आणि तेज देईन.
12.358.29
धर्मं च मत्तो गृह्णीष्व सात्वतं नाम नामतः ।
तेन सृष्टं कृतयुगं स्थापयस्व यथाविधि ॥ १२.३५८.२९ ॥
माझ्याकडून धर्म घे, जो सात्वत नावाने ओळखला जातो. त्याने निर्मिलेले कृतयुग यथाविधी स्थापन कर.
12.358.30
ततो ब्रह्मा नमश्चक्रे देवाय हरिमेधसे ।
धर्मं चाग्र्यं स जग्राह सरहस्यं ससंग्रहम् ॥ १२.३५८.३० ॥
तेव्हा ब्रह्मदेवाने हरिमेधस दैवताला नमस्कार केला; त्याने श्रेष्ठ धर्म त्याच्या रहस्य आणि संग्रहासह स्वीकारला.
12.358.31
आरण्यकेन सहितं नारायणमुखोद्गतम् ।
उपदिश्य ततो धर्मं ब्रह्मणेऽमिततेजसे ॥ १२.३५८.३१ ॥
आरण्यकासह नारायणाच्या मुखातून निघालेला धर्म अमिततेजस्वी ब्रह्मदेवाला उपदेश करून
12.358.32
तं कार्तयुगधर्माणं निराशीः कर्मसंज्ञितम् ।
जगाम तमसः पारं यत्राव्यक्तं व्यवस्थितम् ॥ १२.३५८.३२ ॥
कृतयुगधर्मस्वरूप, निष्काम, कर्म नावाने ओळखला जाणारा तो धर्म अंधकाराच्या पलीकडे गेला, जेथे अव्यक्त स्थित आहे.
12.358.33
ततोऽथ वरदो देवो ब्रह्मा लोकपितामहः ।
असृजत्स ततो लोकान्कृत्स्नान्स्थावरजङ्गमान् ॥ १२.३५८.३३ ॥
नंतर वरदाता देव, लोकपितामह ब्रह्मदेवाने स्थावर-जंगमांसह सर्व लोक निर्माण केले.
12.358.34
ततः प्रावर्तत तदा आदौ कृतयुगं शुभम् ।
ततो हि सात्वतो धर्मो व्याप्य लोकानवस्थितः ॥ १२.३५८.३४ ॥
तेव्हा आदीस शुभ कृतयुग सुरू झाले. नंतर सात्वत धर्म सर्व लोकांत व्यापून स्थिर झाला.
12.358.35
तेनैवाद्येन धर्मेण ब्रह्मा लोकविसर्गकृत् ।
पूजयामास देवेशं हरिं नारायणं प्रभुम् ॥ १२.३५८.३५ ॥
त्याच आद्य धर्माने लोकसृष्टी करणाऱ्या ब्रह्मदेवाने देवेश, हरी, नारायण, प्रभू यांची पूजा केली.
12.358.36
धर्मप्रतिष्ठाहेतोश्च मनुं स्वारोचिषं ततः ।
अध्यापयामास तदा लोकानां हितकाम्यया ॥ १२.३५८.३६ ॥
धर्मस्थापनेसाठी आणि लोकांच्या हितकामनेने, तेव्हा त्याने स्वारोचिष मनूला शिकवले.
12.358.37
ततः स्वारोचिषः पुत्रं स्वयं शङ्खपदं नृप ।
अध्यापयत्पुराऽव्यग्रः सर्वलोकपतिर्विभुः ॥ १२.३५८.३७ ॥
नंतर स्वारोचिषाने स्वतः आपला पुत्र शङ्खपद याला, हे राजा, पूर्वी शांतपणे शिकवले; तो सर्वलोकांचा स्वामी आणि सर्वव्यापी होता.
12.358.38
ततः शङ्खपदश्चापि पुत्रमात्मजमौरसम् ।
दिशापालं सुधर्माणमध्यापयत भारत।
सोऽन्तर्दधे ततो भूयः प्राप्ते त्रेतायुगे पुनः ॥ १२.३५८.३८ ॥
नंतर शङ्खपदानेही आपला औरस पुत्र, दिशापाल सुधर्मा याला शिकवले, हे भारता. तो अंतर्धान पावला; पुढे त्रेतायुग आल्यावर पुन्हा प्रकटला.
12.358.39
नासत्ये जन्मनि पुरा ब्रह्मणः पार्थिवोत्तम ।
धर्ममेतं स्वयं देवो हरिर्नारायणः प्रभुः ॥ १२.३५८.३९ ॥
हे श्रेष्ठ राजा, पूर्वी ब्रह्मदेवाच्या जन्मकाळी नासत्य-युगात स्वतः देव हरी नारायण, प्रभू, हाच धर्म [प्रकट केला].
12.358.40
तज्जगादारविन्दाक्षो ब्रह्मणः पश्यतस्तदा ।
सनत्कुमारो भगवांस्ततः प्राधीतवान्नृप ॥ १२.३५८.४० ॥
ब्रह्मदेव पाहत असताना कमलनयनाने ते सांगितले. नंतर भगवान सनत्कुमाराने, हे राजा, ते अध्ययन करून आत्मसात केले.
12.358.41
सनत्कुमारादपि च वीरणो वै प्रजापतिः ।
कृतादौ कुरुशार्दूल धर्ममेतदधीतवान् ॥ १२.३५८.४१ ॥
सनत्कुमाराकडूनही प्रजापती वीरण, हे कुरुशार्दूला, कृतयुगाच्या आरंभी हा धर्म शिकला.
12.358.42
वीरणश्चाप्यधीत्यैनं रैभ्याय मुनये ददौ ।
रैभ्यः पुत्राय शुद्धाय सुव्रताय सुमेधसे ॥ १२.३५८.४२ ॥
वीरणानेही हे शिकून रैभ्य मुनीला दिले; रैभ्याने आपल्या शुद्ध, सुव्रती आणि सुमेधा पुत्राला [दिले].
12.358.43
कुक्षिपालाय च ददौ विशालाय च धर्मिणे ।
ततोऽप्यन्तर्दधे भूयो नारायणमुखोद्गतः ॥ १२.३५८.४३ ॥
त्यांनी कुक्षिपालाला आणि धर्मिष्ठ विशालाला दिले. नंतर नारायणाच्या मुखातून उत्पन्न झालेले ते पुन्हा अंतर्धान पावले.
12.358.44
अण्डजे जन्मनि पुनर्ब्रह्मणे हरियोनये ।
एष धर्मः समुद्भूतो नारायणमुखात्पुनः ॥ १२.३५८.४४ ॥
अंडज जन्मात पुन्हा हरीपासून जन्मलेल्या ब्रह्मदेवासाठी हा धर्म नारायणाच्या मुखातून पुन्हा प्रकट झाला.
12.358.45
गृहीतो ब्रह्मणा राजन्प्रयुक्तश्च यथाविधि ।
अध्यापिताश्च मुनयो नाम्ना बर्हिपदो नृप ॥ १२.३५८.४५ ॥
हे राजा, ब्रह्मदेवाने हे स्वीकारून यथाविधी प्रयुक्त केले. हे नृपा, बर्हिपद नावाच्या मुनींना हे शिकवले गेले.
12.358.46
बर्हिषद्भ्यश्च संप्राप्तः सामवेदान्तगं द्विजम् ।
ज्येष्ठं नामाभिविख्यातं ज्येष्ठसामव्रतो हरिः ॥ १२.३५८.४६ ॥
बर्हिषदांकडून सामवेदाच्या अंताला पोहोचलेला, ज्येष्ठ नावाने प्रसिद्ध असलेला एक द्विज त्याला प्राप्त झाला. हरी हे ज्येष्ठसाम व्रताचे आचरण करणारे होते.
12.358.47
ज्येष्ठाच्चाप्यनुसंक्रान्तो राजानमविकम्पनम् ।
अन्तर्दधे ततो राजन्नेष दर्मः प्रभो हरेः ॥ १२.३५८.४७ ॥
ज्येष्ठाकडून ते अविकम्पन नावाच्या राजाकडे गेले. नंतर, हे राजा, ते अंतर्धान पावले. हे प्रभो, हा हरीचा धर्म आहे.
12.358.48
यदिदं सप्तमं जन्म पद्मजं ब्रह्मणो नृप ।
तत्रैष धर्मः कथितः स्वयं नारायणेन ह ॥ १२.३५८.४८ ॥
हे नृपा, हा ब्रह्मदेवाचा पद्मजन्मातील सातवा जन्म आहे; त्यात नारायणाने स्वतः हा धर्म सांगितला.
12.358.49
पितामहाय शुद्धाय युगादौ लोकधारिणे ।
पितामहश्च दक्षाय धर्ममेतं पुरा ददौ ॥ १२.३५८.४९ ॥
युगाच्या आरंभी शुद्ध आणि लोकधारक पितामहाला, आणि पितामहाने पूर्वी दक्षाला हा धर्म दिला.
12.358.50
ततो ज्येष्ठे तु दौहित्रे प्रादाद्दक्षो नृपोत्तम ।
आदित्ये सवितुर्ज्येष्ठे विवस्वाञ्जगृहे ततः ॥ १२.३५८.५० ॥
नंतर हे नृपश्रेष्ठा, दक्षाने आपल्या ज्येष्ठ दौहित्राला दिला; सवित्याचा ज्येष्ठ पुत्र आदित्य याला; नंतर विवस्वानाने स्वीकारला.
12.358.51
त्रेतायुगादौ च ततो विवस्वान्ममवे ददौ ।
मनुश्च लोकभूत्यर्थं सुतायेक्ष्वाकवे ददौ ॥ १२.३५८.५१ ॥
त्रेतायुगाच्या आरंभी विवस्वानाने मनूला दिला; आणि लोककल्याणासाठी मनूने आपला पुत्र इक्ष्वाकूला दिला.
12.358.52
इक्ष्वाकुणा च कथितो व्याप्य लोकानवस्थितः ।
गमिष्यति क्षयान्ते च पुनर्नारायणं नृप ॥ १२.३५८.५२ ॥
इक्ष्वाकूने सांगितलेला हा धर्म लोकांमध्ये व्यापून राहिला आहे; हे नृपा, क्षयाच्या अंती तो पुन्हा नारायणाकडे जाईल.
12.358.53
यतीनां चापि यो धर्मः स ते पूर्वं नृपोत्तम ।
कथितो हरिगीतासु समासविधिकल्पितः ॥ १२.३५८.५३ ॥
हे नृपश्रेष्ठा, यतींचा जो धर्म आहे, तोही तुला पूर्वी हरिगीतांमध्ये संक्षिप्त विधीप्रमाणे सांगितला होता.
12.358.54
नारदेन सुसंप्राप्तः सरहस्यः ससंग्रहः ।
एष धर्मो जगन्नाथात्साक्षान्नारायणान्नृप ॥ १२.३५८.५४ ॥
नारदाने हा धर्म रहस्य आणि संग्रहासह पूर्णपणे प्राप्त केला; हे नृपा, हा धर्म जगन्नाथ साक्षात नारायणाकडून आला.
12.358.55
एवमेव महान्धर्मे आद्यो राजन्सनातनः ।
दुर्विज्ञेयो दुष्करश्च सात्वतैर्धार्यते सदा ॥ १२.३५८.५५ ॥
याचप्रमाणे, हे राजन्, हा महान, आदिम आणि सनातन धर्म आहे; समजण्यास कठीण आणि पाळण्यास दुष्कर आहे; सात्वत तो सदैव धारण करतात.
12.358.56
धर्मज्ञानेन चैतेन सुप्रयुक्तेन कर्मणा ।
अहिंसाधर्मयुक्तेन प्रीयते हरिरीश्वरः ॥ १२.३५८.५६ ॥
या धर्मज्ञानाने आणि योग्यरीत्या आचरलेल्या कर्माने, अहिंसाधर्माने युक्त होऊन, ईश्वर हरी प्रसन्न होतो.
12.358.57
एकव्यूहविभागो वा क्वचिद्द्विव्यूहसंज्ञितः ।
त्रिव्यूहश्चापि संख्यातश्चतुर्व्यूहश्च दृश्यते ॥ १२.३५८.५७ ॥
कुठे एकव्यूहाचा विभाग, किंवा द्विव्यूह नावाने ओळखला जाणारा; त्रिव्यूहही मोजला जातो आणि चतुर्व्यूहही दिसतो.
12.358.58
हरिरेव हि क्षेत्रज्ञो निर्ममो निष्कलस्तथा ।
जीवश्च सर्वभूतेषु पञ्चभूतगुणातिगः ॥ १२.३५८.५८ ॥
हरीच क्षेत्रज्ञ; ममतारहित आणि निष्कल; तसाच सर्व भूतांतील जीवही तोच; पंचमहाभूतांच्या गुणांच्या पलीकडील.
12.358.59
मनश्च प्रथितं राजन्पञ्चन्द्रियसमीरणम् ।
एष लोकनिधिः श्रीमानेषु लोकविसर्गकृत् ॥ १२.३५८.५९ ॥
हे राजन्, प्रसिद्ध मन हा पंचेंद्रियांचा वायू आहे; हा श्रीमान लोकांचा निधी आहे, आणि यांमध्ये लोकसर्जक आहे.
12.358.60
अकर्ता चैव कर्ता च कार्यं कारणमेव च ।
यथेच्छति तथा राजन्क्रीडते पुरुषोऽव्ययः ॥ १२.३५८.६० ॥
तो अकर्ता आणि कर्ताही आहे, कार्य आणि कारणही तोच; हे राजन्, जशी त्याची इच्छा असते तसाच अव्यय पुरुष क्रीडा करतो.
12.358.61
एष एकान्तिधर्मस्ते कीर्तितो नृपसत्तम ।
मया गुरुप्रसादेन दुर्विज्ञेयोऽकृतात्मभिः ॥ १२.३५८.६१ ॥
हे नृपश्रेष्ठा, माझ्या गुरूच्या प्रसादाने मी तुला हा एकान्ती धर्म सांगितला; ज्यांनी आत्मा संयमित केला नाही त्यांना तो दुर्विज्ञेय आहे.
12.358.62
एकान्तिनो हि पुरुषा दुर्लभा बहवो नृप ।
यद्येकान्तिभिराकीर्णं जगत्स्यात्कुरुनन्दनः ॥ १२.३५८.६२ ॥
हे राजा, एकान्ती पुरुष फार दुर्लभ आहेत; हे कुरुनंदना, जर हे जग एकान्तींनी भरलेले असते (तर किती चांगले झाले असते).
12.358.63
अहिंसकैरात्मविद्भिः सर्वभूतहिते रतैः ।
भवेत्कृतयुगप्राप्तिराशीः कर्मविवर्जिता ॥ १२.३५८.६३ ॥
अहिंसक, आत्मज्ञानी आणि सर्वभूतांच्या हितात रमणारे लोक असतील तर कृतयुग प्राप्त होईल; तो आशीर्वाद कर्मरहित असेल.
12.358.64
एवं स भगवान्व्यासो गुरुर्मम विशांपते ।
कथयामास धर्मज्ञो धर्मराजे द्विजोत्तमः ॥ १२.३५८.६४ ॥
अशा प्रकारे धर्मज्ञ, द्विजश्रेष्ठ भगवान व्यास, माझे गुरू, हे विशांपते, धर्मराजाला सांगते झाले.
12.358.65
ऋषीणां संनिधौ राजञ्शृण्वतोः कृष्णभीष्मयोः ।
तस्याप्यकथयत्पूर्वं नारदः सुमहातपाः ॥ १२.३५८.६५ ॥
हे राजा, ऋषींच्या सान्निध्यात, कृष्ण आणि भीष्म ऐकत असताना, त्याच्याही आधी महातपस्वी नारदाने हे सांगितले होते.
12.358.66
देवं परमकं ब्रह्म श्वेतं चन्द्राभमच्युतम् ।
यत्र चैकान्तिनो यान्ति नारायणपरायणाः।
तदेव परमं स्थानं मुक्तानां केवलं भवेत् ॥ १२.३५८.६६ ॥
श्वेत, चंद्रासारखा तेजस्वी अच्युत परम ब्रह्मदेवाकडे एकान्ती, नारायणपरायण जातात; तेच मुक्तांचे केवळ परम स्थान होईल.
12.358.67
एवं बहुविधं धर्मं प्रविबुद्धैर्निषेवितम् ।
न कुर्वन्ति कथं विप्रा अन्ये नानाव्रते स्थिताः ॥ १२.३५८.६७ ॥
प्रबुद्धांनी सेवलेला असा बहुविध धर्म, नाना व्रतांत स्थित असलेले इतर विप्र कसा आचरत नाहीत?
12.358.68
तिस्रः प्रकृतयो राजन्देहबन्धेषु निर्मिताः ।
सात्विकी राजसी चैव तामसी चैव भारत ॥ १२.३५८.६८ ॥
हे राजा, देहबंधनांत तीन प्रकृती निर्माण केल्या आहेत — सात्त्विकी, राजसी आणि तामसी, हे भारता.
12.358.69
देहबन्धेषु पुरुषः श्रेष्ठः कुरुकुलोद्वह ।
सात्विकः पुरुषव्याघ्र भवेन्मोक्षाय निश्चितः ॥ १२.३५८.६९ ॥
देहबंधनांत श्रेष्ठ पुरुष, कुरुकुलाचे धारक, सात्त्विक तो पुरुषव्याघ्र मोक्षाला निश्चितपणे पात्र होतो.
12.358.70
अत्रापि स विजानाति पुरुषं ब्रह्मवित्तमम् ।
नारायणां परं मोक्षे ततो वै सात्विकः स्मृतः ॥ १२.३५८.७० ॥
येथेही तो ब्रह्मवेत्त्यांमधील श्रेष्ठ पुरुष जाणतो, जो नारायण आहे आणि मोक्षात परम आहे; म्हणूनच तो सात्त्विक म्हटला जातो.
12.358.71
मनीषितं च प्राप्नोति चिन्तयन्पुरुषोत्तमम् ।
एकान्तभक्तः सततं नारायणपरायणः ॥ १२.३५८.७१ ॥
पुरुषोत्तमाचे चिंतन करत तो आपले इष्ट प्राप्त करतो; सतत एकांत भक्त, नारायण-परायण.
12.358.72
मनीषिणो हि ये केचिद्यतयो मोक्षधर्मिणः ।
तेषां विच्छिन्नतृष्णानां योगक्षेमवहो हरिः ॥ १२.३५८.७२ ॥
मोक्षधर्मात रत असलेले काही मनीषी, यती आहेत; ज्यांची तृष्णा छिन्न झाली आहे त्यांच्यासाठी योगक्षेम वाहणारा हरीच.
12.358.73
जायमानं हि पुरुषं यं पश्येन्मधुसूदनः ।
सात्विकस्तु स विज्ञेयो भवेन्मोक्षे च निश्चितः ॥ १२.३५८.७३ ॥
जन्म घेत असलेल्या ज्या पुरुषाला मधुसूदन पाहतो, त्याला सात्त्विक जाणावे; तो निश्चितपणे मोक्षास पात्र होतो.
12.358.74
साङ्ख्ययोगेन तुल्यो हि धर्म एकान्तिसेवितः ।
नारायणात्मके मोक्षे ततो यान्ति परां गतिं ॥ १२.३५८.७४ ॥
सांख्य-योगाप्रमाणेच तो धर्म आहे, जो एकान्ती सेवन करतात; नारायणात्मक मोक्षात ते परम गती पावतात.
12.358.75
नारायणेन दृष्टस्तचु प्रतिबुद्धो भवेत्पुमान् ।
एवमात्मेच्छया राजन्प्रतिबुद्धो न जायते ॥ १२.३५८.७५ ॥
नारायणाने पाहिलेला पुरुष प्रतिबुद्ध होतो; अशा प्रकारे, हे राजा, आत्म-इच्छेने प्रतिबुद्ध झालेला पुन्हा जन्म घेत नाही.
12.358.76
राजसी तामसी चैव व्यामिश्रे प्रकृती स्मृते ।
तदात्मकं हि पुरुषं जायमानं विशांपते।
प्रवृत्तिलक्षणैर्युक्तं नावेक्षति हरिः स्वयम् ॥ १२.३५८.७६ ॥
राजसी आणि तामसी या दोन्ही मिश्र प्रकृती सांगितल्या आहेत; हे विशांपते, त्यांच्या स्वरूपाचा, प्रवृत्तीच्या लक्षणांनी युक्त होऊन जन्मणाऱ्या पुरुषाकडे हरी स्वतः पाहत नाही.
12.358.77
पश्यत्येनं जायमानं ब्रह्मा लोकपितामहः ।
रजसा तपसा चैव मानसं समभिप्लुतम् ॥ १२.३५८.७७ ॥
लोकपितामह ब्रह्मा जन्म घेत असलेल्या त्याला पाहतो; रजस आणि तपाने, मनाने व्यापलेल्याला.
12.358.78
कामं देवाश्च ऋषयः सत्वस्था नृपसत्तम ।
हीनाः सत्वेन सूक्ष्मेण ततो वैकारिकाः स्मृताः ॥ १२.३५८.७८ ॥
हे नृपश्रेष्ठा, देव आणि ऋषी खरोखर सत्त्वात स्थित आहेत; परंतु सूक्ष्म सत्त्वाने हीन असल्यामुळे त्यांना वैकारिक म्हटले आहे.
12.358.79
कथं वैकारिको गच्छेत्पुरुषः पुरुषोत्तमम् ।
वद सर्वं यथादृष्टं प्रवृत्तिं च यथाक्रमम् ॥ १२.३५८.७९ ॥
वैकारिक पुरुष पुरुषोत्तमाकडे कसा जातो? जसे पाहिले तसे सर्व आणि त्याची प्रवृत्ती यथाक्रम सांगा.
12.358.80
सुसूक्ष्मं तत्त्वसंयुक्तं संयुक्तं त्रिभिरक्षरैः ।
पुरुषः पुरुषं गच्छेन्निष्क्रियं पञ्चविंशकम् ॥ १२.३५८.८० ॥
अत्यंत सूक्ष्म, तत्त्वांनी युक्त, तीन अक्षरांनी संयुक्त, निष्क्रिय पंचविसावे तत्त्वासह पुरुष पुरुषाकडे जावा.
12.358.81
एवमेकं साङ्ख्ययोगं वेदारण्यकमेव च ।
परस्पराङ्गान्येतानि पाञ्चरात्रं च कथ्यते ॥ १२.३५८.८१ ॥
अशा प्रकारे सांख्य-योग आणि वेद-आरण्यक एकच; हे परस्परांचे अंग आहेत; पांचरात्रही असेच म्हटले जाते.
12.358.82
एष एकान्तिनां धर्मो नारायणपरात्मकः ॥ १२.३५८.८२ ॥
हा एकान्तींचा धर्म आहे; ज्याचा आत्मा नारायणाला पूर्णपणे समर्पित आहे.
12.358.83
यथा समुद्रात्प्रसृता जलौघा ।
स्तमेव राजन्पुनराविशन्ति।
इमे तथा ज्ञानमहाजलौघा ।
नारायणं वै पुनराविशन्ति ॥ १२.३५८.८३ ॥
समुद्रातून वाहणारे जलप्रवाह पुन्हा त्यातच मिसळतात, राजा, तसेच हे ज्ञानाचे महाजलप्रवाह नारायणात पुन्हा मिसळतात.
12.358.84
एष ते कथितो धर्मः सात्वतो यदुबान्धव ।
कुरुष्वैनं यथान्यायं यदि शक्तोसि भारत ॥ १२.३५८.८४ ॥
हे यदुबांधवा, हा सात्वतांचा धर्म तुला सांगितला; भारता, तुला शक्य असेल तर न्यायाने याचे पालन कर.
12.358.85
एवं हि स महाभागो नारदो गुरवे मम ।
श्वेतानां यतिनां चाह एकान्तगतिमख्याम् ॥ १२.३५८.८५ ॥
असे त्या महाभाग नारदांनी माझ्या गुरूंना आणि श्वेत यतींविषयी एकान्त गतीचे वर्णन केले.
12.358.86
व्यासश्चाकथयत्प्रीत्या धर्मपुत्राय धीमते ।
स एवायं मया तुभ्यमाख्यातः प्रसृतो गुरोः ॥ १२.३५८.८६ ॥
व्यासांनी प्रेमाने धर्मपुत्र बुद्धिमानास हे सांगितले; तेच गुरूंकडून विस्ताराने मी तुला सांगितले.
12.358.87
इत्थं हि दुश्चरो धर्म एष पार्थिवसत्तम ।
यथैव त्वं तथैवान्ये न भजन्ति च मोहिताः ॥ १२.३५८.८७ ॥
हे राजश्रेष्ठा, हा धर्म असा आचरणास कठीण आहे; तुझ्याप्रमाणेच इतर मोहित लोक याचे पालन करीत नाहीत.
12.358.88
कृष्ण एव हि लोकानां भावनो मोहनस्तथा ।
संहारकारकश्चैव कारणं च विशांपते ॥ १२.३५८.८८ ॥
कृष्णच लोकांचा निर्माता, मोहित करणारा आणि संहारक आहे; हे नरपती, तोच कारण आहे.