মহাভারত · অধ্যায় 12.360
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.360.1
बहवः पुरुषा ब्रह्मन्नुताहो एक एव तु ।
को ह्यत्र पुरुषः श्रेष्ठः को वा योनिरिहोच्यते ॥ १२.३६०.१ ॥
হে ব্রাহ্মণ, পুরুষ কি বহু, নাকি একজনই? এখানে শ্রেষ্ঠ পুরুষ কে, আর তাঁর উৎস কী বলা হয়?
12.360.2
बहवः पुरुषा लोके साङ्ग्ययोगविचारणे ।
नैतदिच्छन्ति पुरुषमेकं कुरुकुलोद्वह ॥ १२.३६०.२ ॥
লোকে সাংখ্য ও যোগের বিচারে পুরুষ বহু; কিন্তু তাঁরা এই পুরুষকে একজন বলে স্বীকার করেন না, হে কুরুকুলশ্রেষ্ঠ।
12.360.3
बहनां पुरुषाणां च यथैका योनिरुच्यते ।
तथा तं पुरुषं विश्वं व्याख्यास्यामि गुणाधिकम् ॥ १२.३६०.३ ॥
বহু পুরুষের যেমন একটি উৎস বলা হয়, তেমনি গুণে শ্রেষ্ঠ সেই বিশ্বপুরুষকে আমি ব্যাখ্যা করব।
12.360.4
नमस्कृत्वा च गुरवे व्यासाय विदितात्मने ।
तपोयुक्ताय दान्ताय वन्द्याय परमपये ॥ १२.३६०.४ ॥
গুরু, আত্মজ্ঞানী ব্যাসকে প্রণাম করে, যিনি তপস্যাযুক্ত, সংযমী, বন্দনীয় ও পরম দানকারী,
12.360.5
इदं पुरुषसूक्तं हि सर्ववेदेषु पार्थिव ।
ऋतं सत्यं च विख्यातमृपिसिंहेन चिन्तितम् ॥ १२.३६०.५ ॥
হে রাজা, এই পুরুষসূক্ত সমস্ত বেদে আছে; ঋষিসিংহ চিন্তা করেছেন, ঋত ও সত্য বলে খ্যাত।
12.360.6
उत्सर्गेणापवादेन ऋषिभिः कपिलादिभिः ।
अध्यान्मचिन्तामाश्रित्य शास्त्राण्युक्तानि भारत ॥ १२.३६०.६ ॥
হে ভারত, কপিল প্রমুখ ঋষিগণ উৎসর্গ ও অপবাদের মাধ্যমে, অধ্যাত্মচিন্তার আশ্রয় নিয়ে শাস্ত্র বলেছেন।
12.360.7
समासतेस्तु यद्व्यासः पुरुषैकत्वमुक्तवान् ।
तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि प्रसादादमितौजसः ॥ १२.३६०.७ ॥
ব্যাস সংক্ষেপে যে পুরুষের একত্ব বলেছেন, অমিততেজার প্রসাদে আমি তা আপনাকে সম্পূর্ণ বলব।
12.360.8
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
ब्रह्मणा सह संवादं त्र्यम्बकस्य विशांपते ॥ १२.३६०.८ ॥
এখানেও লোকেরা এই প্রাচীন ইতিহাস উদ্ধৃত করে — ব্রহ্মা ও ত্র্যম্বকের (শিবের) সংবাদ, হে বিশাংপতি।
12.360.9
क्षीरोदस्य समुद्रस्य मध्ये हाटकसप्रभः ।
वैजयन्त इति ख्यातः पर्वतप्रवरो नृप ॥ १२.३६०.९ ॥
ক্ষীরসাগরের মাঝে স্বর্ণের ন্যায় উজ্জ্বল, বৈজয়ন্ত নামে খ্যাত, পর্বতশ্রেষ্ঠ — হে নৃপ।
12.360.10
तत्राध्यात्मगतिं देव एकाकी प्रविचिन्तयन् ।
वैराजसदनान्नित्यं वैजयन्तं निपेवते ॥ १२.३६०.१० ॥
সেখানে একাকী অধ্যাত্মগতি গভীরভাবে চিন্তা করতে করতে সেই দেব বৈরাজসদন থেকে নিত্য বৈজয়ন্তে আশ্রয় নেন।
12.360.11
अथ तत्राऽऽसतस्तस्य चतुर्वक्रस्य धीमतः ।
ललाटप्रभवः पुत्रः शिव आगाद्यदृच्छया।
आकाशेन महायोगी पुरा त्रिनयनः प्रभुः ॥ १२.३६०.११ ॥
তখন সেখানে উপবিষ্ট সেই বুদ্ধিমান চতুর্মুখের ললাট থেকে জাত পুত্র শিব, মহাযোগী, ত্রিনয়ন প্রভু, স্বেচ্ছায় আকাশপথে এলেন।
12.360.12
ततः खान्निपपाताशु धरणीधरमूर्धनि ।
अग्रतश्चाभवत्प्रीतो ववन्दे चापि पादयोः ॥ १२.३६०.१२ ॥
তারপর তিনি আকাশ থেকে দ্রুত পর্বতশিখরে নামলেন; প্রসন্ন হয়ে সামনে এসে তাঁর পদে প্রণাম করলেন।
12.360.13
तं पादयोनिंपतितं दृष्ट्वा सव्येन पाणिना ।
अत्थापयामास तदा प्रभुरेकः प्रजापतिः।
उवाच चैनं भगवांश्चिरस्यागतमात्मजम् ॥ १२.३६०.१३ ॥
তাঁর পায়ে পতিত তাকে দেখে একক প্রভু প্রজাপতি বাম হাতে তাকে তুললেন। তখন ভগবান বহুকাল পরে আগত পুত্রকে বললেন।
12.360.14
स्वागतं ते महाबाहो दिष्ट्या प्राप्तोसि मेऽन्तिकम् ।
कच्चित्ते कुशलं पुत्र स्वाध्यायतपसोः सदा।
नित्यमुग्रतपास्त्वं हि ततः पृच्छामि ते पुनः ॥ १२.३६०.१४ ॥
হে মহাবাহু, তোমাকে স্বাগত; সৌভাগ্যবশত তুমি আমার কাছে এসেছ। হে পুত্র, তোমার স্বাধ্যায় ও তপস্যা কি সর্বদা কুশলে আছে? তুমি সদা উগ্রতপা, তাই আবার তোমাকে জিজ্ঞাসা করছি।
12.360.15
त्वत्प्रसादेन भगवन्स्वाध्यायतपसोर्मम ।
कृशलं चाव्ययं चैव सर्वस्य जगतस्त्वथ ॥ १२.३६०.१५ ॥
হে ভগবান, আপনার অনুগ্রহে আমার স্বাধ্যায় ও তপস্যা কুশলে আছে, এবং সমগ্র জগতেরও অক্ষয় কুশল আছে।
12.360.16
चिरदृष्टोमि भगवन्वैराजसदने मया ।
ततोऽहं पर्वतं प्राप्तस्त्विमं त्वत्पादसेवितम् ॥ १२.३६०.१६ ॥
হে ভগবান, বৈরাজের ভবনে আমি আপনাকে বহুকাল দেখিনি। তারপর আপনার চরণসেবিত এই পর্বতে আমি এসে পৌঁছেছি।
12.360.17
कौतूहलं चापि हि मे एकान्तगमनेन ते ।
नैतत्कारणमल्पं हि भविष्यति पितामह ॥ १२.३६०.१७ ॥
আপনি নির্জনে গিয়েছেন বলে আমারও কৌতূহল হয়েছে। হে পিতামহ, এর কারণ নিশ্চয়ই ছোট হবে না।
12.360.18
किंनु तत्सदनं श्रेष्ठं क्षुत्पिपासाविवर्जितम् ।
सुरासुरैरध्युपितमृषिभिश्चामितप्रभैः ॥ १२.३६०.१८ ॥
ক্ষুধা-তৃষ্ণাহীন সেই শ্রেষ্ঠ আবাস কোনটি, যেখানে দেব-অসুর এবং অপরিমিত তেজস্বী ঋষিগণ বাস করেন?
12.360.19
गन्धर्वैरेप्सरोभिश्च सततं संनिषेवितम् ।
उत्सृज्येमं गिरिवरमेकाकी प्राप्तवानसि ॥ १२.३६०.१९ ॥
গন্ধর্ব ও অপ্সরাদের দ্বারা সর্বদা সেবিত এই শ্রেষ্ঠ পর্বত ত্যাগ করে তুমি একাকী এসেছ।
12.360.20
वैजयन्तो गिरिवरः सततं सेव्यते मया ।
अत्रैकाग्रेण मनसा पुरुषश्चिन्त्यते विराट् ॥ १२.३६०.२० ॥
বৈজয়ন্ত নামক এই শ্রেষ্ঠ পর্বত আমার দ্বারা সর্বদা সেবিত হয়। এখানে একাগ্র মনে বিরাট পুরুষের চিন্তা করা হয়।
12.360.21
बहवः पुरुषा ब्रह्मंस्त्वया सृष्टाः स्वयंभुव ।
सृज्यन्ते चापरे ब्रह्मन्स चैकः पुरुषो विराट् ॥ १२.३६०.२१ ॥
হে ব্রহ্মা! হে স্বয়ম্ভু! তোমার দ্বারা বহু পুরুষ সৃষ্ট হয়েছে এবং অন্যরাও সৃষ্ট হচ্ছে; কিন্তু সেই একজনই বিরাট পুরুষ।
12.360.22
को ह्यसौ चिन्त्यते ब्रह्मंस्त्वयैकः पुरुषोत्तमः ।
एतन्मे संशयं छिन्धि महत्कौतूहलं हि मे ॥ १२.३६०.२२ ॥
হে ব্রহ্মা! তোমার দ্বারা চিন্তিত সেই একক পুরুষোত্তম কে? আমার এই সংশয় ছিন্ন কর; আমার মনে মহা কৌতূহল রয়েছে।
12.360.23
बहवः पुरुषाः पुत्र त्वया ये समुदाहृताः ।
एवमेतदतिक्रान्तं द्रष्टव्यं नैवमित्यपि ॥ १२.३६०.२३ ॥
হে পুত্র! তুমি যে বহু পুরুষের কথা বলেছ, তারা এভাবেই অতিক্রান্ত হয়েছে। তাদের এভাবে দেখতে হবে; এভাবে নয় বলেও দেখতে হবে।
12.360.24
आधारं तु प्रवक्ष्यामि एकस्य पुरुषस्य ते ।
बहूनां पुरुषाणां स यथैका योनिरुच्यते ॥ १२.३६०.२४ ॥
কিন্তু আমি তোমাকে একজন পুরুষের আধার বলব; যেমন বহু পুরুষের একটিই উৎস বলা হয়।
12.360.25
तथा तं पुरुषं विश्वं परमं सुमहत्तमम् ।
निर्गुणं निर्गुणा भूत्वा प्रविशन्ति सनातनम् ॥ १२.३६०.२५ ॥
তেমনই তাঁরা সেই বিশ্বব্যাপী, পরম, অতি মহান পুরুষে, নির্গুণ হয়ে, সনাতনে প্রবেশ করেন।