મહાભારત · અધ્યાય 12.360
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.360.1
बहवः पुरुषा ब्रह्मन्नुताहो एक एव तु ।
को ह्यत्र पुरुषः श्रेष्ठः को वा योनिरिहोच्यते ॥ १२.३६०.१ ॥
હે બ્રાહ્મણ, પુરુષો ઘણા છે કે એક જ છે? અહીં શ્રેષ્ઠ પુરુષ કોણ છે, અને તેનું મૂળ શું કહેવાય છે?
12.360.2
बहवः पुरुषा लोके साङ्ग्ययोगविचारणे ।
नैतदिच्छन्ति पुरुषमेकं कुरुकुलोद्वह ॥ १२.३६०.२ ॥
લોકમાં સાંખ્ય-યોગના વિચારમાં પુરુષો ઘણા છે; પરંતુ તેઓ આ પુરુષને એક માનતા નથી, હે કુરુકુલશ્રેષ્ઠ.
12.360.3
बहनां पुरुषाणां च यथैका योनिरुच्यते ।
तथा तं पुरुषं विश्वं व्याख्यास्यामि गुणाधिकम् ॥ १२.३६०.३ ॥
ઘણા પુરુષોનું જેમ એક જ મૂળ કહેવાય છે, તેમ ગુણોમાં અધિક એવા તે વિશ્વપુરુષનું હું વ્યાખ્યાન કરીશ.
12.360.4
नमस्कृत्वा च गुरवे व्यासाय विदितात्मने ।
तपोयुक्ताय दान्ताय वन्द्याय परमपये ॥ १२.३६०.४ ॥
ગુરુ, આત્મજ્ઞ વ્યાસને નમસ્કાર કરીને, જે તપયુક્ત, દાંત, વંદનીય અને પરમ આપનાર છે,
12.360.5
इदं पुरुषसूक्तं हि सर्ववेदेषु पार्थिव ।
ऋतं सत्यं च विख्यातमृपिसिंहेन चिन्तितम् ॥ १२.३६०.५ ॥
હે રાજા, આ પુરુષસૂક્ત સર્વ વેદોમાં છે; ઋષિસિંહે ચિંતવેલું, ઋત અને સત્ય તરીકે પ્રખ્યાત છે.
12.360.6
उत्सर्गेणापवादेन ऋषिभिः कपिलादिभिः ।
अध्यान्मचिन्तामाश्रित्य शास्त्राण्युक्तानि भारत ॥ १२.३६०.६ ॥
હે ભારત, કપિલ આદિ ઋષિઓએ ઉત્સર્ગ અને અપવાદ દ્વારા, અધ્યાત્મ-ચિંતનનો આશ્રય લઈને શાસ્ત્રો કહ્યાં.
12.360.7
समासतेस्तु यद्व्यासः पुरुषैकत्वमुक्तवान् ।
तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि प्रसादादमितौजसः ॥ १२.३६०.७ ॥
વ્યાસે સંક્ષેપમાં જે પુરુષૈકત્વ કહ્યું છે, તે અમિત તેજસ્વીની કૃપાથી હું તમને વિગતવાર કહીશ.
12.360.8
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
ब्रह्मणा सह संवादं त्र्यम्बकस्य विशांपते ॥ १२.३६०.८ ॥
અહીં પણ લોકો આ પ્રાચીન ઇતિહાસ ટાંકે છે — બ્રહ્મા અને ત્ર્યંબક (શિવ) વચ્ચેનો સંવાદ, હે વિશાંપતિ.
12.360.9
क्षीरोदस्य समुद्रस्य मध्ये हाटकसप्रभः ।
वैजयन्त इति ख्यातः पर्वतप्रवरो नृप ॥ १२.३६०.९ ॥
ક્ષીરસાગરની મધ્યમાં સોના જેવો ચમકતો, વૈજયંત નામે પ્રસિદ્ધ, પર્વતોમાં શ્રેષ્ઠ — હે નૃપ.
12.360.10
तत्राध्यात्मगतिं देव एकाकी प्रविचिन्तयन् ।
वैराजसदनान्नित्यं वैजयन्तं निपेवते ॥ १२.३६०.१० ॥
ત્યાં એકલા અધ્યાત્મગતિનું ઊંડું ચિંતન કરતાં એ દેવ વૈરાજ-સદનથી નિત્ય વૈજયંતની સેવા કરે છે.
12.360.11
अथ तत्राऽऽसतस्तस्य चतुर्वक्रस्य धीमतः ।
ललाटप्रभवः पुत्रः शिव आगाद्यदृच्छया।
आकाशेन महायोगी पुरा त्रिनयनः प्रभुः ॥ १२.३६०.११ ॥
ત્યારે ત્યાં બેઠેલા એ બુદ્ધિમાન ચતુર્મુખના લલાટથી જન્મેલા પુત્ર શિવ, મહાયોગી, ત્રિનેત્ર પ્રભુ, સ્વેચ્છાએ આકાશમાર્ગે આવ્યા.
12.360.12
ततः खान्निपपाताशु धरणीधरमूर्धनि ।
अग्रतश्चाभवत्प्रीतो ववन्दे चापि पादयोः ॥ १२.३६०.१२ ॥
પછી તેઓ આકાશમાંથી ઝડપથી પર્વતશિખર પર ઊતર્યા; પ્રસન્ન થઈને આગળ આવીને તેમના ચરણોમાં વંદન કર્યા.
12.360.13
तं पादयोनिंपतितं दृष्ट्वा सव्येन पाणिना ।
अत्थापयामास तदा प्रभुरेकः प्रजापतिः।
उवाच चैनं भगवांश्चिरस्यागतमात्मजम् ॥ १२.३६०.१३ ॥
તેને ચરણોમાં પડેલો જોઈને એકમાત્ર પ્રભુ પ્રજાપતિએ ડાબા હાથે તેને ઊભો કર્યો. ત્યારે ભગવાને લાંબા સમય પછી આવેલા પુત્રને કહ્યું.
12.360.14
स्वागतं ते महाबाहो दिष्ट्या प्राप्तोसि मेऽन्तिकम् ।
कच्चित्ते कुशलं पुत्र स्वाध्यायतपसोः सदा।
नित्यमुग्रतपास्त्वं हि ततः पृच्छामि ते पुनः ॥ १२.३६०.१४ ॥
હે મહાબાહુ, તારું સ્વાગત છે; સૌભાગ્યે તું મારી પાસે આવ્યો છે. હે પુત્ર, તારો સ્વાધ્યાય અને તપ સદા કુશળ છે ને? તું સદા ઉગ્રતપસ્વી છે, તેથી ફરી પૂછું છું.
12.360.15
त्वत्प्रसादेन भगवन्स्वाध्यायतपसोर्मम ।
कृशलं चाव्ययं चैव सर्वस्य जगतस्त्वथ ॥ १२.३६०.१५ ॥
હે ભગવન્, આપની કૃપાથી મારો સ્વાધ્યાય અને તપ કુશળ છે, અને સમગ્ર જગતનું પણ અવ્યય કુશળ છે.
12.360.16
चिरदृष्टोमि भगवन्वैराजसदने मया ।
ततोऽहं पर्वतं प्राप्तस्त्विमं त्वत्पादसेवितम् ॥ १२.३६०.१६ ॥
હે ભગવન્, વૈરાજના ભવનમાં મેં આપને લાંબા સમયથી જોયા નહોતા. ત્યારબાદ આપના ચરણોથી સેવિત આ પર્વત પર હું આવ્યો.
12.360.17
कौतूहलं चापि हि मे एकान्तगमनेन ते ।
नैतत्कारणमल्पं हि भविष्यति पितामह ॥ १२.३६०.१७ ॥
આપ એકાંતમાં ગયા એટલે મને પણ કુતૂહલ થયું. હે પિતામહ, આનું કારણ નાનું નહીં હોય.
12.360.18
किंनु तत्सदनं श्रेष्ठं क्षुत्पिपासाविवर्जितम् ।
सुरासुरैरध्युपितमृषिभिश्चामितप्रभैः ॥ १२.३६०.१८ ॥
ભૂખ-તરસથી રહિત તે શ્રેષ્ઠ નિવાસ કયો છે, જ્યાં સુર-અસુર અને અમિત તેજવાળા ઋષિઓ વસે છે?
12.360.19
गन्धर्वैरेप्सरोभिश्च सततं संनिषेवितम् ।
उत्सृज्येमं गिरिवरमेकाकी प्राप्तवानसि ॥ १२.३६०.१९ ॥
ગંધર્વો અને અપ્સરાઓ દ્વારા સદા સેવાતા આ શ્રેષ્ઠ પર્વતને છોડીને તું એકલો અહીં આવ્યો છે.
12.360.20
वैजयन्तो गिरिवरः सततं सेव्यते मया ।
अत्रैकाग्रेण मनसा पुरुषश्चिन्त्यते विराट् ॥ १२.३६०.२० ॥
વૈજયંત નામનો આ શ્રેષ્ઠ પર્વત મારા દ્વારા સદા સેવાય છે. અહીં એકાગ્ર મનથી વિરાટ પુરુષનું ચિંતન થાય છે.
12.360.21
बहवः पुरुषा ब्रह्मंस्त्वया सृष्टाः स्वयंभुव ।
सृज्यन्ते चापरे ब्रह्मन्स चैकः पुरुषो विराट् ॥ १२.३६०.२१ ॥
હે બ્રહ્મા! હે સ્વયંભૂ! તારા દ્વારા ઘણા પુરુષો સર્જાયા છે અને બીજા પણ સર્જાય છે; પરંતુ તે એક જ વિરાટ પુરુષ છે.
12.360.22
को ह्यसौ चिन्त्यते ब्रह्मंस्त्वयैकः पुरुषोत्तमः ।
एतन्मे संशयं छिन्धि महत्कौतूहलं हि मे ॥ १२.३६०.२२ ॥
હે બ્રહ્મા! તારા દ્વારા ચિંતવાતો તે એકલો પુરુષોત્તમ કોણ છે? મારો આ સંશય છેદ; મને મહાન કુતૂહલ છે.
12.360.23
बहवः पुरुषाः पुत्र त्वया ये समुदाहृताः ।
एवमेतदतिक्रान्तं द्रष्टव्यं नैवमित्यपि ॥ १२.३६०.२३ ॥
હે પુત્ર! તેં કહેલા ઘણા પુરુષો આ રીતે વીતી ગયા છે. તેમને આ રીતે જોવા જોઈએ; આ રીતે નહીં એમ પણ જોવું.
12.360.24
आधारं तु प्रवक्ष्यामि एकस्य पुरुषस्य ते ।
बहूनां पुरुषाणां स यथैका योनिरुच्यते ॥ १२.३६०.२४ ॥
પરંતુ હું તને એક પુરુષનો આધાર કહીશ; જેમ ઘણા પુરુષોનું એક જ મૂળ કહેવાય છે.
12.360.25
तथा तं पुरुषं विश्वं परमं सुमहत्तमम् ।
निर्गुणं निर्गुणा भूत्वा प्रविशन्ति सनातनम् ॥ १२.३६०.२५ ॥
એ જ રીતે તેઓ તે વિશ્વવ્યાપી, પરમ, અતિ મહાન પુરુષમાં, નિર્ગુણ થઈને, સનાતનમાં પ્રવેશ કરે છે.