महाभारत · अध्याय 12.360
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.360.1
बहवः पुरुषा ब्रह्मन्नुताहो एक एव तु ।
को ह्यत्र पुरुषः श्रेष्ठः को वा योनिरिहोच्यते ॥ १२.३६०.१ ॥
हे ब्रह्मन्, पुरुष अनेक आहेत की एकच आहे? येथे श्रेष्ठ पुरुष कोण, आणि त्याचे मूळ कोणते म्हटले जाते?
12.360.2
बहवः पुरुषा लोके साङ्ग्ययोगविचारणे ।
नैतदिच्छन्ति पुरुषमेकं कुरुकुलोद्वह ॥ १२.३६०.२ ॥
जगात सांख्य-योग विचारात पुरुष अनेक आहेत; परंतु ते या पुरुषाला एक मानत नाहीत, हे कुरुकुलश्रेष्ठा.
12.360.3
बहनां पुरुषाणां च यथैका योनिरुच्यते ।
तथा तं पुरुषं विश्वं व्याख्यास्यामि गुणाधिकम् ॥ १२.३६०.३ ॥
अनेक पुरुषांचे जसे एकच मूळ सांगितले जाते, तसेच गुणांनी श्रेष्ठ अशा त्या विश्वरूप पुरुषाचे मी विवेचन करीन.
12.360.4
नमस्कृत्वा च गुरवे व्यासाय विदितात्मने ।
तपोयुक्ताय दान्ताय वन्द्याय परमपये ॥ १२.३६०.४ ॥
गुरू, आत्मज्ञानी व्यासांना नमस्कार करून, जे तपोयुक्त, दान्त, वंदनीय आणि परम देणारे आहेत,
12.360.5
इदं पुरुषसूक्तं हि सर्ववेदेषु पार्थिव ।
ऋतं सत्यं च विख्यातमृपिसिंहेन चिन्तितम् ॥ १२.३६०.५ ॥
हे राजा, हे पुरुषसूक्त सर्व वेदांत आहे; ऋषिसिंहाने चिंतिलेले, ऋत आणि सत्य म्हणून प्रसिद्ध आहे.
12.360.6
उत्सर्गेणापवादेन ऋषिभिः कपिलादिभिः ।
अध्यान्मचिन्तामाश्रित्य शास्त्राण्युक्तानि भारत ॥ १२.३६०.६ ॥
हे भारता, कपिल आदी ऋषींनी उत्सर्ग आणि अपवाद यांद्वारे, अध्यात्मचिंतनाचा आश्रय घेऊन शास्त्रे सांगितली.
12.360.7
समासतेस्तु यद्व्यासः पुरुषैकत्वमुक्तवान् ।
तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि प्रसादादमितौजसः ॥ १२.३६०.७ ॥
व्यासांनी संक्षेपाने जे पुरुषैकत्व सांगितले, ते अमित तेजस्वीच्या कृपेने मी तुम्हाला सविस्तर सांगेन.
12.360.8
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
ब्रह्मणा सह संवादं त्र्यम्बकस्य विशांपते ॥ १२.३६०.८ ॥
येथेही लोक हा प्राचीन इतिहास उद्धृत करतात — ब्रह्मा आणि त्र्यंबक (शिव) यांचा संवाद, हे विशांपते.
12.360.9
क्षीरोदस्य समुद्रस्य मध्ये हाटकसप्रभः ।
वैजयन्त इति ख्यातः पर्वतप्रवरो नृप ॥ १२.३६०.९ ॥
क्षीरसागराच्या मध्यभागी सोन्यासारखा तेजस्वी, वैजयंत नावाने प्रसिद्ध, पर्वतांमध्ये श्रेष्ठ — हे नृपा.
12.360.10
तत्राध्यात्मगतिं देव एकाकी प्रविचिन्तयन् ।
वैराजसदनान्नित्यं वैजयन्तं निपेवते ॥ १२.३६०.१० ॥
तेथे एकटे अध्यात्मगतीचे गाढ चिंतन करीत ते देव वैराजसदनातून नित्य वैजयंत पर्वताचे सेवन करतात.
12.360.11
अथ तत्राऽऽसतस्तस्य चतुर्वक्रस्य धीमतः ।
ललाटप्रभवः पुत्रः शिव आगाद्यदृच्छया।
आकाशेन महायोगी पुरा त्रिनयनः प्रभुः ॥ १२.३६०.११ ॥
तेव्हा तेथे बसलेल्या त्या बुद्धिमान चतुर्मुखाच्या कपाळातून जन्मलेले पुत्र शिव, महायोगी, त्रिनेत्र प्रभू, स्वेच्छेने आकाशमार्गे आले.
12.360.12
ततः खान्निपपाताशु धरणीधरमूर्धनि ।
अग्रतश्चाभवत्प्रीतो ववन्दे चापि पादयोः ॥ १२.३६०.१२ ॥
मग ते आकाशातून त्वरित पर्वतशिखरावर उतरले; प्रसन्न होऊन समोर येऊन त्यांच्या चरणी नमस्कार केला.
12.360.13
तं पादयोनिंपतितं दृष्ट्वा सव्येन पाणिना ।
अत्थापयामास तदा प्रभुरेकः प्रजापतिः।
उवाच चैनं भगवांश्चिरस्यागतमात्मजम् ॥ १२.३६०.१३ ॥
त्याला पायांवर पडलेले पाहून एकमेव प्रभू प्रजापतीने डाव्या हाताने त्याला उठवले. तेव्हा भगवान दीर्घकाळानंतर आलेल्या पुत्राला म्हणाले.
12.360.14
स्वागतं ते महाबाहो दिष्ट्या प्राप्तोसि मेऽन्तिकम् ।
कच्चित्ते कुशलं पुत्र स्वाध्यायतपसोः सदा।
नित्यमुग्रतपास्त्वं हि ततः पृच्छामि ते पुनः ॥ १२.३६०.१४ ॥
हे महाबाहो, तुझे स्वागत आहे; भाग्याने तू माझ्या जवळ आला आहेस. हे पुत्रा, तुझा स्वाध्याय आणि तप सदैव कुशल आहे ना? तू नेहमी उग्र तपस्वी आहेस, म्हणून पुन्हा विचारतो.
12.360.15
त्वत्प्रसादेन भगवन्स्वाध्यायतपसोर्मम ।
कृशलं चाव्ययं चैव सर्वस्य जगतस्त्वथ ॥ १२.३६०.१५ ॥
हे भगवन्, आपल्या कृपेने माझा स्वाध्याय आणि तप कुशल आहे, आणि सर्व जगाचे अक्षय कुशलही आहे.
12.360.16
चिरदृष्टोमि भगवन्वैराजसदने मया ।
ततोऽहं पर्वतं प्राप्तस्त्विमं त्वत्पादसेवितम् ॥ १२.३६०.१६ ॥
हे भगवन्, वैराजाच्या निवासात मी आपल्याला फार दिवसांत पाहिले नव्हते. मग आपल्या चरणांनी सेविलेल्या या पर्वतावर मी आलो.
12.360.17
कौतूहलं चापि हि मे एकान्तगमनेन ते ।
नैतत्कारणमल्पं हि भविष्यति पितामह ॥ १२.३६०.१७ ॥
आपण एकांतात गेल्याने मलाही कुतूहल वाटले. हे पितामहा, याचे कारण लहान नसेल.
12.360.18
किंनु तत्सदनं श्रेष्ठं क्षुत्पिपासाविवर्जितम् ।
सुरासुरैरध्युपितमृषिभिश्चामितप्रभैः ॥ १२.३६०.१८ ॥
भूक-तहानेविरहित ते श्रेष्ठ निवासस्थान कोणते, जिथे सुर-असुर आणि अमित तेजस्वी ऋषी वास करतात?
12.360.19
गन्धर्वैरेप्सरोभिश्च सततं संनिषेवितम् ।
उत्सृज्येमं गिरिवरमेकाकी प्राप्तवानसि ॥ १२.३६०.१९ ॥
गंधर्व आणि अप्सरांकडून सदैव सेविला जाणारा हा श्रेष्ठ पर्वत सोडून तू एकटाच आला आहेस.
12.360.20
वैजयन्तो गिरिवरः सततं सेव्यते मया ।
अत्रैकाग्रेण मनसा पुरुषश्चिन्त्यते विराट् ॥ १२.३६०.२० ॥
वैजयंत नावाचा हा श्रेष्ठ पर्वत मी सदैव सेवितो. येथे एकाग्र मनाने विराट् पुरुषाचे चिंतन केले जाते.
12.360.21
बहवः पुरुषा ब्रह्मंस्त्वया सृष्टाः स्वयंभुव ।
सृज्यन्ते चापरे ब्रह्मन्स चैकः पुरुषो विराट् ॥ १२.३६०.२१ ॥
हे ब्रह्मदेवा! हे स्वयंभू! तुझ्याद्वारे अनेक पुरुष निर्माण झाले आहेत आणि इतरही निर्माण होत आहेत; पण तो एकच विराट् पुरुष आहे.
12.360.22
को ह्यसौ चिन्त्यते ब्रह्मंस्त्वयैकः पुरुषोत्तमः ।
एतन्मे संशयं छिन्धि महत्कौतूहलं हि मे ॥ १२.३६०.२२ ॥
हे ब्रह्मदेवा! तुझ्याकडून चिंतिला जाणारा तो एकटा पुरुषोत्तम कोण आहे? माझा हा संशय दूर कर; मला मोठे कुतूहल आहे.
12.360.23
बहवः पुरुषाः पुत्र त्वया ये समुदाहृताः ।
एवमेतदतिक्रान्तं द्रष्टव्यं नैवमित्यपि ॥ १२.३६०.२३ ॥
हे पुत्रा! तू सांगितलेले अनेक पुरुष असेच पुढे निघून गेले आहेत. त्यांना असे पाहावे; असे नव्हे असेही पाहावे.
12.360.24
आधारं तु प्रवक्ष्यामि एकस्य पुरुषस्य ते ।
बहूनां पुरुषाणां स यथैका योनिरुच्यते ॥ १२.३६०.२४ ॥
परंतु मी तुला एका पुरुषाचा आधार सांगेन; जसे अनेक पुरुषांचे एकच मूळ म्हटले जाते.
12.360.25
तथा तं पुरुषं विश्वं परमं सुमहत्तमम् ।
निर्गुणं निर्गुणा भूत्वा प्रविशन्ति सनातनम् ॥ १२.३६०.२५ ॥
त्याचप्रमाणे ते त्या विश्वव्यापी, परम, अत्यंत महान पुरुषात, निर्गुण होऊन, सनातनात प्रवेश करतात.