મહાભારત · અધ્યાય 12.361
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.361.1
शृणु पुत्र यथाह्येष पुरुषः शाश्वतोऽव्ययः ।
अक्षयश्चाप्रमेयश्च सर्वगश्च निरुच्यते ॥ १२.३६१.१ ॥
હે પુત્ર, સાંભળ. આ પુરુષ શાશ્વત, અવ્યય, અક્ષય, અપ્રમેય અને સર્વગત કહેવાય છે.
12.361.2
न स शक्यस्त्वया द्रष्टुं मयाऽन्यैर्वाऽपि सत्तम ।
सगुणैर्निर्गुणैर्विश्वो ज्ञानदृश्यो ह्यसौ स्मृतः ॥ १२.३६१.२ ॥
હે સત્તમ, તે તારાથી, મારાથી કે બીજાઓથી પણ જોઈ શકાતો નથી. સગુણ હોય કે નિર્ગુણ, તે વિશ્વ છે; જ્ઞાનથી જ દેખાનાર તરીકે સ્મૃત છે.
12.361.3
अशरीरः शरीरेषु सर्वेषु निवसत्यसौ ।
वसन्नपि शरीरेषु न स लिप्यति कर्मभिः ॥ १२.३६१.३ ॥
તે અશરીરી હોવા છતાં સર્વ શરીરોમાં વસે છે. શરીરોમાં વસવા છતાં તે કર્મોથી લિપ્ત થતો નથી.
12.361.4
ममान्तरात्मा तव च ये चान्ये देहसंज्ञिताः ।
सर्वेषां साक्षिभूतोऽसौ न ग्राह्यः केनचिक्वचित् ॥ १२.३६१.४ ॥
મારો અંતરાત્મા, તારો અને દેહ નામે ઓળખાતા બીજા સૌનો સાક્ષી તે છે. તેને કોઈ પણ કોઈ સ્થળે ગ્રહણ કરી શકતું નથી.
12.361.5
विश्वमूर्धा विश्वभुजो विश्वपादाक्षिनासिकः ।
एकश्चरति क्षेत्रेषु स्वैरचारी यथासुखम् ॥ १२.३६१.५ ॥
જેનું મસ્તક સર્વત્ર, ભુજાઓ સર્વત્ર, પગ, આંખો અને નાક સર્વત્ર છે — તે એકલો જ ક્ષેત્રોમાં ઇચ્છા મુજબ સ્વેચ્છાએ વિચરે છે.
12.361.6
क्षेत्राणि हि शरीराणि बीजं चापि शुभाशुभम् ।
तानि वेत्ति स योगात्मा ततः क्षेत्रज्ञ उच्यते ॥ १२.३६१.६ ॥
શરીરો જ ક્ષેત્રો છે, અને શુભ-અશુભ કર્મ જ બીજ છે. તે બધું જાણે છે તે યોગાત્મા છે; તેથી તે ક્ષેત્રજ્ઞ કહેવાય છે.
12.361.7
नागतिर्न गतिस्तस्य ज्ञेया भूतेषु केनचित् ।
साङ्ख्येन विधिना चैव योगेन च यथाक्रमम् ॥ १२.३६१.७ ॥
તેનું આગમન નથી કે ગમન નથી; પ્રાણીઓમાં કોઈના વડે પણ તે જાણી શકાતું નથી. સાંખ્ય વિધિથી અને યોગથી યથાક્રમ (જાણી શકાય).
12.361.8
चिन्तयामि गतिं चास्य न गतिं वेद्मि चोत्तराम् ।
यथाज्ञानं तु वक्ष्यामि पुरुषं तु सनातनम् ॥ १२.३६१.८ ॥
હું તેની ગતિનો વિચાર કરું છું, પણ તેની ઉત્તર-ગતિ હું જાણતો નથી; તોપણ મારા જ્ઞાન પ્રમાણે તે સનાતન પુરુષ વિશે કહીશ.
12.361.9
तस्यैकत्वं महत्त्वं च स चैकः पुरुषः स्मृतः ।
महापुरुषशब्दं स बिभर्त्येकः सनातनः ॥ १२.३६१.९ ॥
તેનું એકત્વ અને મહત્ત્વ છે; તે એક પુરુષ તરીકે સ્મરાય છે. તે એકલો સનાતન 'મહાપુરુષ' નામ ધારણ કરે છે.
12.361.10
स्तं निर्गुणं पुरुषं चाविशन्ति ॥ १२.३६१.१० ॥
સ્તુત, નિર્ગુણ પુરુષમાં તેઓ પ્રવેશ કરે છે.
12.361.11
हित्वा गुणमयं सर्वं कर्मं हित्वा शुभाशुभम् ।
उभे सत्यानृते त्यक्त्वा एवं भवति निर्गुणः ॥ १२.३६१.११ ॥
ગુણમય સર્વ કર્મો છોડીને, શુભ-અશુભ છોડીને, સત્ય અને અસત્ય બંને છોડીને — આ રીતે માણસ નિર્ગુણ થાય છે.
12.361.12
अचिन्त्यं चापि तं ज्ञात्वा भावसूक्ष्मं चतुष्टयम् ।
विचरेद्योऽसमुन्नद्धः स गच्छेत्पुरुषं शुभम् ॥ १२.३६१.१२ ॥
તેને અચિંત્ય જાણીને, અને સૂક્ષ્મ ચતુષ્ટય ભાવ જાણીને, જે અહંકાર વિના વિચરે છે, તે શુભ પુરુષને પામે છે.
12.361.13
एकं हि परमात्मानं केचिदिच्छन्ति पण्डिताः ।
एकात्मानं तथाऽऽत्मानमपरेध्यात्मचिन्तकाः ॥ १२.३६१.१३ ॥
કેટલાક પંડિતો એક જ પરમાત્માને ઇચ્છે છે; કેટલાક તેને એકાત્મા કહે છે, અને અધ્યાત્મચિંતકો તેને આત્મા કહે છે.
12.361.14
तत्र यः परमात्मा हि स नित्यो निर्गुणः स्मृतः ।
स हि नारायणो ज्ञेयः सर्वात्मा पुरुषो हि सः ॥ १२.३६१.१४ ॥
તેમાં જે પરમાત્મા છે તે નિત્ય અને નિર્ગુણ માનવામાં આવ્યા છે. તેમને જ નારાયણ જાણવા; સર્વાત્મા પુરુષ તે જ છે.
12.361.15
न लिप्यते फलैश्चापि पद्मपत्रमिवाम्भसा ।
कर्मात्मा त्वपरो योसौ मोक्षबन्धैः स युज्यते ॥ १२.३६१.१५ ॥
કમળનું પાન પાણીથી ન લેપાય તેમ તે ફળોથી લેપાતા નથી. પણ બીજો જે કર્માત્મા છે, તે મોક્ષ અને બંધન સાથે જોડાય છે.
12.361.16
ससप्तदशकेनापि राशिना युज्यते च सः ।
एवं बहुविधः प्रोक्तः पुरुषस्ते यथाक्रमम् ॥ १२.३६१.१६ ॥
તે સત્તરમા સમૂહ સાથે પણ જોડાય છે. આ રીતે તને પુરુષના અનેક પ્રકારો ક્રમ પ્રમાણે કહેવામાં આવ્યા છે.
12.361.17
यत्तत्कृत्स्नं लोकतन्त्रस्य धाम ।
वेद्यं परं बोधनीयं च वेदैः।
मन्ता मन्तव्यं प्राशिता प्राशनीयं ।
घ्राता घ्रेयं स्पर्शिता स्पर्शनीयम् ॥ १२.३६१.१७ ॥
જે લોકતંત્રનું સમગ્ર ધામ છે, જે પરમ જાણવા યોગ્ય છે, વેદો વડે બોધ કરાવવા યોગ્ય છે. મનન કરનાર અને મનન કરવા યોગ્ય, ખાનાર અને ખાવા યોગ્ય, સૂંઘનાર અને સૂંઘવા યોગ્ય, સ્પર્શનાર અને સ્પર્શવા યોગ્ય.
12.361.18
द्रष्टा द्रष्टव्यं श्राविता श्रावणीयं ।
ज्ञाता ज्ञेयं सगुणं निर्गुणं च।
यद्वै प्रोक्तं तात सम्यक्प्रधानं ।
नित्यं चैतच्छाश्वतं चाव्ययं च ॥ १२.३६१.१८ ॥
જોનાર અને જોવા યોગ્ય, સાંભળનાર અને સાંભળવા યોગ્ય, જાણનાર અને જાણવા યોગ્ય; સગુણ અને નિર્ગુણ. હે તાત, જે સમ્યક પ્રકારે પ્રધાન કહેવાયું છે, તે નિત્ય, શાશ્વત અને અવ્યય છે.
12.361.19
यद्वै सूते धातुराद्यं विधानं ।
तद्वै विप्राः प्रवदन्तेऽनिरुद्धम्।
यद्वै लोके वैदिकं कर्म साधु ।
आशीर्युक्तं तद्धि तस्योपभोग्यम् ॥ १२.३६१.१९ ॥
ધાતાથી આદિમાં જે વિધાન ઉત્પન્ન થાય છે, તેને બ્રાહ્મણો અનિરુદ્ધ કહે છે. લોકમાં જે ઉત્તમ વૈદિક કર્મ છે, તે આશીર્વાદયુક્ત થઈને તેના જ ઉપભોગ યોગ્ય છે.
12.361.20
देवाः सर्वे मनुयः साधु दान्ता ।
स्तं प्राग्वंशे यज्ञभागं भजन्ते।
अहं ब्रह्मा आद्य ईशः प्रजानां ।
तस्माज्जातस्त्वं च मत्तः प्रसूतः ॥ १२.३६१.२० ॥
બધા દેવો અને મનુષ્યો, જે સારી રીતે દમનવાળા છે, તેને પૂર્વવંશમાં યજ્ઞભાગ આપે છે. હું બ્રહ્મા છું, પ્રજાઓનો આદિ ઈશ; તેથી તું જન્મ્યો, મારાથી જ ઉત્પન્ન થયો.
12.361.21
मत्तो जगज्जङ्गमं स्थावरं च ।
सर्वे वेदाः सरहस्या हि पुत्र ॥ १२.३६१.२१ ॥
મારાથી જ ચર અને અચર જગત ઉત્પન્ન થયું, અને હે પુત્ર, રહસ્યો સહિત બધા વેદ પણ મારાથી.
12.361.22
चतुर्विभक्तः पुरुषः स क्रीडति यथेच्छति ।
एवं स भगवान्देवः स्वेन ज्ञानेन बोधयत् ॥ १२.३६१.२२ ॥
ચાર ભાગમાં વિભક્ત પુરુષ પોતાની ઇચ્છા પ્રમાણે ક્રીડા કરે છે. એ રીતે તે ભગવાન દેવ પોતાના જ્ઞાનથી બોધ કરાવે છે.
12.361.23
एतत्ते कथितं पुत्र यथावदनुपृच्छतः ।
साङ्ख्यज्ञाने तथा योगे यथावदनुवर्णितम् ॥ १२.३६१.२३ ॥
હે પુત્ર, તેં પૂછ્યા પ્રમાણે આ તને કહેવામાં આવ્યું; સાંખ્યજ્ઞાન અને યોગમાં પણ આ યથાવત વર્ણવાયું છે.