महाभारत · अध्याय 12.361
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.361.1
शृणु पुत्र यथाह्येष पुरुषः शाश्वतोऽव्ययः ।
अक्षयश्चाप्रमेयश्च सर्वगश्च निरुच्यते ॥ १२.३६१.१ ॥
हे पुत्रा, ऐक. हा पुरुष शाश्वत, अव्यय, अक्षय, अप्रमेय आणि सर्वव्यापी असे सांगितले जातो.
12.361.2
न स शक्यस्त्वया द्रष्टुं मयाऽन्यैर्वाऽपि सत्तम ।
सगुणैर्निर्गुणैर्विश्वो ज्ञानदृश्यो ह्यसौ स्मृतः ॥ १२.३६१.२ ॥
हे सत्तमा, तो तुला, मला किंवा इतरांना दिसू शकत नाही. सगुण किंवा निर्गुण, तो विश्व आहे; ज्ञानानेच तो दिसणारा असे स्मरला जातो.
12.361.3
अशरीरः शरीरेषु सर्वेषु निवसत्यसौ ।
वसन्नपि शरीरेषु न स लिप्यति कर्मभिः ॥ १२.३६१.३ ॥
तो अशरीरी असूनही सर्व शरीरांमध्ये वास करतो. शरीरांमध्ये राहूनही तो कर्मांनी लिप्त होत नाही.
12.361.4
ममान्तरात्मा तव च ये चान्ये देहसंज्ञिताः ।
सर्वेषां साक्षिभूतोऽसौ न ग्राह्यः केनचिक्वचित् ॥ १२.३६१.४ ॥
माझा अंतरात्मा, तुझा आणि देह म्हणवणाऱ्या इतर सर्वांचा साक्षी तोच आहे. त्याला कोणी कुठेही पकडू शकत नाही.
12.361.5
विश्वमूर्धा विश्वभुजो विश्वपादाक्षिनासिकः ।
एकश्चरति क्षेत्रेषु स्वैरचारी यथासुखम् ॥ १२.३६१.५ ॥
ज्याचे मस्तक सर्वत्र, बाहू सर्वत्र, पाय, डोळे व नाक सर्वत्र आहेत — तो एकटाच क्षेत्रांमध्ये इच्छेनुसार स्वैर संचार करतो.
12.361.6
क्षेत्राणि हि शरीराणि बीजं चापि शुभाशुभम् ।
तानि वेत्ति स योगात्मा ततः क्षेत्रज्ञ उच्यते ॥ १२.३६१.६ ॥
शरीरे हीच क्षेत्रे आहेत, आणि शुभ-अशुभ कर्मे हेच बीज आहे. ते सर्व जाणतो तो योगात्मा; म्हणून तो क्षेत्रज्ञ म्हणवला जातो.
12.361.7
नागतिर्न गतिस्तस्य ज्ञेया भूतेषु केनचित् ।
साङ्ख्येन विधिना चैव योगेन च यथाक्रमम् ॥ १२.३६१.७ ॥
त्याचे आगमन नाही व गमनही नाही; प्राण्यांपैकी कोणालाही ते जाणता येत नाही. सांख्य पद्धतीने व योगाने यथाक्रम (जाणता येते).
12.361.8
चिन्तयामि गतिं चास्य न गतिं वेद्मि चोत्तराम् ।
यथाज्ञानं तु वक्ष्यामि पुरुषं तु सनातनम् ॥ १२.३६१.८ ॥
मी त्याच्या गतीचा विचार करतो, पण त्याची उत्तर-गती मला ठाऊक नाही; तरीही माझ्या ज्ञानानुसार त्या सनातन पुरुषाविषयी सांगेन.
12.361.9
तस्यैकत्वं महत्त्वं च स चैकः पुरुषः स्मृतः ।
महापुरुषशब्दं स बिभर्त्येकः सनातनः ॥ १२.३६१.९ ॥
त्याचे एकत्व व महत्त्व आहे; तो एकच पुरुष म्हणून स्मरला जातो. तो एकटाच सनातन 'महापुरुष' हे नाव धारण करतो.
12.361.10
स्तं निर्गुणं पुरुषं चाविशन्ति ॥ १२.३६१.१० ॥
स्तुत, निर्गुण पुरुषात ते प्रवेश करतात.
12.361.11
हित्वा गुणमयं सर्वं कर्मं हित्वा शुभाशुभम् ।
उभे सत्यानृते त्यक्त्वा एवं भवति निर्गुणः ॥ १२.३६१.११ ॥
गुणमय सर्व कर्मे सोडून, शुभ-अशुभ सोडून, सत्य व असत्य दोन्ही सोडून — अशा प्रकारे माणूस निर्गुण होतो.
12.361.12
अचिन्त्यं चापि तं ज्ञात्वा भावसूक्ष्मं चतुष्टयम् ।
विचरेद्योऽसमुन्नद्धः स गच्छेत्पुरुषं शुभम् ॥ १२.३६१.१२ ॥
त्याला अचिंत्य जाणून, आणि सूक्ष्म चतुष्टय भाव जाणून, जो अहंकारविरहित होऊन संचार करतो, तो शुभ पुरुषाला प्राप्त होतो.
12.361.13
एकं हि परमात्मानं केचिदिच्छन्ति पण्डिताः ।
एकात्मानं तथाऽऽत्मानमपरेध्यात्मचिन्तकाः ॥ १२.३६१.१३ ॥
काही पंडित एकच परमात्मा मानतात; काही त्याला एकात्मा म्हणतात, तर अध्यात्मचिंतक त्याला आत्मा म्हणतात.
12.361.14
तत्र यः परमात्मा हि स नित्यो निर्गुणः स्मृतः ।
स हि नारायणो ज्ञेयः सर्वात्मा पुरुषो हि सः ॥ १२.३६१.१४ ॥
त्यांच्यामध्ये जो परमात्मा तो नित्य आणि निर्गुण मानला गेला आहे. तोच नारायण म्हणून जाणावा; सर्वात्मा असा तोच पुरुष आहे.
12.361.15
न लिप्यते फलैश्चापि पद्मपत्रमिवाम्भसा ।
कर्मात्मा त्वपरो योसौ मोक्षबन्धैः स युज्यते ॥ १२.३६१.१५ ॥
कमळाचे पान पाण्याने न भिजते तसे तो फळांनी लिप्त होत नाही. परंतु जो दुसरा कर्मात्मा आहे, तो मोक्ष आणि बंधनाने युक्त होतो.
12.361.16
ससप्तदशकेनापि राशिना युज्यते च सः ।
एवं बहुविधः प्रोक्तः पुरुषस्ते यथाक्रमम् ॥ १२.३६१.१६ ॥
तो सतराव्या समूहाशीही जोडला जातो. अशा प्रकारे तुला पुरुषाचे अनेक प्रकार यथाक्रम सांगितले आहेत.
12.361.17
यत्तत्कृत्स्नं लोकतन्त्रस्य धाम ।
वेद्यं परं बोधनीयं च वेदैः।
मन्ता मन्तव्यं प्राशिता प्राशनीयं ।
घ्राता घ्रेयं स्पर्शिता स्पर्शनीयम् ॥ १२.३६१.१७ ॥
जो लोकतंत्राचा संपूर्ण आश्रय आहे, जो परम जाणण्यायोग्य आहे, वेदांनी बोधनीय आहे. मनन करणारा आणि मनन करावयाचे, भक्षक आणि भक्ष्य, घ्राता आणि घ्रेय, स्पर्शकर्ता आणि स्पर्शनीय.
12.361.18
द्रष्टा द्रष्टव्यं श्राविता श्रावणीयं ।
ज्ञाता ज्ञेयं सगुणं निर्गुणं च।
यद्वै प्रोक्तं तात सम्यक्प्रधानं ।
नित्यं चैतच्छाश्वतं चाव्ययं च ॥ १२.३६१.१८ ॥
पाहणारा आणि पाहण्यायोग्य, ऐकणारा आणि ऐकण्यायोग्य, जाणणारा आणि जाणण्यायोग्य; सगुण आणि निर्गुण. हे तात, जे योग्यरीत्या प्रधान सांगितले आहे, ते नित्य, शाश्वत आणि अव्यय आहे.
12.361.19
यद्वै सूते धातुराद्यं विधानं ।
तद्वै विप्राः प्रवदन्तेऽनिरुद्धम्।
यद्वै लोके वैदिकं कर्म साधु ।
आशीर्युक्तं तद्धि तस्योपभोग्यम् ॥ १२.३६१.१९ ॥
धात्यापासून आदिकाली जे विधान उत्पन्न होते, त्याला विप्र अनिरुद्ध म्हणतात. जगात जे उत्तम वैदिक कर्म आहे, ते आशीर्वादयुक्त होऊन त्याच्याच उपभोगासाठी असते.
12.361.20
देवाः सर्वे मनुयः साधु दान्ता ।
स्तं प्राग्वंशे यज्ञभागं भजन्ते।
अहं ब्रह्मा आद्य ईशः प्रजानां ।
तस्माज्जातस्त्वं च मत्तः प्रसूतः ॥ १२.३६१.२० ॥
सर्व देव आणि मानव, जे चांगले संयमी आहेत, ते त्याला पूर्ववंशात यज्ञभाग देतात. मी ब्रह्मा, प्रजांचा आदि ईश आहे; म्हणून तू जन्मलास, माझ्यापासूनच उत्पन्न झालास.
12.361.21
मत्तो जगज्जङ्गमं स्थावरं च ।
सर्वे वेदाः सरहस्या हि पुत्र ॥ १२.३६१.२१ ॥
माझ्यापासूनच चर आणि अचर जग उत्पन्न झाले, आणि हे पुत्रा, रहस्यांसह सर्व वेदही माझ्यापासूनच.
12.361.22
चतुर्विभक्तः पुरुषः स क्रीडति यथेच्छति ।
एवं स भगवान्देवः स्वेन ज्ञानेन बोधयत् ॥ १२.३६१.२२ ॥
चार भागांत विभागलेला पुरुष आपल्या इच्छेनुसार खेळतो. अशा प्रकारे तो भगवान देव आपल्या स्वतःच्या ज्ञानाने बोध करून देतो.
12.361.23
एतत्ते कथितं पुत्र यथावदनुपृच्छतः ।
साङ्ख्यज्ञाने तथा योगे यथावदनुवर्णितम् ॥ १२.३६१.२३ ॥
हे पुत्रा, तू विचारल्याप्रमाणे हे तुला सांगितले; सांख्यज्ञानात आणि योगातही हे यथावत वर्णिले आहे.