Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 12.361

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

12.361.1

शृणु पुत्र यथाह्येष पुरुषः शाश्वतोऽव्ययः ।
अक्षयश्चाप्रमेयश्च सर्वगश्च निरुच्यते ॥ १२.३६१.१ ॥

हे पुत्र, सुनो। यह पुरुष जैसा कहा गया है शाश्वत, अव्यय, अक्षय, अप्रमेय और सर्वगत कहा जाता है।

12.361.2

न स शक्यस्त्वया द्रष्टुं मयाऽन्यैर्वाऽपि सत्तम ।
सगुणैर्निर्गुणैर्विश्वो ज्ञानदृश्यो ह्यसौ स्मृतः ॥ १२.३६१.२ ॥

हे सत्तम, वह तुम्हारे द्वारा, मेरे द्वारा, या दूसरों के द्वारा भी देखा नहीं जा सकता। सगुण या निर्गुण किसी भी रूप में वह विश्वरूप है और ज्ञान से ही दिखाई देने वाला माना गया है।

12.361.3

अशरीरः शरीरेषु सर्वेषु निवसत्यसौ ।
वसन्नपि शरीरेषु न स लिप्यति कर्मभिः ॥ १२.३६१.३ ॥

वह शरीर-रहित होकर भी सभी शरीरों में निवास करता है। शरीरों में रहते हुए भी वह कर्मों से लिप्त नहीं होता।

12.361.4

ममान्तरात्मा तव च ये चान्ये देहसंज्ञिताः ।
सर्वेषां साक्षिभूतोऽसौ न ग्राह्यः केनचिक्वचित् ॥ १२.३६१.४ ॥

मेरा अंतरात्मा, तुम्हारा और जो अन्य देह-नामधारी हैं, उन सबका वह साक्षीभूत है। वह किसी के द्वारा, कहीं भी, ग्रहण नहीं किया जा सकता।

12.361.5

विश्वमूर्धा विश्वभुजो विश्वपादाक्षिनासिकः ।
एकश्चरति क्षेत्रेषु स्वैरचारी यथासुखम् ॥ १२.३६१.५ ॥

जिसका सिर सर्वत्र है, जिसकी भुजाएँ सर्वत्र हैं, जिसके पैर, नेत्र और नासिका सर्वत्र हैं, वह एक ही क्षेत्रों में विचरता है, इच्छानुसार स्वेच्छा से घूमता है।

12.361.6

क्षेत्राणि हि शरीराणि बीजं चापि शुभाशुभम् ।
तानि वेत्ति स योगात्मा ततः क्षेत्रज्ञ उच्यते ॥ १२.३६१.६ ॥

शरीर ही क्षेत्र हैं, और शुभ-अशुभ कर्म ही बीज हैं। उन सबको जो योगात्मा जानता है, इसलिए वह क्षेत्रज्ञ कहा जाता है।

12.361.7

नागतिर्न गतिस्तस्य ज्ञेया भूतेषु केनचित् ।
साङ्ख्येन विधिना चैव योगेन च यथाक्रमम् ॥ १२.३६१.७ ॥

उसकी न आगति है न गति, प्राणियों में किसी के द्वारा भी उसे नहीं जाना जा सकता; सांख्य की विधि से और योग से, यथाक्रम, (उसे जाना जाता है)।

12.361.8

चिन्तयामि गतिं चास्य न गतिं वेद्मि चोत्तराम् ।
यथाज्ञानं तु वक्ष्यामि पुरुषं तु सनातनम् ॥ १२.३६१.८ ॥

मैं उसकी गति का विचार करता हूँ, किंतु उसकी उत्तर-गति को नहीं जानता; (फिर भी) अपने ज्ञान के अनुसार मैं उस सनातन पुरुष के विषय में कहूँगा।

12.361.9

तस्यैकत्वं महत्त्वं च स चैकः पुरुषः स्मृतः ।
महापुरुषशब्दं स बिभर्त्येकः सनातनः ॥ १२.३६१.९ ॥

उसका एकत्व और महत्त्व है; वह एक पुरुष कहा गया है। वह अकेला सनातन 'महापुरुष' नाम को धारण करता है।

12.361.10

स्तं निर्गुणं पुरुषं चाविशन्ति ॥ १२.३६१.१० ॥

स्तुत, निर्गुण पुरुष में वे प्रवेश करते हैं।

12.361.11

हित्वा गुणमयं सर्वं कर्मं हित्वा शुभाशुभम् ।
उभे सत्यानृते त्यक्त्वा एवं भवति निर्गुणः ॥ १२.३६१.११ ॥

गुणमय सब कर्मों को त्यागकर, शुभ-अशुभ को त्यागकर, सत्य और असत्य दोनों को छोड़कर — इस प्रकार (मनुष्य) निर्गुण हो जाता है।

12.361.12

अचिन्त्यं चापि तं ज्ञात्वा भावसूक्ष्मं चतुष्टयम् ।
विचरेद्योऽसमुन्नद्धः स गच्छेत्पुरुषं शुभम् ॥ १२.३६१.१२ ॥

उसे अचिन्त्य जानकर, और सूक्ष्म भावरूप चतुष्टय को भी जानकर, जो अहंकार-रहित होकर विचरता है, वह शुभ पुरुष को प्राप्त होता है।

12.361.13

एकं हि परमात्मानं केचिदिच्छन्ति पण्डिताः ।
एकात्मानं तथाऽऽत्मानमपरेध्यात्मचिन्तकाः ॥ १२.३६१.१३ ॥

कुछ पंडित एक ही परमात्मा को मानते हैं, और कुछ उसे एक आत्मा मानते हैं, तथा अन्य अध्यात्म-चिंतक उसे आत्मा कहते हैं।

12.361.14

तत्र यः परमात्मा हि स नित्यो निर्गुणः स्मृतः ।
स हि नारायणो ज्ञेयः सर्वात्मा पुरुषो हि सः ॥ १२.३६१.१४ ॥

उनमें जो परमात्मा है, वह नित्य और निर्गुण माना गया है। वही नारायण जानना चाहिए, सबका आत्मा वही पुरुष है।

12.361.15

न लिप्यते फलैश्चापि पद्मपत्रमिवाम्भसा ।
कर्मात्मा त्वपरो योसौ मोक्षबन्धैः स युज्यते ॥ १२.३६१.१५ ॥

जैसे कमल का पत्ता जल से लिप्त नहीं होता, वैसे ही वह फलों से लिप्त नहीं होता। किंतु जो दूसरा कर्मात्मा है, वह मोक्ष और बंधन से युक्त होता है।

12.361.16

ससप्तदशकेनापि राशिना युज्यते च सः ।
एवं बहुविधः प्रोक्तः पुरुषस्ते यथाक्रमम् ॥ १२.३६१.१६ ॥

वह सत्रहवें समूह से भी जुड़ता है। इस प्रकार तुम्हारे लिए पुरुष के बहुविध रूप क्रमानुसार कहे गए हैं।

12.361.17

यत्तत्कृत्स्नं लोकतन्त्रस्य धाम ।
वेद्यं परं बोधनीयं च वेदैः।
मन्ता मन्तव्यं प्राशिता प्राशनीयं ।
घ्राता घ्रेयं स्पर्शिता स्पर्शनीयम् ॥ १२.३६१.१७ ॥

जो लोकतंत्र का समस्त धाम है, वह परम वेद्य है, वेदों द्वारा बोधनीय है। मन्ता मन्तव्य है, भोक्ता भोग्य है, घ्राता घ्रेय है, स्पर्शकर्ता स्पर्श्य है।

12.361.18

द्रष्टा द्रष्टव्यं श्राविता श्रावणीयं ।
ज्ञाता ज्ञेयं सगुणं निर्गुणं च।
यद्वै प्रोक्तं तात सम्यक्प्रधानं ।
नित्यं चैतच्छाश्वतं चाव्ययं च ॥ १२.३६१.१८ ॥

द्रष्टा दृश्य है, श्रोता श्रवणीय है, ज्ञाता ज्ञेय है, सगुण और निर्गुण भी। हे तात, जो कुछ भली प्रकार प्रधान कहा गया है, वह नित्य, शाश्वत और अव्यय है।

12.361.19

यद्वै सूते धातुराद्यं विधानं ।
तद्वै विप्राः प्रवदन्तेऽनिरुद्धम्।
यद्वै लोके वैदिकं कर्म साधु ।
आशीर्युक्तं तद्धि तस्योपभोग्यम् ॥ १२.३६१.१९ ॥

जो विधान धाता से आदि में उत्पन्न होता है, उसे ब्राह्मण अनिरुद्ध कहते हैं। जो लोक में उत्तम वैदिक कर्म है, वह आशीर्वाद से युक्त होकर उसी के उपभोग योग्य है।

12.361.20

देवाः सर्वे मनुयः साधु दान्ता ।
स्तं प्राग्वंशे यज्ञभागं भजन्ते।
अहं ब्रह्मा आद्य ईशः प्रजानां ।
तस्माज्जातस्त्वं च मत्तः प्रसूतः ॥ १२.३६१.२० ॥

सभी देवता और मनुष्य, जो भली-भाँति संयमी हैं, उसे (उसके) पूर्ववंश में यज्ञ-भाग प्राप्त करते हैं। मैं ब्रह्मा, प्रजाओं का आदि ईश हूँ; इसलिए तुम उत्पन्न हुए और मुझसे ही प्रसूत हुए हो।

12.361.21

मत्तो जगज्जङ्गमं स्थावरं च ।
सर्वे वेदाः सरहस्या हि पुत्र ॥ १२.३६१.२१ ॥

मुझसे ही चर और अचर जगत उत्पन्न हुआ, और सभी वेद अपने रहस्यों सहित (मुझसे ही उत्पन्न हुए हैं), हे पुत्र।

12.361.22

चतुर्विभक्तः पुरुषः स क्रीडति यथेच्छति ।
एवं स भगवान्देवः स्वेन ज्ञानेन बोधयत् ॥ १२.३६१.२२ ॥

चार भागों में विभक्त पुरुष (भगवान) जैसी इच्छा हो वैसा खेलता है। इस प्रकार वह भगवान देव अपने ही ज्ञान से (सबको) बोध कराता है।

12.361.23

एतत्ते कथितं पुत्र यथावदनुपृच्छतः ।
साङ्ख्यज्ञाने तथा योगे यथावदनुवर्णितम् ॥ १२.३६१.२३ ॥

हे पुत्र, जैसा तुमने पूछा था, वैसा ही यह तुमसे कहा गया; सांख्य-ज्ञान तथा योग के विषय में भी यथावत् वर्णन किया गया है।