ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.361
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.361.1
शृणु पुत्र यथाह्येष पुरुषः शाश्वतोऽव्ययः ।
अक्षयश्चाप्रमेयश्च सर्वगश्च निरुच्यते ॥ १२.३६१.१ ॥
ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਸੁਣ। ਇਹ ਪੁਰਖ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ, ਅਵਿਅਯ, ਅਕਸ਼ਯ, ਅਪ੍ਰਮੇਯ ਅਤੇ ਸਰਵਗਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.361.2
न स शक्यस्त्वया द्रष्टुं मयाऽन्यैर्वाऽपि सत्तम ।
सगुणैर्निर्गुणैर्विश्वो ज्ञानदृश्यो ह्यसौ स्मृतः ॥ १२.३६१.२ ॥
ਹੇ ਸੱਤਮ, ਉਹ ਤੈਥੋਂ, ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਜਾਂ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸਗੁਣ ਜਾਂ ਨਿਰਗੁਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਿਸ਼ਵ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
12.361.3
अशरीरः शरीरेषु सर्वेषु निवसत्यसौ ।
वसन्नपि शरीरेषु न स लिप्यति कर्मभिः ॥ १२.३६१.३ ॥
ਅਸ਼ਰੀਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਉਹ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
12.361.4
ममान्तरात्मा तव च ये चान्ये देहसंज्ञिताः ।
सर्वेषां साक्षिभूतोऽसौ न ग्राह्यः केनचिक्वचित् ॥ १२.३६१.४ ॥
ਮੇਰਾ ਅੰਤਰਾਤਮਾ, ਤੇਰਾ ਅਤੇ ਦੇਹ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਸਭ ਦਾ ਸਾਖੀ ਉਹ ਹੀ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਕਿਤੇ ਵੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
12.361.5
विश्वमूर्धा विश्वभुजो विश्वपादाक्षिनासिकः ।
एकश्चरति क्षेत्रेषु स्वैरचारी यथासुखम् ॥ १२.३६१.५ ॥
ਜਿਸਦਾ ਸਿਰ ਸਰਵਤ੍ਰ, ਬਾਹਾਂ ਸਰਵਤ੍ਰ, ਪੈਰ, ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਨੱਕ ਸਰਵਤ੍ਰ ਹਨ — ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ।
12.361.6
क्षेत्राणि हि शरीराणि बीजं चापि शुभाशुभम् ।
तानि वेत्ति स योगात्मा ततः क्षेत्रज्ञ उच्यते ॥ १२.३६१.६ ॥
ਸਰੀਰ ਹੀ ਖੇਤਰ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਹੀ ਬੀਜ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਯੋਗਾਤਮਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਕਸ਼ੇਤ੍ਰਗਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.361.7
नागतिर्न गतिस्तस्य ज्ञेया भूतेषु केनचित् ।
साङ्ख्येन विधिना चैव योगेन च यथाक्रमम् ॥ १२.३६१.७ ॥
ਉਸ ਦਾ ਨਾ ਆਉਣਾ ਹੈ ਨਾ ਜਾਣਾ; ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਉਹ ਜਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸਾਂਖਯ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ (ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)।
12.361.8
चिन्तयामि गतिं चास्य न गतिं वेद्मि चोत्तराम् ।
यथाज्ञानं तु वक्ष्यामि पुरुषं तु सनातनम् ॥ १२.३६१.८ ॥
ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਗਤੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਉੱਤਰ-ਗਤੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਫਿਰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਸਨਾਤਨ ਪੁਰਸ਼ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ।
12.361.9
तस्यैकत्वं महत्त्वं च स चैकः पुरुषः स्मृतः ।
महापुरुषशब्दं स बिभर्त्येकः सनातनः ॥ १२.३६१.९ ॥
ਉਸ ਦਾ ਏਕਤਵ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵ ਹੈ; ਉਹ ਇਕ ਪੁਰਸ਼ ਵਜੋਂ ਸਿਮਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਸਨਾਤਨ 'ਮਹਾਪੁਰਸ਼' ਨਾਮ ਧਾਰਦਾ ਹੈ।
12.361.10
स्तं निर्गुणं पुरुषं चाविशन्ति ॥ १२.३६१.१० ॥
ਉਸਤਤ, ਨਿਰਗੁਣ ਪੁਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।
12.361.11
हित्वा गुणमयं सर्वं कर्मं हित्वा शुभाशुभम् ।
उभे सत्यानृते त्यक्त्वा एवं भवति निर्गुणः ॥ १२.३६१.११ ॥
ਗੁਣਮਯ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਸੱਚ ਅਤੇ ਝੂਠ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ — ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨਿਰਗੁਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.361.12
अचिन्त्यं चापि तं ज्ञात्वा भावसूक्ष्मं चतुष्टयम् ।
विचरेद्योऽसमुन्नद्धः स गच्छेत्पुरुषं शुभम् ॥ १२.३६१.१२ ॥
ਉਸ ਨੂੰ ਅਚਿੰਤ੍ਯ ਜਾਣ ਕੇ, ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਚੌਗੁਣੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਜੋ ਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.361.13
एकं हि परमात्मानं केचिदिच्छन्ति पण्डिताः ।
एकात्मानं तथाऽऽत्मानमपरेध्यात्मचिन्तकाः ॥ १२.३६१.१३ ॥
ਕੁਝ ਪੰਡਿਤ ਇੱਕੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਉਸਨੂੰ ਏਕਾਤਮਾ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮ ਚਿੰਤਕ ਉਸਨੂੰ ਆਤਮਾ ਆਖਦੇ ਹਨ।
12.361.14
तत्र यः परमात्मा हि स नित्यो निर्गुणः स्मृतः ।
स हि नारायणो ज्ञेयः सर्वात्मा पुरुषो हि सः ॥ १२.३६१.१४ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿੱਤ ਅਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹੀ ਨਾਰਾਇਣ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਸਰਬਾਤਮਾ ਪੁਰਖ ਉਹੀ ਹੈ।
12.361.15
न लिप्यते फलैश्चापि पद्मपत्रमिवाम्भसा ।
कर्मात्मा त्वपरो योसौ मोक्षबन्धैः स युज्यते ॥ १२.३६१.१५ ॥
ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦਾ ਪੱਤਾ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲਿਬੜਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲਿਬੜਦਾ। ਪਰ ਜੋ ਦੂਜਾ ਕਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੋਕਸ਼ ਅਤੇ ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ।
12.361.16
ससप्तदशकेनापि राशिना युज्यते च सः ।
एवं बहुविधः प्रोक्तः पुरुषस्ते यथाक्रमम् ॥ १२.३६१.१६ ॥
ਉਹ ਸਤਾਰ੍ਹਵੇਂ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੈਨੂੰ ਪੁਰਖ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
12.361.17
यत्तत्कृत्स्नं लोकतन्त्रस्य धाम ।
वेद्यं परं बोधनीयं च वेदैः।
मन्ता मन्तव्यं प्राशिता प्राशनीयं ।
घ्राता घ्रेयं स्पर्शिता स्पर्शनीयम् ॥ १२.३६१.१७ ॥
ਜੋ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਧਾਮ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਮ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹੈ, ਵੇਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬੋਧ ਕਰਾਉਣ ਯੋਗ ਹੈ। ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਮੰਨਣ ਯੋਗ, ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਖਾਣ ਯੋਗ, ਸੁੰਘਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸੁੰਘਣ ਯੋਗ, ਛੂਹਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਛੂਹਣ ਯੋਗ।
12.361.18
द्रष्टा द्रष्टव्यं श्राविता श्रावणीयं ।
ज्ञाता ज्ञेयं सगुणं निर्गुणं च।
यद्वै प्रोक्तं तात सम्यक्प्रधानं ।
नित्यं चैतच्छाश्वतं चाव्ययं च ॥ १२.३६१.१८ ॥
ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਵੇਖਣ ਯੋਗ, ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸੁਣਨ ਯੋਗ, ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਜਾਣਨ ਯੋਗ; ਸਗੁਣ ਅਤੇ ਨਿਰਗੁਣ। ਹੇ ਤਾਤ, ਜੋ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਧਾਨ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਨਿੱਤ, ਸਦੀਵੀ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ।
12.361.19
यद्वै सूते धातुराद्यं विधानं ।
तद्वै विप्राः प्रवदन्तेऽनिरुद्धम्।
यद्वै लोके वैदिकं कर्म साधु ।
आशीर्युक्तं तद्धि तस्योपभोग्यम् ॥ १२.३६१.१९ ॥
ਧਾਤਾ ਤੋਂ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵਿਧਾਨ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਨਿਰੁੱਧ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਉੱਤਮ ਵੈਦਿਕ ਕਰਮ ਹੈ, ਉਹ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸੇ ਦੇ ਭੋਗਣ ਯੋਗ ਹੈ।
12.361.20
देवाः सर्वे मनुयः साधु दान्ता ।
स्तं प्राग्वंशे यज्ञभागं भजन्ते।
अहं ब्रह्मा आद्य ईशः प्रजानां ।
तस्माज्जातस्त्वं च मत्तः प्रसूतः ॥ १२.३६१.२० ॥
ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ, ਜੋ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਮਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਸਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਯੱਗ ਦਾ ਭਾਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਾਂ, ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦਾ ਆਦਿ ਈਸ਼; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਜਨਮਿਆ, ਮੈਥੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈਂ।
12.361.21
मत्तो जगज्जङ्गमं स्थावरं च ।
सर्वे वेदाः सरहस्या हि पुत्र ॥ १२.३६१.२१ ॥
ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਨਾ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਜਗਤ ਉਪਜਿਆ, ਅਤੇ ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਰਹੱਸਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਵੇਦ ਵੀ ਮੇਰੇ ਤੋਂ।
12.361.22
चतुर्विभक्तः पुरुषः स क्रीडति यथेच्छति ।
एवं स भगवान्देवः स्वेन ज्ञानेन बोधयत् ॥ १२.३६१.२२ ॥
ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਪੁਰਖ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਦੇਵ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਬੋਧ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.361.23
एतत्ते कथितं पुत्र यथावदनुपृच्छतः ।
साङ्ख्यज्ञाने तथा योगे यथावदनुवर्णितम् ॥ १२.३६१.२३ ॥
ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ; ਸਾਂਖਯ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਯਥਾਵਤ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।