महाभारत · अध्याय 12.363

12.363.1

आसीत्किल नरश्रेष्ठ महापद्मे पुरोत्तमे ।
गङ्गाया दक्षिणे तीरे कश्चिद्विप्रः समाहितः ॥ १२.३६३.१ ॥

हे नरश्रेष्ठा, महापद्म नावाच्या उत्तम नगरात, गंगेच्या दक्षिण तीरावर एक ब्राह्मण राहत होता; तो संयमी आणि एकाग्रचित्त होता.

सौम्यः सोमान्वये जातो जितात्मा गोत्रतो भृगुः ।
धर्मनित्यो जितक्रोधो नित्यतप्तो जितेन्द्रियः ॥ १२.३६३.२ ॥

तो सौम्य, सोमवंशात जन्मलेला, आत्मजयी; गोत्राने भृगू; धर्मात नित्य स्थिर, क्रोधजयी, सदैव तपस्वी आणि इंद्रियजयी होता.

तपःस्वाध्यायनिरतः सत्यः सज्जनसंमतः ।
न्यायप्राप्तेन वित्तेन स्वेन शीलेन चान्वितः ॥ १२.३६३.३ ॥

तो तप आणि स्वाध्यायात मग्न, सत्यवादी, सज्जनांनी मान्य; न्यायाने मिळवलेल्या धनाने आणि स्वतःच्या शीलाने युक्त होता.

ज्ञाति संबन्धिविपुले पुत्रपौत्रप्रतिष्ठिते ।
कुले महति विख्याते विशिष्टां वृत्तिमास्थितः ॥ १२.३६३.४ ॥

मोठ्या, प्रसिद्ध कुलात, ज्ञाती आणि नातेवाइकांनी भरलेल्या, पुत्रपौत्रांनी प्रतिष्ठित अशा कुटुंबात तो उत्तम जीविका स्वीकारून राहत होता.

स पुत्रान्बहुलाँल्लब्ध्वा विपुले कर्मणि स्थितः ।
कुलधर्माश्रितो राजन्धरर्मचर्यास्थितोऽभवत् ॥ १२.३६३.५ ॥

हे राजा, त्याला बरीच पुत्र झाले; तो मोठ्या कर्मात स्थिर राहिला; कुलधर्माचा आश्रय घेऊन तो धर्माचरणात स्थिर झाला.

ततः स धर्मं वेदोक्तं तथा शास्त्राक्तमेव च ।
शिष्टाचीर्णं च धर्मं च त्रिविधं चिन्त्य चेतसा ॥ १२.३६३.६ ॥

मग त्याने मनात वेदोक्त धर्म, शास्त्रोक्त धर्म आणि शिष्टांनी आचरलेला धर्म — या तीन प्रकारच्या धर्माचा विचार केला.

किंनु मे स्याच्छुभं कृत्वा किं कृतं किं परायणम् ।
इत्येवं चिन्तयन्नित्यं न च याति विनिश्चयम् ॥ १२.३६३.७ ॥

"माझ्यासाठी काय शुभ होईल? काय केल्याने शुभ होईल? काय परम आश्रय आहे?" असा सतत विचार करूनही त्याला निश्चय होत नव्हता.

तस्यैवं चिन्त्यमानस्य धर्मं परममास्थितः ।
कदाचिदतिथिः प्राप्तो ब्राह्मणः सुसमाहितः ॥ १२.३६३.८ ॥

असा विचार करीत, परम धर्मात स्थिर राहिलेल्या त्याच्याकडे एकदा अतिथी म्हणून संयमी असा एक ब्राह्मण आला.

स तस्मै सत्क्रियां चक्रे क्रियायुक्तेन हेतुना ।
विश्रान्तं सुसमासीनमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १२.३६३.९ ॥

त्याने त्याचा विधिपूर्वक योग्य सत्कार केला. विश्रांती घेऊन व्यवस्थित बसल्यावर तो हे वचन म्हणाला.