Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 12.37

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

12.37.1

प्रवेशने तु पार्थानां जनानां पुरवासिनाम् ।
दिदृक्षूणां सहस्राणि समाजग्मुः सहस्रशः ॥ १२.३७.१ ॥

पार्थों के प्रवेश के समय नगरवासी जनों के, देखने की इच्छा से, हज़ारों-हज़ार लोग एकत्र हो गए।

12.37.2

स राजमार्गः शुशुभे समलंकृतचत्वरः ।
यथा चन्द्रोदये राजन्वर्धमानो महोदधिः ॥ १२.३७.२ ॥

वह राजमार्ग, जिसके चौराहे सुन्दर रूप से सजे थे, चन्द्रोदय के समय बढ़ते हुए महासागर की भाँति शोभित हुआ, हे राजन्।

12.37.3

गृहाणि राजमार्गेषु रत्नवन्ति महान्ति च ।
प्राकम्पन्तीव भारेण स्त्रीणां पूर्णानि भारत ॥ १२.३७.३ ॥

राजमार्गों पर रत्नों से युक्त विशाल भवन, स्त्रियों के भार से भरे हुए, मानो काँप रहे थे, हे भारत।

12.37.4

ताः शनैरिव सव्रीडं प्रशशंसुर्युधिष्ठिरम् ।
भीमसेनार्जुनौ चैव माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ॥ १२.३७.४ ॥

वे स्त्रियाँ धीरे-धीरे, मानो लज्जा के साथ, युधिष्ठिर की प्रशंसा करने लगीं, तथा भीमसेन, अर्जुन और माद्री के दोनों पुत्र पाण्डवों की भी।

12.37.5

धन्या त्वमसि पाञ्चालि या त्वं पुरुषसत्तमान् ।
उपतिष्ठसि कल्याणि महर्षिमिव गौतमी ॥ १२.३७.५ ॥

हे पांचाली, तुम धन्य हो, जो तुम श्रेष्ठ पुरुषों की सेवा करती हो, हे कल्याणी, जैसे गौतमी महर्षि की सेवा करती है।

12.37.6

तव कर्माण्यमोघानि व्रतचर्या च भामिनि ।
इति कृष्णां महाराज प्रशशंसुस्तदा स्त्रियः ॥ १२.३७.६ ॥

तुम्हारे कर्म अमोघ हैं, और हे भामिनी, तुम्हारा व्रताचरण भी; इस प्रकार, हे महाराज, उस समय स्त्रियों ने कृष्णा की प्रशंसा की।

12.37.7

प्रशंसावचनैस्तासां मिथः शब्दैश्च भारत ।
प्रीतिजैश्च तदा शब्दैः पुरमासीत्समाकुलम् ॥ १२.३७.७ ॥

उनकी प्रशंसा के वचनों और परस्पर के शब्दों से, हे भारत, तथा हर्ष से उत्पन्न शब्दों से उस समय नगर आकुल हो उठा।

12.37.8

तमतीत्य यथायुक्तं राजमार्गं युधिष्ठिरः ।
अलंकृतं शोभमानमुपापाद्राजवेश्म ह ॥ १२.३७.८ ॥

उस अलंकृत और शोभायमान राजमार्ग को यथोचित रीति से पार करके युधिष्ठिर निश्चय ही राजभवन पहुँचे।

12.37.9

ततः प्रकृतयः सर्वाः पौरा जानपदास्तदा ।
ऊचुः कर्णसुखा वाचः समुपेत्य ततस्ततः ॥ १२.३७.९ ॥

तब सभी प्रजाजन, नगरवासी और ग्रामवासी, इधर-उधर से आकर, कानों को सुखद लगने वाले वचन बोले।

12.37.10

दिष्ट्या जयसि राजेन्द्र शत्रूञ्छत्रुनिषूदन ।
दिष्ट्या राज्यं पुनः प्राप्तं धर्मेण च बलेन च ॥ १२.३७.१० ॥

सौभाग्य से आप विजयी हुए, हे राजेंद्र, हे शत्रुसंहारक! सौभाग्य से राज्य पुनः धर्म और बल से प्राप्त हुआ।

12.37.11

भव नस्त्वं महाराज राजेह शरदां शतम् ।
प्रजाः पालय धर्मेण यथेन्द्रस्त्रिदिवं तथा ॥ १२.३७.११ ॥

हे महाराज, आप हमारे राजा होकर यहाँ सौ शरद ऋतुएँ जीवित रहें। जैसे इन्द्र स्वर्ग का पालन करते हैं, वैसे ही आप धर्म से प्रजा का पालन करें।

12.37.12

एवं राजकुलद्वारि मङ्गलैरभिपूजितः ।
आशीर्वादान्द्विजैरुक्तान्प्रतिगृह्य समन्ततः ॥ १२.३७.१२ ॥

इस प्रकार राजभवन के द्वार पर मंगल वचनों से सम्मानित होकर, द्विजों द्वारा कहे गए आशीर्वादों को चारों ओर से ग्रहण करते हुए।

12.37.13

प्रविश्य भवनं राजा देवराजगृहोपमम् ।
श्रुत्वा विजयसंयुक्तं रथात्पश्चादवातरत् ॥ १२.३७.१३ ॥

राजा देवराज के गृह के समान भवन में प्रवेश करके, विजय से जुड़ी (बात) सुनकर, रथ से पीछे उतरे।

12.37.14

प्रविश्याभ्यन्तरं श्रीमान्दैवतान्यभिगम्य च ।
पूजयामास रत्नैश्च गन्धमाल्यैश्च सर्वशः ॥ १२.३७.१४ ॥

भीतर प्रवेश करके, तेजस्वी (राजा) देवताओं के समीप जाकर, रत्नों और गन्ध-मालाओं से सब प्रकार उनकी पूजा की।

12.37.15

निश्चक्राम ततः श्रीमान्पुनरेव महायशाः ।
ददर्श ब्राह्मणांश्चैव सोऽभिरूपानवस्थितान् ॥ १२.३७.१५ ॥

फिर वह तेजस्वी, महायशस्वी राजा (बाहर) निकले और उन्होंने खड़े हुए सुन्दर ब्राह्मणों को देखा।

12.37.16

स संवृतस्तदा विप्रैराशीर्वादविवक्षुभिः ।
शुशुभे विमलश्चन्द्रस्तारागणवृतो यथा ॥ १२.३७.१६ ॥

तब वह आशीर्वाद कहने को उत्सुक ब्राह्मणों से घिरे हुए, तारागणों से घिरे निर्मल चन्द्रमा के समान शोभित हुए।

12.37.17

तांस्तु वै पूजयामास कौन्तेयो विधिवद्द्विजान् ।
सुमनोमोदकै रत्नैर्हिरण्येन च भूरिणा।
गोभिर्वस्त्रैश्च राजेन्द्र विविधैश्च किमिच्छकैः ॥ १२.३७.१७ ॥

राजेन्द्र, कौन्तेय ने उन द्विजों की विधिपूर्वक पूजा की — पुष्पों-मोदकों, रत्नों, प्रचुर स्वर्ण, गौओं, वस्त्रों और अनेक प्रकार की इच्छित वस्तुओं से।

12.37.18

धौम्यं गुरुं पुरस्कृत्य ज्येष्ठं पितरमेव च ।
प्रविवेश सभां राजा सुधर्मां वासवो यथा ॥ १२.३७.१८ ॥

गुरु धौम्य को आगे करके और ज्येष्ठ पिता को भी, राजा ने सभा में प्रवेश किया, जैसे वासव सुधर्मा सभा में प्रवेश करते हैं।

12.37.19

ततः पुण्याहघोषोऽभूद्दिवं स्तब्ध्वेव भारत ।
सुहृदां प्रीतिजननः पुण्यः श्रुतिसुखावहः ॥ १२.३७.१९ ॥

तब हे भरतवंशी, पुण्याहवाचन की ऐसी ध्वनि उठी मानो आकाश स्तब्ध हो गया हो। वह शुभ ध्वनि सुहृदों में प्रीति उत्पन्न करने वाली और कानों को सुख देने वाली थी।

12.37.20

हंसवन्नेदुषां राजन्द्विजानां तत्र भारती ।
शुश्रुवे वेदविदुषां पुष्कलार्थपदाक्षरा ॥ १२.३७.२० ॥

हे राजन्, वहाँ वेदज्ञ द्विजों की वाणी हंसों के समान सुनाई दी, अर्थ, पद और अक्षरों से परिपूर्ण।

12.37.21

ततो दुन्दुभिनिर्घोषः शङ्खानां च मनोरमः ।
जयं प्रवदतां तत्र स्वनः प्रादुरभून्नृप ॥ १२.३७.२१ ॥

तब दुंदुभियों का गर्जन और शंखों की मनोहर ध्वनि उठी। हे राजन्, वहाँ जय-घोष करने वालों का स्वर भी प्रकट हुआ।

12.37.22

निःशब्दे च स्थिते तत्र ततो विप्रजने पुनः ।
राजानं ब्राह्मणच्छझा चार्वाको राक्षसोऽब्रवीत् ॥ १२.३७.२२ ॥

वहाँ जब विप्रजन फिर से शांत होकर स्थित हो गए, तब ब्राह्मण का वेश धारण किए चार्वाक नामक राक्षस ने राजा से कहा।

12.37.23

तत्र दुर्योधनसखा भिक्षुरूपेण संवृतः ।
साङ्ख्यः शिखी त्रिदण्डी च धृष्टो विगतसाध्वसः ॥ १२.३७.२३ ॥

वहाँ दुर्योधन का मित्र भिक्षु का रूप धारण किए हुए छिपा था—सांख्य मतवादी, शिखाधारी, त्रिदंडी, निडर और धृष्ट।

12.37.24

वृतः सर्वैस्तथा विप्रैराशीर्वादविवक्षुभिः ।
परस्सहस्रै राजेन्द्र तपोनियमसंस्थितैः ॥ १२.३७.२४ ॥

हे राजेन्द्र, उसे सभी विप्रों ने घेर रखा था—आशीर्वाद देने की इच्छा रखने वाले, तप और नियम में स्थित हजारों विप्रों ने।

12.37.25

सुदुष्टः पापमाशंसुः पाण्डवानां महात्मनाम् ।
अनामन्त्र्यैव तान्विप्रांस्तमुवाच महीपतिम् ॥ १२.३७.२५ ॥

अत्यन्त दुष्ट, पाण्डवों—उन महात्माओं—का अनिष्ट चाहने वाले उसने उन ब्राह्मणों को बिना आमंत्रित किए ही उस राजा से कहा।

12.37.26

इमे प्राहुर्द्विजाः सर्वे समारोप्य वचो मयि ।
धिग्भवन्तं कुनृपतिं ज्ञातिघातिनमस्तु वै ॥ १२.३७.२६ ॥

ये सभी ब्राह्मण मेरे माध्यम से यह वचन कहते हैं—आपको धिक्कार हो, हे कुराजा, स्वजनों के घातक।

12.37.27

किं ते राज्येन कौन्तेय कृत्वेमं ज्ञातिसंक्षयम् ।
घातयित्वा गुरूंश्चैव मृतं श्रेयो न जीवितम् ॥ १२.३७.२७ ॥

हे कौन्तेय, इस स्वजनों के विनाश को करके और गुरुओं का वध करवाकर तुम्हें इस राज्य से क्या लाभ? मृत्यु ही श्रेयस्कर है, जीवन नहीं।

12.37.28

इति ते वै द्विजाः श्रुत्वा तस्य दुष्टस्य रक्षसः ।
विव्यथुश्चुक्रुशुश्चैव तस्य वाक्यप्रधर्षिताः ॥ १२.३७.२८ ॥

इस प्रकार उस दुष्ट राक्षस की बात सुनकर वे ब्राह्मण व्यथित हुए और उसके वचनों से आहत होकर चीख उठे।

12.37.29

ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे स च राजा युधिष्ठिरः ।
व्रीडिताः परमोद्विग्रास्तूष्णीमासन्विशांपते ॥ १२.३७.२९ ॥

तब वे सभी ब्राह्मण और वह राजा युधिष्ठिर लज्जित और अत्यन्त उद्विग्न होकर, हे विशांपते, मौन हो गए।

12.37.30

प्रसीदन्तु भवन्तो मे प्रणतस्याभियाचतः ।
प्रत्यासन्नव्यसनिनं न मां धिक्कर्तुमर्हथ ॥ १२.३७.३० ॥

आप सब मुझ पर प्रसन्न हों, जो मैं आपके सामने झुककर याचना करता हूँ। विपत्ति के निकट पहुँचे हुए मुझको आप धिक्कारने योग्य नहीं हैं।

12.37.31

ततो राजन्ब्राह्माणास्ते सर्व एव विशांपते ।
ऊचुर्नैष द्विजोऽस्माकमन्यस्तु तव पार्थिव ॥ १२.३७.३१ ॥

तब हे राजन्, वे सभी ब्राह्मण, हे प्रजापति, बोले: यह हमारे वर्ग का द्विज नहीं है, यह तो आपका कोई और है, हे राजन्।

12.37.32

जज्ञुश्चैनं महात्मानस्ततस्तं ज्ञानचक्षुषा ।
ब्राह्मणा वेदविद्वांसस्तपोभिर्विमलीकृताः ॥ १२.३७.३२ ॥

और तब उन महात्मा, वेदज्ञ ब्राह्मणों ने ज्ञान-चक्षु से उसे पहचान लिया, जो तपस्या से निर्मल हो चुके थे।

12.37.33

एष दुर्योधनसखा विश्रुतो ब्रह्मराक्षसः ।
परिव्राजकरूपेण हितं तस्य चिकीर्षति ॥ १२.३७.३३ ॥

यह दुर्योधन का मित्र, प्रसिद्ध ब्रह्मराक्षस है, जो परिव्राजक का रूप धरकर उसी का हित करना चाहता है।

12.37.34

न वयं ब्रूम धर्मात्मन्व्येतु ते भयमीदृशम् ।
उपतिष्ठतु कल्याणं भवन्तं भ्रातृभिः सह ॥ १२.३७.३४ ॥

हम ऐसा नहीं कहते। हे धर्मात्मा, आपका ऐसा भय दूर हो; कल्याण आपके भाइयों सहित आप तक पहुँचे।

12.37.35

ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे हुंकारैः क्रोधमूर्च्छिताः ।
निर्भर्त्सयन्तः शुचयो निजघ्नुः पापराक्षसम् ॥ १२.३७.३५ ॥

तब वे सभी ब्राह्मण क्रोध से मूर्च्छित होकर हुंकारों से उसे धिक्कारते हुए, पवित्र होकर, उस पापी राक्षस को मार डाला।

12.37.36

स पपात विनिर्दग्धस्तेजसा ब्रह्मवादिनाम् ।
महेन्द्राशनिनिर्दग्धः पादपोऽङ्कुरवानिव ॥ १२.३७.३६ ॥

वह ब्रह्मवादी ऋषियों के तेज से पूरी तरह जलकर गिर पड़ा, जैसे महेन्द्र के वज्र से जला हुआ अंकुरित वृक्ष गिर पड़ता है।

12.37.37

पूजिताश्च ययुर्विप्रा राजानमभिनन्द्य तम् ।
राजा च हर्षमापेदे पाण्डवः ससुहृज्जनः ॥ १२.३७.३७ ॥

सम्मानित होकर ब्राह्मण उस राजा का अभिनंदन करके चले गए, और पाण्डव राजा अपने सुहृदों और परिजनों सहित हर्ष को प्राप्त हुए।