महाभारत · अध्याय 12.372
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.372.1
विवस्वतो गच्छति पर्ययेण ।
वोडुं भवांस्तं यथमेकचक्रम्।
आश्चर्यभूतं यदि तत्र किंचि ।
द्दृष्टं त्वयाशंसितुमर्हसि त्वम् ॥ १२.३७२.१ ॥
विवस्वान् सूर्य पर्यायक्रम से चलता है। आप उसके एकचक्र रथ को कैसे वहन करते हैं? यदि वहाँ कोई अद्भुत वस्तु आपने देखी हो, तो आप उसे बताएँ।
12.372.2
आश्चर्याणामनेकानां प्रतिष्ठा भगवान्रविः ।
यतो भूताः प्रवर्तन्ते सर्वे त्रैलोक्यसंमताः ॥ १२.३७२.२ ॥
अनेक आश्चर्यों की आधार भगवान् रवि हैं, जिनसे समस्त प्राणी प्रवृत्त होते हैं, जो तीनों लोकों में सम्मानित हैं।
12.372.3
यस्य रश्मिसहस्रेषु शाखास्विव विहंगमाः ।
वसन्त्याश्रित्य मुनयः संसिद्धा दैवतैः सह ॥ १२.३७२.३ ॥
जिसकी सहस्र किरणों में, वृक्ष की शाखाओं पर पक्षियों की भाँति, सिद्ध मुनि देवताओं के साथ आश्रय लेकर निवास करते हैं।
12.372.4
यतो पायुर्विनिःसृत्य सूर्यरश्म्याश्रितो महान् ।
विजृम्भत्यम्बरे तत्र किमाश्चर्यमतः परम् ॥ १२.३७२.४ ॥
जहाँ से वायु निकलकर सूर्य की किरणों पर आश्रित होकर महान् होकर आकाश में फैलता है, वहाँ इससे बढ़कर और कौन-सा आश्चर्य हो सकता है?
12.372.5
विभज्यं तं तु विप्रर्षे प्रजानां हितकाम्यया ।
तोयं सृजति वर्षासु किमाश्चर्यमतः परम् ॥ १२.३७२.५ ॥
हे विप्रर्षि, प्रजाओं के हित की कामना से उसे विभाजित करके वर्षा ऋतुओं में वह जल उत्पन्न करता है—इससे बढ़कर और कौन-सा आश्चर्य है?
12.372.6
यस्य मण्डलमध्यस्थो महात्मा परमत्विषा ।
ीप्तः समीक्षतेऽलोकान्किमाश्चर्यमतः परम् ॥ १२.३७२.६ ॥
जिसके मण्डल के मध्य में स्थित महात्मा, परम तेज से दीप्त होकर लोकों को देखते हैं—इससे बढ़कर और कौन-सा आश्चर्य है?
12.372.7
शुक्रो नामासितः पादो यश्च वारिधरोऽम्बरे ।
तोयं सृजति वर्षासु किमाश्चर्यमतः परम् ॥ १२.३७२.७ ॥
शुक्र नामक जो असित भाग है, जो आकाश में मेघ बनकर वर्षा ऋतुओं में जल बरसाता है — इससे बढ़कर आश्चर्य और क्या होगा?
12.372.8
योऽष्टमासांस्तु शुचिना किरणेनोक्षितं पयः ।
प्रत्यादत्ते पुनः काले किमाश्चर्यमतः परम् ॥ १२.३७२.८ ॥
जो आठ मास तक पवित्र किरण से सींचे गए जल को समय आने पर फिर से ग्रहण कर लेता है — इससे बढ़कर आश्चर्य और क्या होगा?
12.372.9
यस्य तेजोविशेषेषु स्वयमात्मा प्रतिष्ठितः ।
यतो बीजं मही चेयं धार्यते सचराचरम् ॥ १२.३७२.९ ॥
जिसके तेज के विशेष रूपों में स्वयं आत्मा प्रतिष्ठित है, जिससे यह पृथ्वी बीज रूप है और यह चराचर धारण की जाती है।
12.372.10
यत्र देवो महाबाहुः शाश्वतः पुरुषोत्तमः ।
अनादिनिधनो विप्र किमाश्चर्यमतः परम् ॥ १२.३७२.१० ॥
जहाँ महाबाहु, शाश्वत, पुरुषोत्तम देव हैं, जिनका न आदि है न अंत — हे विप्र, इससे बढ़कर आश्चर्य और क्या होगा?
12.372.11
आश्चर्याणामिवाश्चर्यमिदमेकं तु मे शृणु ।
विमले यन्मया दृष्टमम्बरे सूर्यसंश्रयात् ॥ १२.३७२.११ ॥
आश्चर्यों में से भी यह एक आश्चर्य मुझसे सुनो, जिसे मैंने निर्मल आकाश में सूर्य के आश्रय से देखा।
12.372.12
पुरा मध्याह्नसमये लोकांस्तपति भास्करे ।
प्रत्यादित्यप्रतीकाशः सर्वतः समदृश्यत ॥ १२.३७२.१२ ॥
पूर्वकाल में मध्याह्न के समय, जब सूर्य लोकों को तपा रहा था, तब वह चारों ओर प्रति-आदित्य के समान दिखाई दिया।
12.372.13
स लोकांस्तेजसा सर्वान्स्वभासा निर्विभासयन् ।
आदित्याधिमुखोऽभ्येति गगनं पाटयन्निव ॥ १२.३७२.१३ ॥
वह अपने तेज से सभी लोकों को अपनी प्रभा से मंद करते हुए, आदित्य की ओर मुख किए, आकाश को मानो चीरते हुए आगे बढ़ा।
12.372.14
हुताहुतिरिव ज्योतिर्व्याप्य तेजोमरीचिभिः ।
अनिर्देश्येन रूपेण द्वितीय इव भास्करः ॥ १२.३७२.१४ ॥
आहुति से प्रज्वलित अग्नि की भाँति, तेज की किरणों से ज्योति को व्याप्त करता हुआ, अवर्णनीय रूप में मानो दूसरा सूर्य।
12.372.15
तस्याभिगमनप्राप्तौ हस्तौ दत्तौ विवस्वता ।
तेनापि दक्षिणो हस्तो दत्तः प्रत्यर्चितार्थिना ॥ १२.३७२.१५ ॥
उसके पास आने पर विवस्वान ने उसे अपने दोनों हाथ दिए, और उस अर्थी ने भी सत्कार के बदले अपना दाहिना हाथ दिया।
12.372.16
ततो भित्त्वैव गगन प्रविष्टो रश्मिमण्डलम् ।
एकीभूतं च तत्तेजः क्षणेनादित्यतां गतम् ॥ १२.३७२.१६ ॥
फिर आकाश को भेदकर वह किरणमंडल में प्रविष्ट हुआ; और वह तेज एक क्षण में एकरूप होकर आदित्यत्व को प्राप्त हो गया।
12.372.17
तत्र नः संशयो जातस्तयोस्तेजः समागमे ।
अनयोः को भवेत्सूर्यो रथस्थो योऽयमागतः ॥ १२.३७२.१७ ॥
वहाँ उन दोनों के तेज के मिलन में हमें संदेह हुआ कि इन दोनों में से कौन सूर्य है, जो यह रथ पर खड़ा होकर आया है।
12.372.18
ते वयं जातसंदेहाः पर्यपृच्छामहे रविम् ।
क एष दिवमाक्रम्य गतः सूर्य इवापरः ॥ १२.३७२.१८ ॥
संदेह से भरे हम सबने सूर्य से पूछा: यह कौन है जो आकाश पर चढ़कर दूसरे सूर्य की तरह चला गया?