महाभारत · अध्याय 12.48
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.48.1
शृणु कौन्तेय रामस्य प्रभावो यो मया श्रुतः ।
महर्षीणां कथयतां कारणं तस्य जन्म च ॥ १२.४८.१ ॥
हे कौन्तेया, महर्षी सांगत असताना मी ऐकलेला रामाचा प्रभाव आणि त्याच्या जन्माचे कारण ऐक.
12.48.2
यथा च जामदग्न्येन कोटिशः क्षत्रिया हताः ।
उद्भूता राजवंशेषु ये भूयो भारते हताः ॥ १२.४८.२ ॥
जमदग्नीच्या पुत्राने कोट्यवधी क्षत्रियांचा वध केला, आणि राजवंशात जन्मून पुन्हा भारत-युद्धात मारले गेलेले.
12.48.3
जह्नोरजस्तु तनयो बलाकाश्चस्तु तत्सुतः ।
कुशिको नाम धर्मज्ञस्तस्य पुत्रो महीपते ॥ १२.४८.३ ॥
जह्नूचा पुत्र अज; त्याचा पुत्र बलाक; त्याचा पुत्र धर्मज्ञ कुशिक. हे महीपते, त्याचा पुत्र (गाधि).
12.48.4
अग्र्यं तपः समातिष्ठत्सहस्राक्षसमो भुवि ।
पुत्रं लभेयमजितं त्रिलोकेश्वरमित्युत ॥ १२.४८.४ ॥
पृथ्वीवर सहस्राक्षासारखा तो उत्तम तप करू लागला, 'मला अजिंक्य आणि त्रिलोकाचा स्वामी असा पुत्र लाभो' असा विचार करून.
12.48.5
तमुग्रतपसं दृष्ट्वा सहस्राक्षः पुरंदरः ।
समर्थं पुत्रजनने स्वयमेवैत्य भारत ॥ १२.४८.५ ॥
हे भारता, त्या उग्र तपस्व्याला पाहून सहस्राक्ष पुरंदर इंद्र, पुत्र उत्पन्न करण्यास तो समर्थ आहे हे जाणून स्वतः येऊन...
12.48.6
पुत्रत्वमगमद्राजंस्तस्य लोकेश्वरेश्वरः ।
गाधिर्नामाभवत्पुत्रः कौशिकः पाकशासनः ॥ १२.४८.६ ॥
हे राजा, लोकेश्वरांचा ईश्वर त्याचा पुत्र झाला. तो गाधी नावाचा, कौशिक, पाकशासन (इंद्र) झाला.
12.48.7
तस्य कन्याऽभवद्राजन्नाम्ना सत्यवती प्रभो ।
तां गाधिर्भृगुपुत्राय ऋचीकाय ददौ प्रभुः ॥ १२.४८.७ ॥
हे राजा, त्याला सत्यवती नावाची कन्या झाली, हे प्रभो. समर्थ गाधीने तिला भृगुपुत्र ऋचीकाला दिले.
12.48.8
ततस्तया हि कौन्तेय भार्गवः कुरुनदनः ।
पुत्रार्थं श्रपयामास चरुं गाधेस्तथैव च ॥ १२.४८.८ ॥
नंतर, हे कौन्तेया, कुरुकुलाचा आनंद असलेल्या भार्गवाने तिच्याद्वारे पुत्रप्राप्तीसाठी चरू शिजवून घेतला, आणि गाधीसाठीही तसेच.
12.48.9
आहूय चाह तां भार्यामृचीको भार्गवस्तदा ।
उपयोज्यश्चरुरयं त्वया मात्राऽप्ययं तव ॥ १२.४८.९ ॥
तेव्हा भार्गव ऋचीकाने पत्नीला बोलावून म्हटले, "हा चरू तुला खायचा आहे, आणि हा तुझ्या मातेनेही खायचा आहे."
12.48.10
तस्या जनिष्यते पुत्रो दीप्तिमान्क्षत्रियर्षभः ।
अजय्यः क्षत्रियैर्लोके क्षत्रियर्षभसूदनः ॥ १२.४८.१० ॥
तिला तेजस्वी पुत्र होईल, जो क्षत्रियांत श्रेष्ठ असेल; जगात क्षत्रियांना अजेय आणि क्षत्रियश्रेष्ठांचा संहारक असेल.
12.48.11
तवापि पुत्रं कल्याणि धृतिमन्तं शमात्मकम् ।
तपोन्वितं द्विजश्रेष्ठं चरुरेष विधास्यति ॥ १२.४८.११ ॥
हे कल्याणी, तुझ्यासाठीही हा चरू धैर्यवान, शांतस्वभावी, तपोयुक्त आणि द्विजश्रेष्ठ असा पुत्र निर्माण करील.
12.48.12
इत्येवमुक्त्वा तां भार्यां सर्चीको भृगुनन्दनः ।
तपस्यभिरतः श्रीमाञ्जगामारण्यमेव हि ॥ १२.४८.१२ ॥
असे पत्नीला सांगून, तपश्चर्येत रमलेला भृगुनंदन श्रीमान ऋचीक वनात निघून गेला.
12.48.13
एतस्मिन्नेव काले तु तीर्थयात्रापरो नृपः ।
गाधिः सदारः संप्राप्त ऋचीकस्याश्रमं प्रति ॥ १२.४८.१३ ॥
याच वेळी तीर्थयात्रेत गुंतलेला राजा गाधी पत्नीसह ऋचीकाच्या आश्रमात आला.
12.48.14
चरुद्वयं गृहीत्वा तु राजन्सत्यवती तदा ।
भर्त्रा दत्तं प्रसन्नेन मात्रे हृष्टा न्यवेदयत् ॥ १२.४८.१४ ॥
राजा, तेव्हा सत्यवतीने पतीने प्रसन्न होऊन दिलेले दोन चरू घेऊन आनंदाने आईला अर्पण केले.
12.48.15
माता तु तस्याः कौन्तेय दुहित्रे स्वं चरुं ददौ ।
तस्याश्ररुमथाज्ञातमात्मसंस्थं चकार ह ॥ १२.४८.१५ ॥
हे कौन्तेया, आईने आपला चरू मुलीला दिला; आणि तिने नकळत त्या चरूला स्वतःमध्येच स्थापन केले.
12.48.16
अथ सत्यवती गर्भं क्षत्रियान्तकरं तदा ।
धारयामास दीप्तेन वपुषा घोरदर्शनम् ॥ १२.४८.१६ ॥
तेव्हा सत्यवतीने क्षत्रियांचा नाश करणारा गर्भ धारण केला; तो तेजस्वी देहामुळे भयंकर दिसत होता.
12.48.17
तामृचीकस्तदा दृष्ट्वा ध्यानयोगेन भारत ।
अब्रवीद्भृगुशार्दूलः स्वां भार्यां देवरूपिणीम् ॥ १२.४८.१७ ॥
हे भारता, तेव्हा भृगुवंशातील श्रेष्ठ ऋचीकाने ध्यानयोगाने तिला पाहून देवरूपी आपल्या पत्नीला म्हटले.
12.48.18
मात्राऽसि व्यंसिता भद्रे चरुव्यत्यासहेतुना ।
तस्माज्जनिष्यते पुत्रः क्रूरकर्माऽत्यमर्षणः।
जनयिष्यति माता ते ब्रह्मभूतं तपोधनम् ॥ १२.४८.१८ ॥
हे कल्याणी, चरू बदलल्यामुळे तुझ्या आईने तुला फसवले आहे; म्हणून क्रूरकर्मा, अतिशय असहिष्णू पुत्र जन्मेल, आणि तुझी आई ब्रह्मस्वरूप, तपोधन पुत्राला जन्म देईल.
12.48.19
विश्वं हि ब्रह्म सुमहच्चरौ तव समाहितम् ।
क्षत्रवीर्यं च सकलं तव मात्रे समर्पितम् ॥ १२.४८.१९ ॥
ब्रह्माची सर्व महान शक्ती तुझ्या चरूत ठेवलेली आहे, आणि क्षत्रियवीर्यही पूर्णपणे तुझ्या मातेला अर्पण केलेले आहे.
12.48.20
विपर्ययेण ते भद्रे नैतदेवं भविष्यति ।
मातुस्ते ब्राह्मणो भूयात्तव च क्षत्रियः सुतः ॥ १२.४८.२० ॥
हे कल्याणी, उलट होऊन असे होणार नाही; तुझ्या मातेचा पुत्र ब्राह्मण आणि तुझा पुत्र क्षत्रिय होईल.
12.48.21
सैवमुक्ता महाभागा भर्त्रा सत्यवती तदा ।
पपात शिरसा तस्मै वेपन्ती चाब्रवीदिदम् ॥ १२.४८.२१ ॥
पतीने असे सांगितल्यावर महाभाग्यवती सत्यवती कापत त्यांच्या चरणी मस्तक टेकून पडली आणि म्हणाली.
12.48.22
नार्होऽसि भगवन्नद्य वक्तुमेवंविधं वचः ।
ब्राह्मणापशदं पुत्रं प्राप्स्यसीति हि मां प्रभो ॥ १२.४८.२२ ॥
हे भगवन्, आज आपण असे बोलणे योग्य नाही; हे प्रभो, ब्राह्मणाला अयोग्य असा हीन पुत्र मला मिळेल असे.
12.48.23
नैष संकल्पितः कामो मया भद्रे तथा त्वयि ।
उग्रकर्मा भवेत्पुत्रश्चरुव्यत्यासहेतुना ॥ १२.४८.२३ ॥
हे कल्याणी, मी तुझ्यासाठी असा संकल्प केला नव्हता; चरूंच्या अदलाबदलीमुळे पुत्र उग्रकर्मा होईल असा.
12.48.24
इच्छँल्लोकानपि मुने सृजेथाः किं पुनः सुतम् ।
शमात्मकमृजुं पुत्रं दातुमर्हसि मे प्रभो ॥ १२.४८.२४ ॥
हे मुनी, आपण इच्छिले तर लोकांचीही निर्मिती करू शकता; मग एका पुत्राची काय गोष्ट? हे प्रभो, शांत स्वभावाचा, सरळ पुत्र मला देणे आपल्याला योग्य आहे.
12.48.25
नोक्तपूर्वं मया भद्रे स्वैरेष्वप्यनृतं वचः ।
किमुताग्निं समाधाय मन्त्रवच्चरुसाधने ॥ १२.४८.२५ ॥
हे भद्रे, मी विनोदातही कधी असत्य वचन बोललो नाही; मंत्रानुसार अग्नी प्रज्वलित करून चरुसाधनात ते कसे बोलेन?
12.48.26
दृष्टमेतत्पुरा भद्रे ज्ञातं च तपसा मया ।
ब्रह्मभूतं हि सकलं पितुस्तव कुलं भवेत् ॥ १२.४८.२६ ॥
हे भद्रे, हे मी पूर्वीच पाहिले आहे आणि तपाने जाणले आहे; तुझ्या पित्याचे सर्व कुल ब्रह्मभूत होईल.
12.48.27
काममेवं भवेत्पौत्रो मामैवं तनयः प्रभो ।
शमात्मकमृजुं पुत्रं लभेयं जपतां वर ॥ १२.४८.२७ ॥
तुमची इच्छा तशीच होवो; नातू तसाच होवो. माझा पुत्रही तसाच होवो. हे प्रभो, जपकर्त्यांमध्ये श्रेष्ठा, मला शांत स्वभावाचा आणि सरळ पुत्र मिळो.
12.48.28
पुत्रे नास्ति विशेषो मे पौत्रे च वरवर्णिनि ।
यथा त्वयोक्तं वचनं तथा भद्रे भविष्यति ॥ १२.४८.२८ ॥
हे श्रेष्ठ वर्णाच्या, माझ्यासाठी पुत्र आणि नातू यात फरक नाही. हे भद्रे, तू जसे बोललीस तसेच घडेल.
12.48.29
ततः सत्यवती पुत्रं जनयामास भार्गवम् ।
तपस्यभिरतं शान्तं जमदग्निं यतव्रतम् ॥ १२.४८.२९ ॥
मग सत्यवतीने भार्गव पुत्राला जन्म दिला; तपात रत, शांत आणि व्रतनिष्ठ जमदग्नीला.
12.48.30
विश्वामित्रं च दायादं गाधिः कुशिकनन्दनः ।
प्राप ब्रह्मर्षिसमितं विश्वेन ब्रह्मणा युतम् ॥ १२.४८.३० ॥
कुशिकाचा आनंदपुत्र गाधी, ब्रह्मर्षींच्या सभेसारखा, संपूर्ण ब्रह्मतेजाने युक्त विश्वामित्राला वारस म्हणून प्राप्त झाला.
12.48.31
ऋचीको जनयामास जमदग्निं तपोनिधिम् ।
सोऽपि पुत्रं ह्यजनयज्जमदग्निः सुदारुणम् ॥ १२.४८.३१ ॥
ऋचीकाने तपोनिधी जमदग्नीला जन्म दिला. जमदग्नीनेही अत्यंत भयंकर पुत्राला जन्म दिला.
12.48.32
सर्वविद्यान्तगं श्रेष्ठं धनुर्वेदस्य पारगम् ।
रामं क्षत्रियहन्तारं प्रदीप्तमिव पावकम् ॥ १२.४८.३२ ॥
सर्व विद्यांमध्ये पारंगत, धनुर्वेदात श्रेष्ठ, क्षत्रियांचा संहारक राम, प्रज्वलित अग्नीप्रमाणे.
12.48.33
तेषयित्वा महादेवं पर्वते गन्धमादने ।
अस्त्राणि वरयामास परशुं चातितेजसम् ॥ १२.४८.३३ ॥
गंधमादन पर्वतावर महादेवाला प्रसन्न करून त्यांनी अस्त्रे आणि अति तेजस्वी परशु वर म्हणून मिळवला.
12.48.34
स तेनाकुण्ठधारेण ज्वलितानलवर्चसा ।
कुठारेणाप्रमेयेण लोकेष्वप्रतिमोऽभवत् ॥ १२.४८.३४ ॥
न बोथटणाऱ्या धारेच्या, प्रज्वलित अग्नीसारख्या तेजाच्या त्या अप्रमेय कुऱ्हाडीने तो जगात अप्रतिम झाला.
12.48.35
एतस्मिन्नेव काले तु कृतवीर्यात्मजो बली ।
अर्जुनो नाम तेजस्वी क्षत्रियो हैहयाधिपः ॥ १२.४८.३५ ॥
त्याच काळात कृतवीर्याचा बलवान, तेजस्वी पुत्र अर्जुन नावाचा क्षत्रिय हैहयांचा अधिपती होता.
12.48.36
दत्तात्रेयप्रसादेन राजा बाहुसहस्रवान् ।
चक्रवर्ती महातेजा विप्राणामाश्वमेधिके ॥ १२.४८.३६ ॥
दत्तात्रेयाच्या कृपेने सहस्र बाहूंचा तो राजा, चक्रवर्ती व महातेजस्वी होता; ब्राह्मणांच्या अश्वमेधात (दाता होता).
12.48.37
ददौ स पृथिवीं सर्वां सप्तद्वीपां सपर्वताम् ।
सबाह्वस्त्रबलेनाजौ जित्वा परमधर्मवित् ॥ १२.४८.३७ ॥
त्याने आपल्या बाहूंच्या आणि अस्त्रांच्या बळाने युद्धात जिंकून सात द्वीपे आणि पर्वतांसह सारी पृथ्वी दान केली; तो परम धर्म जाणणारा होता.
12.48.38
तृषितेन च कौन्तेय भिक्षितश्चित्रभानुना ।
सहस्त्रबाहुर्विक्रान्तः प्रादाद्भिक्षामथाग्नये ॥ १२.४८.३८ ॥
हे कौन्तेया, तहानलेल्या चित्रभानूने (अग्नीने) भिक्षा मागितली; तेव्हा पराक्रमी सहस्रबाहूने अग्नीला भिक्षा दिली.
12.48.39
ग्रामान्पुराणि राष्ट्राणि घोषांश्चैव तु वीर्यवान् ।
जज्वाल तस्य वाणेद्धचित्रभानुर्दिधक्षया ॥ १२.४८.३९ ॥
वीराच्या बाणांनी प्रज्वलित झालेला चित्रभानू (अग्नी) जाळण्याच्या इच्छेने गावे, नगरे, राष्ट्रे आणि गवळ्यांच्या वस्त्या पेटवू लागला.
12.48.40
स तस्य पुरुषेन्द्रस्य प्रभावेण महौजसः ।
ददाह कार्तवीर्यस्य शैलानपि धरामपि ॥ १२.४८.४० ॥
त्या महातेजस्वी पुरुषेंद्र कार्तवीर्याच्या प्रभावामुळे त्याने पर्वतांनाही आणि पृथ्वीलाही जाळले.
12.48.41
स शून्यमाश्रमारण्यमापवस्य महात्मनः ।
ददाह पवनेनेद्धश्चित्रभानुः सहैहयः ॥ १२.४८.४१ ॥
वाऱ्याने प्रज्वलित झालेल्या चित्रभानूने (अग्नीने) हैहयांसह महात्मा आपवाचे रिकामे आश्रमारण्य जाळले.
12.48.42
आपवस्तं ततो रोषाच्छशापार्जुनमच्युत ।
दग्धे श्रमे महाबाहो कार्तवीर्येण वीर्यवान् ॥ १२.४८.४२ ॥
हे अच्युता! तेव्हा आपवाने रागाने त्या अर्जुनाला शाप दिला, कारण कार्तवीर्यामुळे आश्रम जळाला होता. हे महाबाहो, त्या पराक्रमी आपवाने असे केले.
12.48.43
त्वया न वर्जितं यस्मान्ममेदं हि महद्वनम् ।
दग्धं तस्माद्रणे रामो बाहूंस्ते च्छेत्स्यतेऽर्जुन ॥ १२.४८.४३ ॥
तू माझे हे महान वन सोडले नाहीस, ते जाळलेस; म्हणून हे अर्जुना, युद्धात राम तुझे बाहू छेदेल.
12.48.44
अर्जुनस्तु महातेजा बली नित्यं शमात्मकः ।
ब्रह्मण्यश्च शरण्यश्च दाता शूरश्च भारत।
नाचिन्तयत्तदा शापं तेन दत्तं महात्मना ॥ १२.४८.४४ ॥
परंतु महातेजस्वी, बलवान, नेहमी शांतस्वभावी, ब्राह्मणभक्त, शरण्य, दाता आणि शूर अर्जुनाने, हे भारता, त्या महात्म्याने दिलेल्या शापाचा तेव्हा विचार केला नाही.
12.48.45
तस्य पुत्राः सुबलिनः शापेनासन्पितुर्वधे ।
निमित्तमवलिप्ता वै नृशंसाश्चैव नित्यदा ॥ १२.४८.४५ ॥
त्याचे अत्यंत बलवान पुत्र त्या शापामुळे आपल्या पित्याच्या वधास कारणीभूत झाले; ते नेहमी गर्विष्ठ आणि क्रूर होते.
12.48.46
जमदग्नेस्तु धेन्वास्ते वत्समानिन्युरच्युत ।
अज्ञातं कार्तवीर्यस्य हैहयेन्द्रस्य धीमतः ॥ १२.४८.४६ ॥
हे अच्युता, जमदग्नीच्या गाईचे वासरू तुझ्या (पुत्रांनी) नेले; बुद्धिमान हैहयेंद्र कार्तवीर्याला हे माहीत नव्हते.
12.48.47
तन्निमित्तमभूद्युद्धं जामदग्नेर्महात्मनः ।
ततोऽर्जुनस्य बाहून्स चिच्छेद रुषितोऽनघ ॥ १२.४८.४७ ॥
त्या कारणाने महात्मा जमदग्नीपुत्राशी युद्ध झाले; तेव्हा रागावून त्याने अर्जुनाचे बाहू छेदले, हे निष्पाप.
12.48.48
तं भ्रमन्तं ततो वत्सं जामदग्न्यः स्वमाश्रमम् ।
प्रत्यानयत राजेन्द्र तेषामन्तः पुरात्प्रभुः ॥ १२.४८.४८ ॥
मग्न जमदग्नीपुत्राने भटकणाऱ्या त्या वासराला परत आणून आपल्या आश्रमात नेले; हे राजेंद्रा, त्या प्रभूने त्यांच्या अंतःपुरातून ते आणले.
12.48.49
अर्जुनस्य सुतास्ते तु संभूयाबुद्धयस्तदा ।
गत्वाऽऽश्रममसंबुद्धा जमदग्नेर्महात्मनः।
अपातयन्त भल्लाग्रैः शिरः कायान्नराधिप ॥ १२.४८.४९ ॥
अर्जुनाचे ते पुत्र एकत्र होऊन बुद्धिहीन झाले. हे नराधिपा, अजाणतेपणाने महात्मा जमदग्नीच्या आश्रमात जाऊन त्यांनी भल्लांच्या टोकांनी त्यांचे मस्तक शरीरापासून तोडून टाकले.
12.48.50
समित्कुशार्थं रामस्य निर्यातस्य यशस्विनः ।
प्रत्यक्षं राममातुश्च तथैवाश्रमवासिनाम् ॥ १२.४८.५० ॥
यशस्वी राम समिधा आणि कुश गवत आणण्यासाठी बाहेर गेला असता, रामाच्या मातेसमोर आणि आश्रमवासियांसमोरच हे घडले.
12.48.51
श्रुत्वा रामस्तमर्थं च क्रुद्धः कालानलोपमः ।
धनुर्वेदेऽद्वितीयो हि दिव्यास्त्रैः समलंकृतः ॥ १२.४८.५१ ॥
ते ऐकून राम कालाग्नीसारखा क्रुद्ध झाला. धनुर्वेदात अद्वितीय, दिव्य अस्त्रांनी अलंकृत असलेल्या रामाने ती गोष्ट ऐकली.
12.48.52
चन्द्रबिम्बार्धसंकाशं परशुं गृह्य भार्गवः ।
ततः पितृवधामर्षाद्रामः परममन्युमान्।
निःक्षत्रियां प्रतिश्रुत्य महीं शस्त्रमगृह्णत ॥ १२.४८.५२ ॥
अर्धचंद्रबिंबासारखा तळपणारा परशू घेऊन भार्गव रामाने, पित्याच्या वधामुळे उत्पन्न झालेल्या असह्य संतापाने आणि अत्यंत शोकाने, पृथ्वी क्षत्रियरहित करण्याची प्रतिज्ञा करून शस्त्र हाती घेतले.
12.48.53
ततः स भृगुशार्दूलः कार्तवीर्यस्य वीर्यवान् ।
विक्रम्य निजघानाशु पुत्रान्पौत्रांश्च सर्वशः ॥ १२.४८.५३ ॥
तेव्हा भृगुवंशातील सिंह असलेल्या त्याने, कार्तवीर्याचा पराक्रमी शत्रू होऊन, आक्रमण करून लगेच त्याचे सर्व पुत्र व नातू ठार मारले.
12.48.54
स हैहयसहस्राणि हत्वा परममन्युमान् ।
महीं सागरपर्यन्तां चकार रुधिरोक्षिताम् ॥ १२.४८.५४ ॥
तो अत्यंत संतप्त होऊन हैहयांचे हजारो वीर मारून, समुद्रापर्यंत पसरलेली पृथ्वी रक्ताने भिजवून टाकली.
12.48.55
स तथा सुमहातेजाः कृत्वा निःक्षत्रियां महीम् ।
कृपया परयाऽऽविष्टो वनमेव जगाम ह ॥ १२.४८.५५ ॥
तो अत्यंत तेजस्वी पृथ्वी क्षत्रियरहित करून परम कृपेने भरून वनातच निघून गेला.
12.48.56
ततो वर्षसहस्रेषु समतीतेषु केषुचित् ।
कोपं संप्राप्तवांस्तत्र प्रकृत्या कोपनः प्रभुः ॥ १२.४८.५६ ॥
नंतर काही हजार वर्षे उलटल्यावर, स्वभावाने कोपी असलेला तो प्रभु तेथे कोपाला प्राप्त झाला.
12.48.57
विश्वामित्रस्य पौत्रस्तु रैभ्यपुत्रो महातपाः ।
परावसुर्महाराज क्षिप्त्वाऽऽह जनसंसदि ॥ १२.४८.५७ ॥
विश्वामित्राचा नातू आणि रैभ्याचा पुत्र महातपस्वी परावसु, हे महाराज, जनसभेत (त्याला) निंदा करून बोलला.
12.48.58
ये ते ययातिपतने यज्ञे सन्तः समागताः ।
प्रतर्दनप्रभृतयो राम किं क्षत्रिया न ते ॥ १२.४८.५८ ॥
ययातीच्या पतनसमयी यज्ञात जमलेले जे सज्जन, प्रतर्दन इत्यादी — हे राम, ते क्षत्रिय नव्हते काय?
12.48.59
मिथ्याप्रतिज्ञो राम त्वं कत्थसे जनसंसदि ।
भयात्क्षत्रियवीराणां पर्वतं समुपाश्रितः ॥ १२.४८.५९ ॥
हे राम, खोटी प्रतिज्ञा करणाऱ्या, तू जनसभेत बढाया मारतोस; क्षत्रियवीरांच्या भीतीने तू पर्वताचा आश्रय घेतला होतास.
12.48.60
सा पुनः क्षत्रियशतैः पृथिवी सर्वतः स्तृता ।
परावसोर्वचः श्रुत्वा शस्त्रं जग्राह भार्गवः ॥ १२.४८.६० ॥
पुन्हा शेकडो क्षत्रियांनी ती पृथ्वी सर्वत्र व्यापली. परावसूचे वचन ऐकून भार्गवाने शस्त्र हाती घेतले.
12.48.61
ततो ये क्षत्रिया राजञ्शतशस्तेन वर्जिताः ।
ते विवृद्धा महावीर्याः पृथिवीपतयोऽभवन् ॥ १२.४८.६१ ॥
हे राजा, त्याने शेकडो करून सोडलेले ते क्षत्रिय पुन्हा वाढून महापराक्रमी पृथ्वीपती झाले.
12.48.62
स पुनस्ताञ्जघानाशु बालानपि नराधिप ।
गर्भस्थैस्तु मही व्याप्ता पुनरेवाभवत्तदा ॥ १२.४८.६२ ॥
त्याने पुन्हा लगेच त्यांना, हे नराधिपा, बालकांनाही ठार मारले. तेव्हा पृथ्वी गर्भस्थांनी पुन्हा भरली.
12.48.63
जातंजातं स गर्भं तु पुनरेव जघान ह ।
अरक्षंश्च सुतान्कांश्चित्तदा क्षत्रिययोषितः ॥ १२.४८.६३ ॥
जन्मलेला प्रत्येक गर्भ तो पुन्हा मारून टाकीत. तेव्हा क्षत्रिय स्त्रिया आपल्या काही पुत्रांचे रक्षण करू शकत नसत.
12.48.64
त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवीं कृत्वा निःक्षत्रियां प्रभुः ।
दक्षिणामश्वमेधान्ते कश्यपायाददत्ततः ॥ १२.४८.६४ ॥
एकवीस वेळा पृथ्वी क्षत्रियरहित करून त्या प्रभूने अश्वमेधाच्या अखेरीस कश्यपाला दक्षिणा म्हणून दिली.
12.48.65
स क्षत्रियाणां शेषार्थं करेणोद्दिश्य कश्यपः ।
स्रुक्प्रग्रहवता राजंस्ततो वाक्यमथाब्रवीत् ॥ १२.४८.६५ ॥
हे राजा, क्षत्रियांच्या उरलेल्यांसाठी हाताने निर्देश करून, स्रुक धरलेला कश्यप मग बोलला.
12.48.66
गच्छ पारं समुद्रस्य दक्षिणस्य महामुने ।
न ते मद्विषये राम वस्तव्यमिह कर्हिचित् ॥ १२.४८.६६ ॥
हे महामुनी, दक्षिण समुद्राच्या पैलतीरी जा. हे राम, माझ्या या राज्यात तू कधीही राहू नयेस.
12.48.67
पृथिवी दक्षिणा दत्ता वाजिमेधे मम त्वया ।
पुनरस्याः पृथिव्या हि दत्त्वा दातुमनीश्वरः ॥ १२.४८.६७ ॥
तू माझ्या अश्वमेध यज्ञात ही पृथ्वी दक्षिणा म्हणून दिली होतीस. ही पृथ्वी एकदा दिल्यानंतर, ती पुन्हा दान करण्याचा अधिकार तुला उरलेला नाही.
12.48.68
ततः शूर्पाकरं देशं सागरस्तस्य निर्ममे ।
संत्रासाज्जामदग्न्यस्य सोऽपरान्तमहीतलम् ॥ १२.४८.६८ ॥
मग सागराने त्याच्यासाठी शूर्पाकर देश निर्माण केला. जामदग्न्याच्या (परशुरामाच्या) भीतीने त्याने पश्चिम सीमेवरील भूमी निर्माण केली.
12.48.69
कश्यपस्तां महाराज प्रतिगृह्य वसुंधराम् ।
कृत्वा ब्राह्मणसंस्थां वै प्रविष्टः सुमहद्वनम् ॥ १२.४८.६९ ॥
हे महाराजा, कश्यपाने ती वसुंधरा स्वीकारून ती ब्राह्मणांचे वसतिस्थान केली आणि मग अतिविशाल अरण्यात प्रवेश केला.
12.48.70
ततः शूद्राश्च वैश्याश्च यथा स्वैरप्रचारिणः ।
अवर्तन्त द्विजाग्र्याणां दारेषु भरतर्षभ ॥ १२.४८.७० ॥
मग शूद्र आणि वैश्यही आपल्या इच्छेनुसार स्वैर वागू लागले, हे भरतर्षभा; श्रेष्ठ द्विजांच्या पत्नींबाबतही ते तसेच वागू लागले.
12.48.71
अराजके जीवलोके दुर्बला बलवत्तरैः ।
वध्यन्ते न हि वित्तेषु प्रभुत्वं कस्यचित्तदा ॥ १२.४८.७१ ॥
राजाविना या जीवलोकात दुर्बल बलवानांकडून मारले जातात; तेव्हा संपत्तीवर कोणाचेही प्रभुत्व राहत नाही.
12.48.72
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शृद्राश्चोत्पथगामिनः ।
परस्परं समाश्रित्य घातयन्त्यपथस्थिताः ॥ १२.४८.७२ ॥
ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र उन्मार्गाने चालणारे होऊन, एकमेकांचा आश्रय घेऊन, सन्मार्गापासून दूर राहून एकमेकांना मारू लागतात.
12.48.73
स्वधर्मं ब्राह्मणास्त्यक्त्वा पाषण्डत्वं समाश्रिताः ।
चौरिकानृतमायाश्च सर्वे चैव प्रकुर्वते ॥ १२.४८.७३ ॥
ब्राह्मण स्वधर्म सोडून पाखंडाचा आश्रय घेतात; चोरी, असत्य आणि कपट सर्वजण करू लागतात.
12.48.74
स्वधर्मस्थान्द्विजान्हत्वा तथाऽऽश्रमनिवासिनः ।
वैश्याः सत्पथसंस्थाश्च शूद्रा ये चैव धार्मिकाः ॥ १२.४८.७४ ॥
स्वधर्मात स्थित असलेल्या द्विजांना आणि आश्रमात राहणाऱ्यांना मारून, सत्पथावर असलेल्या वैश्यांना आणि धार्मिक शूद्रांनाही (मारतात).
12.48.75
तान्सर्वान्घातयन्ति स्म दुराचाराः सुनिर्भयाः ।
यज्ञाध्ययनशीलांश्च आश्रमस्थांस्तपस्विनिः ॥ १२.४८.७५ ॥
दुराचारी आणि पूर्णपणे निर्भय लोक त्या सर्वांना मारतात—यज्ञ व अध्ययनात रत असलेल्यांना, आश्रमात असलेल्यांना आणि तपस्व्यांना.
12.48.76
गोबालवृद्धनारीणां नाशं कुर्वन्ति चापरे ।
आन्वीक्षकी त्रयी वार्ता न च नीतिः प्रवर्तते ॥ १२.४८.७६ ॥
इतर गायी, बालके, वृद्ध आणि स्त्रिया यांचा नाश करतात; आन्वीक्षिकी, त्रयी, वार्ता प्रचलित राहत नाहीत आणि नीतीही चालत नाही.
12.48.77
व्रात्यतां समनुप्राप्ता बहवो हि द्विजातयः ।
अधरोत्तरापचारेण म्लेच्छभूताश्च सर्वशः ॥ १२.४८.७७ ॥
अनेक द्विज व्रात्यता प्राप्त झाले आहेत; उच्च-नीचाच्या विपरीत आचरणामुळे ते पूर्णपणे म्लेंच्छ झाले आहेत.
12.48.78
ततः कालेन पृथिवी पीड्यमाना दुरात्मभिः ।
विपर्ययेण तेनाशु प्रविवेश पसातलम्।
अरक्ष्यमाणा विधिवत्क्षत्रियैर्धर्मरक्षिभिः ॥ १२.४८.७८ ॥
नंतर कालांतराने, दुरात्म्यांनी पीडित झालेली पृथ्वी त्या विपर्ययामुळे लवकरच पाताळात प्रवेशली—धर्मरक्षक क्षत्रियांनी विधिपूर्वक रक्षण न केल्यामुळे.
12.48.79
तां दृष्ट्वा द्रवतीं तत्र संत्रासात्स महामनाः ।
ऊरुणा धारयामास कश्यपः पृथिवीं ततः।
निमज्जन्तीं ततो राजंस्तेनोर्वीति मही स्मृता ॥ १२.४८.७९ ॥
ती पळताना पाहून महामना कश्यपाने भीतीने आपल्या मांडीने तिला धरून ठेवले. हे राजा, ती बुडत असताना, त्यामुळेच पृथ्वीला 'ऊर्वी' असे म्हटले जाते.
12.48.80
रक्षणार्थं समुद्दिश्य ययाचे पृथिवी तदा ।
प्रसाद्य कश्यपं देवी क्षत्रियान्बाहुशालिनः ॥ १२.४८.८० ॥
तेव्हा संरक्षणासाठी उद्देश ठेवून, पृथ्वीदेवीने कश्यपाला प्रसन्न करून बाहुबली क्षत्रियांची याचना केली.
12.48.81
सन्ति ब्रह्मन्मया गुप्ताः स्त्रीषु क्षत्रियपुङ्गवाः ।
हैहयानां कुले जातास्ते संरक्षन्तु मां मुने ॥ १२.४८.८१ ॥
हे ब्राह्मणा, माझ्याकडून संरक्षित, स्त्रियांमध्ये लपलेले क्षत्रिय-श्रेष्ठ आहेत; ते हैहय कुलात जन्मले आहेत. हे मुनी, त्यांनी मला रक्षावे.
12.48.82
अस्ति पौरवदायादो विदूरथसुतः प्रभो ।
ऋक्षैः संवर्धितो विप्र ऋक्षवत्यथ पर्वते ॥ १२.४८.८२ ॥
हे प्रभो, पौरव वंशाचा एक वारस आहे, विदूरथाचा पुत्र. हे विप्रा, तो ऋक्षवत पर्वतावर अस्वलांनी वाढवला गेला.
12.48.83
तथाऽनुकम्पमानेन यज्वनाथामितौजसा ।
पराशरेण दायादः सौदासस्याभिरक्षितः ॥ १२.४८.८३ ॥
तसेच, दयाळू, यज्ञ करणाऱ्या, अमित तेजस्वी पराशराने सौदासाच्या वारसाचे रक्षण केले.
12.48.84
सर्वकर्माणि कुरुते शूद्रवत्तस्य स द्विजः ।
सर्वकर्मेत्यभिख्यातः स मां रक्षतु पार्थिवः ॥ १२.४८.८४ ॥
तो द्विज त्याच्यासाठी शूद्राप्रमाणे सर्व कामे करतो. 'सर्वकर्मा' म्हणून प्रसिद्ध असलेला तो राजा माझे रक्षण करो.
12.48.85
शिबिपुत्रो महातेजा गोपतिर्नाम नामतः ।
वने संवर्धितो गोभिः सोऽभिरक्षतु मां मुने ॥ १२.४८.८५ ॥
शिबीचा पुत्र, महातेजस्वी, नावाने गोपती; वनात गायींनी संवर्धित झालेला — तो माझे रक्षण करो, हे मुनी.
12.48.86
प्रतर्दनस्य पुत्रस्तु वत्सो नाम महाबलः ।
वत्सैः संवर्धितो गोष्ठे स मां रक्षतु पार्थिवः ॥ १२.४८.८६ ॥
प्रतर्दनाचा पुत्र वत्स नावाचा महाबली, गोठ्यात वासरांनी संवर्धित झालेला — तो राजा माझे रक्षण करो.
12.48.87
दधिवाहनपुत्रस्तु पौत्रो दिविरथस्य च ।
अङ्गः स गौतमेनासीद्गङ्गाकूलेऽभिरक्षितः ॥ १२.४८.८७ ॥
दधिवाहनाचा पुत्र आणि दिविरथाचा नातू अंग; गौतमाने गंगेच्या काठी त्याचे रक्षण केले होते.
12.48.88
बृहद्रथो महातेजा भूरिभूतिपरिष्कृतः ।
गोलाङ्गूलैर्महाभागो गृध्रकूटेऽभिरक्षितः ॥ १२.४८.८८ ॥
महातेजस्वी बृहद्रथ, विपुल वैभवाने अलंकृत, महाभाग्यवान — गृध्रकूटावर गोलाङ्गूलांनी रक्षिलेला.
12.48.89
मरुत्तस्यान्ववाये च रक्षिताः क्षत्रियात्मजाः ।
मरुत्पतिसमा वीर्ये समुद्रेणाभिरक्षिताः ॥ १२.४८.८९ ॥
मरुत्ताच्या वंशातील रक्षिलेले क्षत्रियपुत्र, वीर्यात इंद्रासमान — समुद्राने रक्षिलेले.
12.48.90
एते क्षत्रियदायादास्तत्रतत्र परिश्रुताः ।
व्योकारहेमकारादिजातिं नित्यं समाश्रिताः ॥ १२.४८.९० ॥
हे क्षत्रिय वारस सर्वत्र प्रसिद्ध आहेत; ते नेहमी व्योमकार, हेमकार आदी जातींचा आश्रय घेतात.
12.48.91
यदि मामभिरक्षन्ति ततः स्थास्यामि निश्चला ।
एतेषां पितरश्चैव तथैव च पितामहाः ॥ १२.४८.९१ ॥
हे मला रक्षतील तर मी अचल राहीन. यांचे पिता आणि तसेच यांचे पितामहही.
12.48.92
मदर्थं निहता युद्धे रामेणाक्लिष्टकर्मणा ।
तेषामपचितिश्चैव मया कार्या महामुने ॥ १२.४८.९२ ॥
माझ्यासाठी युद्धात अथक कर्म करणाऱ्या रामाने त्यांना ठार मारले. हे महामुने, त्यांचा सन्मान आणि प्रायश्चित्तही मला करायला हवे.
12.48.93
न ह्यहं कामये नित्यमतिक्रान्तेन रक्षणम् ।
वर्तमानेन वर्तेयं तत्क्षिप्रं संविधीयताम् ॥ १२.४८.९३ ॥
मला नेहमी भूतकाळातील संरक्षण हवे नाही. वर्तमानाने मी टिकून राहावे, म्हणून ते लवकर ठरवा.
12.48.94
ततः पृथिव्या निर्दिष्टांस्तान्समानीय कश्यपः ।
अभ्यषिञ्चन्महीपालान्क्षत्रियान्वीर्यसंमतान् ॥ १२.४८.९४ ॥
मग पृथ्वीने सांगितलेल्यांना एकत्र करून कश्यपाने पराक्रमासाठी मान्य क्षत्रिय महीपालांचा राज्याभिषेक केला.
12.48.95
तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च येषां वंशाः प्रतिष्ठिताः ।
एवमेतत्पुरावृत्तं यन्मां पृच्छसि पाण्डव ॥ १२.४८.९५ ॥
त्यांचे पुत्र आणि पौत्र, ज्यांचे वंश प्रस्थापित झाले. हे पाण्डवा, तू मला विचारत आहेस ती प्राचीन घटना अशीच आहे.
12.48.96
एवं ब्रुवंस्तं च यदुप्रवीरो ।
युधिष्ठिरं धर्मभृतां वरिष्ठम्।
रथेन तेनाशु ययौ यथाऽर्को ।
विशन्प्रभाभिर्भगवांस्त्रिलोकीम् ॥ १२.४८.९६ ॥
असे बोलत यदुवीर धर्मधारकांमध्ये श्रेष्ठ युधिष्ठिराकडे त्या रथाने वेगाने गेला; जसा सूर्य आपल्या प्रभांनी त्रिलोकात प्रवेश करतो.