મહાભારત · અધ્યાય 12.49
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.49.1
ततो रामस्य तत्कर्म श्रुत्वा राजा युधिष्ठिरः ।
विस्मयं परमं गत्वा प्रत्युवाच जनार्दनम् ॥ १२.४९.१ ॥
પછી રામનું તે કર્મ સાંભળીને રાજા યુધિષ્ઠિર અત્યંત વિસ્મિત થઈને જનાર્દનને બોલ્યા.
12.49.2
अहो रामस्य वार्ष्णेय शक्रस्येव महात्मनः ।
विक्रमो वसुधा येन क्रोधान्निःक्षत्रिया कृता ॥ १२.४९.२ ॥
અહો વાર્ષ્ણેય! મહાત્મા રામનો પરાક્રમ ઇન્દ્ર સમાન છે; ક્રોધથી તેમણે પૃથ્વીને ક્ષત્રિયવિહીન કરી.
12.49.3
गोभिः समुद्रेण तथा गोलाङ्गूलर्क्षवानरैः ।
गुप्ता रामभयोद्विग्नाः क्षत्रियाणां कुलोद्वहाः ॥ १२.४९.३ ॥
ગાયો, સમુદ્ર, તેમજ ગોલાંગૂલ, રીંછ અને વાંદરાઓથી રક્ષિત, રામના ભયથી વ્યાકુળ, ક્ષત્રિય કુળને ધારણ કરનારા.
12.49.4
अहो धन्यो नृलोकोऽयं समाग्याश्च नरा भुवि ।
यत्र कर्मेदृशं धर्म्यं द्विजाग्र्यैः कृतमच्युत ॥ १२.४९.४ ॥
અહો! આ મનુષ્યલોક ધન્ય છે; પૃથ્વી પર જ્યાં શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ આવું ધર્મસંમત કર્મ કર્યું, તે મનુષ્યો ભાગ્યશાળી છે, હે અચ્યુત.
12.49.5
कथयन्तौ कथां तात तावच्युतयुधिष्ठिरौ ।
जग्मतुर्यत्र गाङ्गेयः शरतल्पगतः प्रभुः ॥ १२.४९.५ ॥
હે તાત! વાર્તા કહેતાં તે બંને, અચ્યુત અને યુધિષ્ઠિર, જ્યાં ગાંગેય ભીષ્મ બાણોની શય્યા પર પડ્યા હતા ત્યાં ગયા.
12.49.6
ततस्ते ददृशुर्भीष्मं शरप्रस्तरशायिनम् ।
स्वरश्मिमालासंवीतं सायंसूर्यसमप्रभम् ॥ १२.४९.६ ॥
પછી તેમણે બાણોની શય્યા પર પડેલા ભીષ્મને જોયા; પોતાની જ કિરણમાળાથી વીંટાયેલા, સાંજના સૂર્ય જેવા પ્રકાશિત.
12.49.7
उपास्यमानं मुनिभिर्देवैरिव शतक्रतुम् ।
देशे परमधर्मिष्ठे नदीमोघवतीमनु ॥ १२.४९.७ ॥
દેવોથી ઘેરાયેલા ઇન્દ્રની જેમ, મુનિઓ દ્વારા ઉપાસિત, અત્યંત ધર્મિષ્ઠ દેશમાં, ઓઘવતી નદીના કિનારે.
12.49.8
दूरादेव तमालोक्य कृष्णो राजा च धर्मजः ।
चत्वारः पाण्डवाश्चैव ते च शारद्वतादयः ॥ १२.४९.८ ॥
દૂરથી જ તેમને જોઈને કૃષ્ણ, ધર્મપુત્ર રાજા, ચાર પાંડવો અને શારદ્વત વગેરે.
12.49.9
अवम्कन्द्याथ वाहेभ्यः संयम्य प्रचलं मनः ।
एकीकृत्येन्द्रियग्राममुपतम्थुर्महामुनीन् ॥ १२.४९.९ ॥
વાહનોથી ઊતરીને, ચંચળ મનને સંયમિત કરીને, ઇન્દ્રિયસમૂહને એકાગ્ર કરીને તેઓ મહામુનિઓ પાસે ગયા.
12.49.10
अभिवाद्य तु गोविन्दः सात्यकिस्ते च पार्थिवाः ।
व्यासादीस्तानृपीन्पश्चाद्गाङ्गेयमुपतस्थिरे ॥ १२.४९.१० ॥
ગોવિંદ, સાત્યકિ અને તે રાજાઓ વ્યાસ વગેરે ઋષિઓને અભિવાદન કરીને પછી ગાંગેય પાસે ગયા.
12.49.11
तपोवृद्धि ततः पृष्ट्वा गाङ्गेयं यदुपुङ्गवः ।
परिवार्य ततः सर्वे निपेदुः पुरुषर्षभाः ॥ १२.४९.११ ॥
પછી યદુશ્રેષ્ઠે ગાંગેયની તપોવૃદ્ધિ વિશે પૂછ્યું; પછી સર્વ પુરુષશ્રેષ્ઠો તેમને ઘેરીને બેઠા.
12.49.12
ततो निशाम्य गाङ्गेयं शाम्यमानमिवानलम् ।
किंचिद्दीनमना भीष्ममितिहोवाच केशवः ॥ १२.४९.१२ ॥
પછી ગાંગેયને શમી રહેલા અગ્નિ જેવા જોઈને, કંઈક દીન મનથી કેશવે ભીષ્મને આમ કહ્યું.
12.49.13
कच्चिज्ज्ञानानि सर्वाणि प्रसन्नानि यथापुरम् ।
कच्चिन्न व्याकुला चैव बुद्धिस्ते वदतां वर ॥ १२.४९.१३ ॥
તારી બધી જ્ઞાનેન્દ્રિયો પહેલાંની જેમ પ્રસન્ન છે ને? હે વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ, તારી બુદ્ધિ વ્યાકુળ નથી થઈ ને?
12.49.14
शराभिघातदुःखार्तं कच्चिद्गात्रं न दूयते ।
मानसादपि दुःखाद्धि शारीरं बलवत्तरम् ॥ १२.४९.१४ ॥
બાણોના ઘાના દુઃખથી પીડિત તારું શરીર શું પીડા નથી અનુભવતું? માનસિક દુઃખ કરતાં શારીરિક દુઃખ ખરેખર વધુ બળવાન હોય છે.
12.49.15
वरदानात्पितुः कामं छन्दमृत्युरसि प्रभो ।
शन्तनोर्धर्मनित्यस्य न त्वेतदिह कारणम् ॥ १२.४९.१५ ॥
હે પ્રભુ, ધર્મમાં સદા નિષ્ઠિત તારા પિતા શાંતનુના વરદાનથી તું ઇચ્છામૃત્યુ છે; પરંતુ અહીં આ કારણ નથી.
12.49.16
सुमूक्ष्मोऽपि तु देहे वै शल्यो जनयते रुजम् ।
किंपुनः शरसंघातैश्चितस्य तव पार्थिव ॥ १२.४९.१६ ॥
શરીરમાં અતિ સૂક્ષ્મ કાંટો પણ પીડા ઉત્પન્ન કરે છે; તો હે રાજન્, બાણોના સમૂહથી ભરેલા તારા શરીરની તો વાત જ શી?
12.49.17
कामं नैतत्तवाख्येयं प्राणिनां प्रभवाप्ययौ ।
भवानुपदिशेच्छ्रेयो देवानामपि भारत ॥ १२.४९.१७ ॥
પ્રાણીઓની ઉત્પત્તિ અને લય વિશે તારે કહેવાની જરૂર ન હોવા છતાં, હે ભારત, દેવતાઓને પણ તું શ્રેયનો ઉપદેશ આપ.
12.49.18
यच्च भूतं भविष्यं च भवच्च पुरुषर्षभ ।
सर्वं तज्ज्ञानवृद्धस्य तव पाणाविवाहितम् ॥ १२.४९.१८ ॥
હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, જે ભૂત છે, જે ભવિષ્ય છે અને જે વર્તમાન છે, તે બધું જ્ઞાનવૃદ્ધ એવા તારા હાથની હથેળીમાં મૂકેલું છે.
12.49.19
संसारस्येह भूतानां धर्मस्य च फलोदयः ।
विदितस्ते महाप्राज्ञ त्वं हि धर्ममयो निधिः ॥ १२.४९.१९ ॥
આ સંસારમાં પ્રાણીઓ અને ધર્મનાં ફળોનો ઉદય તને જ્ઞાત છે, હે મહાપ્રાજ્ઞ; તું તો ધર્મમય નિધિ છે.
12.49.20
त्व हि राज्ये स्थितं स्फीते समग्राङ्गमरोगिणम् ।
स्त्रीसहस्रैः परिवृतं पश्यामीवोर्ध्वरेतसम् ॥ १२.४९.२० ॥
તું સમૃદ્ધ રાજ્યમાં સ્થિત, સર્વ અંગે પૂર્ણ અને રોગરહિત, હજારો સ્ત્રીઓથી ઘેરાયેલો છે; જાણે ઊર્ધ્વરેતસ હોય તેમ હું તને જોઉં છું.
12.49.21
ऋते शान्तनवाद्भीष्मात्रिषु लोकेषु पार्थिवम् ।
सत्यधर्मान्महावीर्याच्छूराद्धर्मैकतत्परात् ॥ १२.४९.२१ ॥
શંતનુના પુત્ર ભીષ્મ સિવાય ત્રણ લોકમાં સત્યધર્મી, મહાપરાક્રમી, શૂર અને કેવળ ધર્મમાં તત્પર એવો બીજો કોઈ રાજા નથી.
12.49.22
मृत्युमावार्य तपसा शरसंस्तरशायिनः ।
त्रिवर्गप्रभवं कंचिन्न च तातानुशुश्रुम ॥ १२.४९.२२ ॥
તપથી મૃત્યુને રોકીને બાણની શય્યા પર સૂતેલા તેમની પાસેથી ત્રિવર્ગનું મૂળ એવું કંઈ, હે તાત, અમે સાંભળ્યું નથી.
12.49.23
सत्ये तपसि दाने च यज्ञाधिकरणे तथा ।
धनुर्वेदे च वेदे च नित्यं चैवान्ववेक्षणे ॥ १२.४९.२३ ॥
સત્ય, તપ, દાન, યજ્ઞના વિષયમાં પણ તેમ જ, ધનુર્વેદ અને વેદમાં, અને નિત્ય વિચાર-ચિંતનમાં પણ.
12.49.24
अनृशंसं शुचिं दान्तं सर्वभूतहिते रतम् ।
महारथं त्वत्सदृशं न कंचिदनुशुश्रुम ॥ १२.४९.२४ ॥
અનૃશંસ, શુચિ, દાંત, સર્વ પ્રાણીઓના હિતમાં રત, તારા જેવો મહારથી કોઈને અમે સાંભળ્યો નથી.
12.49.25
त्वं हि देवान्सगन्धर्वानसुरान्यक्षराक्षसान् ।
शक्तस्त्वेकरथेनैव विजेतुं नात्र संशयः ॥ १२.४९.२५ ॥
ગંધર્વો સહિત દેવો, અસુરો, યક્ષો અને રાક્ષસોને તમે એકલા એક જ રથથી જીતવા સમર્થ છો; એમાં સંશય નથી.
12.49.26
स त्वं भीष्म महाबाहो वसूनां वासवोपमः ।
नित्यं विप्रैः समाख्यातो नवमोऽनवमो गुणैः ॥ १२.४९.२६ ॥
હે મહાબાહુ ભીષ્મ, તમે વસુઓમાં ઇન્દ્ર સમાન છો; બ્રાહ્મણો સદા તમને નવમા વસુ તરીકે જાહેર કરે છે, જે ગુણોમાં કોઈથી ઊતરતા નથી.
12.49.27
अहं च त्वाऽभिजानामि स्वयं पुरुषसत्तम ।
त्रिदशेष्वपि विख्यातस्त्वं शक्त्या पुरुषोत्तमः ॥ १२.४९.२७ ॥
હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, હું પોતે તમને ઓળખું છું; દેવોમાં પણ તમે વિખ્યાત છો; શક્તિમાં તમે પુરુષોત્તમ છો.
12.49.28
मनुष्येषु मनुष्येन्द्र न दृष्टो न च मे श्रुतः ।
भवतो हि गुणैस्तुल्यः पृथिव्यां पुरुषः क्वचित् ॥ १२.४९.२८ ॥
હે મનુષ્યેન્દ્ર, મનુષ્યોમાં તમારા જેવો કોઈને મેં જોયો નથી કે સાંભળ્યો નથી; પૃથ્વી પર ક્યાંય ગુણોમાં તમારી સમાન કોઈ પુરુષ નથી.
12.49.29
त्वं हि सर्वगुणै राजन्देवानप्यतिरिच्यसे ॥ १२.४९.२९ ॥
હે રાજન, સર્વ ગુણોમાં તમે દેવોને પણ વટાવી જાઓ છો.
12.49.30
तपसा हि भवाञ्शक्तः स्रष्टुं लोकांश्चराचरान् ।
किंपुनश्चात्मनो लोकानुत्तमानुत्तमैर्गुणैः ॥ १२.४९.३० ॥
તપથી જ તમે ચરાચર લોકોનું સર્જન કરવા સમર્થ છો; તો પછી તમારા ઉત્તમ ગુણોથી તમારા ઉત્તમ લોક મેળવવા વિશે શું કહેવું.
12.49.31
तदस्य तप्यमानस्य ज्ञातीनां संक्षयेन वै ।
ज्येष्ठस्य पाण्डुपुत्रस्य शोकं भीष्म व्यपानुद ॥ १२.४९.३१ ॥
સ્વજનોના સંહારથી તપ્ત થયેલા પાંડુપુત્ર જ્યેષ્ઠનો શોક, હે ભીષ્મ, તમે દૂર કર્યો.
12.49.32
ये हि धर्माः समाख्याताश्चातुर्वर्ण्यस्य भारत ।
चातुराश्रम्यसंयुक्ताः सर्वे ते विदितास्तव ॥ १२.४९.३२ ॥
હે ભારત, ચાર વર્ણ અને ચાર આશ્રમ સાથે જોડાયેલા જે ધર્મો કહેવાયા છે, તે સર્વ તમને વિદિત છે.
12.49.33
चातुर्विद्ये च ये प्रोक्ताश्चातुर्होत्रे च भारत ।
योगे साङ्ख्ये च नियता ये च धर्माः सनातनाः ॥ १२.४९.३३ ॥
હે ભારત, ચાર વિદ્યાઓમાં અને ચાર હોતાઓના યજ્ઞમાં જે કહેવાયું, અને યોગ તથા સાંખ્યમાં નિયત સનાતન ધર્મો.
12.49.34
चातुर्वर्ण्यस्य यश्चोक्तो धर्मो न स्म विरुध्यते ।
सेव्यमानः सवैयाख्यो गाङ्गेय विदितस्तव ॥ १२.४९.३४ ॥
ચાર વર્ણ માટે જે ધર્મ કહેવાયો છે તે વિરુદ્ધ થતો નથી; તેનું આચરણ કરતાં તેની વ્યાખ્યા સહિત, હે ગાંગેય, તે તમને વિદિત છે.
12.49.35
प्रतिलोमप्रसूतानां म्लेच्छानां चैव यः स्मृतः ।
देशजातिकुलानां च जानीषे धर्मलक्षणम्। ॥ १२.४९.३५ ॥
પ્રતિલોમ જન્મેલાઓનું, મ્લેચ્છોનું, તથા દેશ, જાતિ અને કુળોનું જે ધર્મલક્ષણ સ્મૃતિમાં કહેવાયું છે, તે તમે જાણો છો.
12.49.36
वेदोक्तो यश्च शिष्टोक्तः सदैव विदितस्तव ।
प्रवृत्तश्च निवृत्तश्च स चापि विदितस्तव ॥ १२.४९.३६ ॥
વેદમાં કહેલું અને શિષ્ટોએ કહેલું, તે સદા તમને વિદિત છે; પ્રવૃત્ત અને નિવૃત્ત, તે પણ તમને વિદિત છે.
12.49.37
इतिहासपुराणार्थाः कार्त्स्न्येन विदितास्तव ।
धर्मशास्त्रं च सकलं नित्यं मनसि ते स्थितम् ॥ १२.४९.३७ ॥
ઇતિહાસ અને પુરાણોના સર્વ અર્થો તમને સંપૂર્ણપણે જ્ઞાત છે; સંપૂર્ણ ધર્મશાસ્ત્ર સદા તમારા મનમાં સ્થિત છે.
12.49.38
ये च केचन लोकेऽस्मिन्नर्थाः संशयकारकाः ।
तेषां छेत्ता नास्ति लोके त्वदन्यः पुरुषर्षभः ॥ १२.४९.३८ ॥
આ લોકમાં જે કોઈ વિષયો સંશય ઉત્પન્ન કરે છે, તેનો નિવારક તમારા સિવાય લોકમાં કોઈ નથી, હે પુરુષશ્રેષ્ઠ.
12.49.39
स पाण्डवेयस्य मनःसमुत्थितं ।
नरेन्द्र शोकं व्यपकर्ष मेधया।
भवद्विधा ह्युत्तमबुद्धिर्विस्तरा ।
विमुह्यमानस्य जनस्य शान्तये ॥ १२.४९.३९ ॥
હે નરેન્દ્ર, પાંડવપુત્રના મનમાં ઊભો થયેલો શોક તમે બુદ્ધિથી દૂર કરો; તમારા જેવા ઉત્તમ બુદ્ધિવાળા જ મોહિત લોકોની શાંતિ માટે હોય છે.