महाभारत · अध्याय 12.49
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.49.1
ततो रामस्य तत्कर्म श्रुत्वा राजा युधिष्ठिरः ।
विस्मयं परमं गत्वा प्रत्युवाच जनार्दनम् ॥ १२.४९.१ ॥
नंतर रामाचे ते कर्म ऐकून राजा युधिष्ठिर अत्यंत विस्मित झाला आणि जनार्दनाला म्हणाला.
12.49.2
अहो रामस्य वार्ष्णेय शक्रस्येव महात्मनः ।
विक्रमो वसुधा येन क्रोधान्निःक्षत्रिया कृता ॥ १२.४९.२ ॥
अहो वार्ष्णेया! महात्मा रामाचा पराक्रम इंद्रासारखा आहे; क्रोधाने त्याने पृथ्वी क्षत्रियरहित केली.
12.49.3
गोभिः समुद्रेण तथा गोलाङ्गूलर्क्षवानरैः ।
गुप्ता रामभयोद्विग्नाः क्षत्रियाणां कुलोद्वहाः ॥ १२.४९.३ ॥
गाई, समुद्र तसेच गोलांगूल, ऋक्ष आणि वानरांनी संरक्षित, रामाच्या भयाने व्याकूळ झालेले, क्षत्रिय कुलाचे वाहक.
12.49.4
अहो धन्यो नृलोकोऽयं समाग्याश्च नरा भुवि ।
यत्र कर्मेदृशं धर्म्यं द्विजाग्र्यैः कृतमच्युत ॥ १२.४९.४ ॥
अहो! हा मनुष्यलोक धन्य आहे; पृथ्वीवर जिथे श्रेष्ठ द्विजांनी असे धर्मसंमत कर्म केले, ती माणसे भाग्यवान आहेत, हे अच्युता.
12.49.5
कथयन्तौ कथां तात तावच्युतयुधिष्ठिरौ ।
जग्मतुर्यत्र गाङ्गेयः शरतल्पगतः प्रभुः ॥ १२.४९.५ ॥
हे तात! गोष्टी सांगत ते दोघे, अच्युत आणि युधिष्ठिर, जिथे गंगापुत्र भीष्म बाणांच्या शय्येवर पडले होते तिथे गेले.
12.49.6
ततस्ते ददृशुर्भीष्मं शरप्रस्तरशायिनम् ।
स्वरश्मिमालासंवीतं सायंसूर्यसमप्रभम् ॥ १२.४९.६ ॥
नंतर त्यांनी बाणांच्या शय्येवर पडलेल्या भीष्माला पाहिले; स्वतःच्या किरणमालेने वेढलेले, संध्याकाळच्या सूर्यासारखे तेजस्वी.
12.49.7
उपास्यमानं मुनिभिर्देवैरिव शतक्रतुम् ।
देशे परमधर्मिष्ठे नदीमोघवतीमनु ॥ १२.४९.७ ॥
देवतांनी वेढलेल्या इंद्राप्रमाणे, मुनींनी उपासना केलेले, परम धर्मिष्ठ देशात, ओघवती नदीच्या काठी.
12.49.8
दूरादेव तमालोक्य कृष्णो राजा च धर्मजः ।
चत्वारः पाण्डवाश्चैव ते च शारद्वतादयः ॥ १२.४९.८ ॥
दुरूनच त्यांना पाहून कृष्ण, धर्मपुत्र राजा, चार पांडव आणि शारद्वत इत्यादी.
12.49.9
अवम्कन्द्याथ वाहेभ्यः संयम्य प्रचलं मनः ।
एकीकृत्येन्द्रियग्राममुपतम्थुर्महामुनीन् ॥ १२.४९.९ ॥
वाहनांवरून उतरून, चंचल मनाला आवरून, इंद्रियसमूहाला एकाग्र करून ते महामुनींजवळ गेले.
12.49.10
अभिवाद्य तु गोविन्दः सात्यकिस्ते च पार्थिवाः ।
व्यासादीस्तानृपीन्पश्चाद्गाङ्गेयमुपतस्थिरे ॥ १२.४९.१० ॥
गोविंद, सात्यकी आणि ते राजे व्यास इत्यादी ऋषींना अभिवादन करून नंतर गांगेयाजवळ गेले.
12.49.11
तपोवृद्धि ततः पृष्ट्वा गाङ्गेयं यदुपुङ्गवः ।
परिवार्य ततः सर्वे निपेदुः पुरुषर्षभाः ॥ १२.४९.११ ॥
मग यदुश्रेष्ठांनी गांगेयांच्या तपोवृद्धीची चौकशी केली, नंतर सर्व पुरुषश्रेष्ठांनी त्यांना वेढून बसले.
12.49.12
ततो निशाम्य गाङ्गेयं शाम्यमानमिवानलम् ।
किंचिद्दीनमना भीष्ममितिहोवाच केशवः ॥ १२.४९.१२ ॥
मग गांगेयाला शांत होत असलेल्या अग्नीप्रमाणे पाहून, किंचित दीन मनाने केशवाने भीष्माला असे म्हटले.
12.49.13
कच्चिज्ज्ञानानि सर्वाणि प्रसन्नानि यथापुरम् ।
कच्चिन्न व्याकुला चैव बुद्धिस्ते वदतां वर ॥ १२.४९.१३ ॥
तुझी सर्व ज्ञानेन्द्रिये पूर्वीप्रमाणे प्रसन्न आहेत ना? हे वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठा, तुझी बुद्धी व्याकुळ झालेली नाही ना?
12.49.14
शराभिघातदुःखार्तं कच्चिद्गात्रं न दूयते ।
मानसादपि दुःखाद्धि शारीरं बलवत्तरम् ॥ १२.४९.१४ ॥
बाणांच्या आघातांच्या दुःखाने पीडित झालेले तुझे शरीर वेदना भोगत नाही ना? मानसिक दुःखापेक्षाही शारीरिक दुःख अधिक प्रबल असते.
12.49.15
वरदानात्पितुः कामं छन्दमृत्युरसि प्रभो ।
शन्तनोर्धर्मनित्यस्य न त्वेतदिह कारणम् ॥ १२.४९.१५ ॥
हे प्रभो, तुझे पिता शंतनू, जे नेहमी धर्मनिष्ठ होते, त्यांच्या वरदानामुळे तू इच्छामृत्यू आहेस; पण येथे हेच कारण नाही.
12.49.16
सुमूक्ष्मोऽपि तु देहे वै शल्यो जनयते रुजम् ।
किंपुनः शरसंघातैश्चितस्य तव पार्थिव ॥ १२.४९.१६ ॥
शरीरात अत्यंत सूक्ष्म काटाही वेदना निर्माण करतो; मग हे राजा, बाणांच्या समूहांनी भरलेल्या तुझ्या शरीराचे काय सांगावे?
12.49.17
कामं नैतत्तवाख्येयं प्राणिनां प्रभवाप्ययौ ।
भवानुपदिशेच्छ्रेयो देवानामपि भारत ॥ १२.४९.१७ ॥
प्राण्यांची उत्पत्ती आणि लय सांगणे तुझ्यासाठी आवश्यक नसले तरी, हे भारता, देवांनाही श्रेयाचा उपदेश तू करावास.
12.49.18
यच्च भूतं भविष्यं च भवच्च पुरुषर्षभ ।
सर्वं तज्ज्ञानवृद्धस्य तव पाणाविवाहितम् ॥ १२.४९.१८ ॥
हे पुरुषश्रेष्ठा, जे भूत, जे भविष्य आणि जे वर्तमान, ते सर्व ज्ञानवृद्ध अशा तुझ्या तळहातावर ठेवलेले आहे.
12.49.19
संसारस्येह भूतानां धर्मस्य च फलोदयः ।
विदितस्ते महाप्राज्ञ त्वं हि धर्ममयो निधिः ॥ १२.४९.१९ ॥
या संसारात प्राण्यांना आणि धर्माला मिळणाऱ्या फळांचा उदय तुला ठाऊक आहे, हे महाप्राज्ञा; तू तर धर्ममय निधी आहेस.
12.49.20
त्व हि राज्ये स्थितं स्फीते समग्राङ्गमरोगिणम् ।
स्त्रीसहस्रैः परिवृतं पश्यामीवोर्ध्वरेतसम् ॥ १२.४९.२० ॥
तू समृद्ध राज्यात स्थित, परिपूर्ण अवयवांचा आणि रोगरहित, हजारो स्त्रियांनी वेढलेला आहेस; जणू ऊर्ध्वरेता (ब्रह्मचारी) असल्यासारखा मला दिसतोस.
12.49.21
ऋते शान्तनवाद्भीष्मात्रिषु लोकेषु पार्थिवम् ।
सत्यधर्मान्महावीर्याच्छूराद्धर्मैकतत्परात् ॥ १२.४९.२१ ॥
शंतनूचा पुत्र भीष्म वगळता, त्रिलोकात सत्यधर्मी, महापराक्रमी, शूर आणि केवळ धर्मातच तत्पर असा दुसरा राजा नाही.
12.49.22
मृत्युमावार्य तपसा शरसंस्तरशायिनः ।
त्रिवर्गप्रभवं कंचिन्न च तातानुशुश्रुम ॥ १२.४९.२२ ॥
तपाने मृत्यू अडवून बाणांच्या शय्येवर निजलेल्या त्याच्याकडून त्रिवर्गाचे मूळ असे काहीही, हे तात, आम्ही ऐकले नाही.
12.49.23
सत्ये तपसि दाने च यज्ञाधिकरणे तथा ।
धनुर्वेदे च वेदे च नित्यं चैवान्ववेक्षणे ॥ १२.४९.२३ ॥
सत्य, तप, दान आणि यज्ञाच्या विषयात तसेच, धनुर्वेदात व वेदात, आणि सततच्या विचारात-चिंतनातही.
12.49.24
अनृशंसं शुचिं दान्तं सर्वभूतहिते रतम् ।
महारथं त्वत्सदृशं न कंचिदनुशुश्रुम ॥ १२.४९.२४ ॥
अनृशंस, शुचि, दांत, सर्व भूतांच्या हितात रत असलेला, तुझ्यासारखा महारथी कोणी आम्ही ऐकलेला नाही.
12.49.25
त्वं हि देवान्सगन्धर्वानसुरान्यक्षराक्षसान् ।
शक्तस्त्वेकरथेनैव विजेतुं नात्र संशयः ॥ १२.४९.२५ ॥
गंधर्वांसह देव, असुर, यक्ष आणि राक्षस यांना केवळ एकाच रथाने जिंकण्यास तुम्ही समर्थ आहात; यात संशय नाही.
12.49.26
स त्वं भीष्म महाबाहो वसूनां वासवोपमः ।
नित्यं विप्रैः समाख्यातो नवमोऽनवमो गुणैः ॥ १२.४९.२६ ॥
हे महाबाहो भीष्मा, तुम्ही वसूंमध्ये इंद्रासारखे आहात; ब्राह्मण सदैव तुम्हाला नववा वसू म्हणून घोषित करतात, जे गुणांत कोणाहूनही उणे नाहीत.
12.49.27
अहं च त्वाऽभिजानामि स्वयं पुरुषसत्तम ।
त्रिदशेष्वपि विख्यातस्त्वं शक्त्या पुरुषोत्तमः ॥ १२.४९.२७ ॥
हे पुरुषश्रेष्ठा, मी स्वतः तुम्हाला ओळखतो; देवांमध्येही तुम्ही प्रसिद्ध आहात; शक्तीत तुम्ही पुरुषोत्तम आहात.
12.49.28
मनुष्येषु मनुष्येन्द्र न दृष्टो न च मे श्रुतः ।
भवतो हि गुणैस्तुल्यः पृथिव्यां पुरुषः क्वचित् ॥ १२.४९.२८ ॥
हे मनुष्येंद्रा, मनुष्यांमध्ये तुमच्यासारखा कोणी मी पाहिला नाही व ऐकलाही नाही; पृथ्वीवर कुठेही गुणांत तुमच्या तोडीचा पुरुष नाही.
12.49.29
त्वं हि सर्वगुणै राजन्देवानप्यतिरिच्यसे ॥ १२.४९.२९ ॥
हे राजा, सर्व गुणांत तुम्ही देवांनाही मागे टाकता.
12.49.30
तपसा हि भवाञ्शक्तः स्रष्टुं लोकांश्चराचरान् ।
किंपुनश्चात्मनो लोकानुत्तमानुत्तमैर्गुणैः ॥ १२.४९.३० ॥
तपाने तुम्ही चराचर लोक निर्माण करण्यास समर्थ आहात; तर मग आपल्या उत्तम गुणांनी आपल्या उत्तम लोकांबद्दल काय सांगावे.
12.49.31
तदस्य तप्यमानस्य ज्ञातीनां संक्षयेन वै ।
ज्येष्ठस्य पाण्डुपुत्रस्य शोकं भीष्म व्यपानुद ॥ १२.४९.३१ ॥
नातेवाईकांच्या संहाराने तप्त झालेल्या पाण्डुपुत्र ज्येष्ठाचा शोक, हे भीष्मा, तुम्ही दूर केलात.
12.49.32
ये हि धर्माः समाख्याताश्चातुर्वर्ण्यस्य भारत ।
चातुराश्रम्यसंयुक्ताः सर्वे ते विदितास्तव ॥ १२.४९.३२ ॥
हे भारता, चार वर्ण आणि चार आश्रमांशी संबंधित जे धर्म सांगितले गेले, ते सर्व तुम्हाला ज्ञात आहेत.
12.49.33
चातुर्विद्ये च ये प्रोक्ताश्चातुर्होत्रे च भारत ।
योगे साङ्ख्ये च नियता ये च धर्माः सनातनाः ॥ १२.४९.३३ ॥
हे भारता, चार विद्या आणि चार होत्यांच्या यज्ञात जे सांगितले गेले, आणि योग व सांख्यात निश्चित केलेले सनातन धर्म.
12.49.34
चातुर्वर्ण्यस्य यश्चोक्तो धर्मो न स्म विरुध्यते ।
सेव्यमानः सवैयाख्यो गाङ्गेय विदितस्तव ॥ १२.४९.३४ ॥
चार वर्णांसाठी जो धर्म सांगितला आहे तो विरोधी ठरत नाही; त्याचे आचरण करताना त्याच्या विवरणासह, हे गाङ्गेया, तो तुम्हाला ज्ञात आहे.
12.49.35
प्रतिलोमप्रसूतानां म्लेच्छानां चैव यः स्मृतः ।
देशजातिकुलानां च जानीषे धर्मलक्षणम्। ॥ १२.४९.३५ ॥
प्रतिलोम विवाहातून जन्मलेल्यांचे, म्लेच्छांचे, तसेच देश, जाती आणि कुलांचे जे धर्मलक्षण स्मृतीत आहे, ते तुम्ही जाणता.
12.49.36
वेदोक्तो यश्च शिष्टोक्तः सदैव विदितस्तव ।
प्रवृत्तश्च निवृत्तश्च स चापि विदितस्तव ॥ १२.४९.३६ ॥
वेदात सांगितलेले आणि शिष्टांनी सांगितलेले, ते सदैव तुम्हाला ज्ञात आहे; प्रवृत्त आणि निवृत्त, तेही तुम्हाला ज्ञात आहे.
12.49.37
इतिहासपुराणार्थाः कार्त्स्न्येन विदितास्तव ।
धर्मशास्त्रं च सकलं नित्यं मनसि ते स्थितम् ॥ १२.४९.३७ ॥
इतिहास आणि पुराणांचे सर्व अर्थ तुम्हाला पूर्णपणे ज्ञात आहेत; संपूर्ण धर्मशास्त्र सदैव तुमच्या मनात स्थिर आहे.
12.49.38
ये च केचन लोकेऽस्मिन्नर्थाः संशयकारकाः ।
तेषां छेत्ता नास्ति लोके त्वदन्यः पुरुषर्षभः ॥ १२.४९.३८ ॥
या जगात जे कोणतेही विषय संशय निर्माण करतात, त्यांचे निराकरण करणारा तुमच्याशिवाय जगात दुसरा कोणी नाही, हे पुरुषश्रेष्ठा.
12.49.39
स पाण्डवेयस्य मनःसमुत्थितं ।
नरेन्द्र शोकं व्यपकर्ष मेधया।
भवद्विधा ह्युत्तमबुद्धिर्विस्तरा ।
विमुह्यमानस्य जनस्य शान्तये ॥ १२.४९.३९ ॥
हे नरेंद्रा, पाण्डवपुत्राच्या मनात उठलेला शोक तुम्ही आपल्या बुद्धीने दूर करा; तुमच्यासारखे उत्तम बुद्धीचे लोकच मोहग्रस्त जनांच्या शांतीसाठी असतात.