Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 12.51

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

12.51.1

ततः कृष्णस्य तद्वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम् ।
श्रुत्वा शान्तनवः कृष्णं प्रत्युवाच कृताञ्जलिः ॥ १२.५१.१ ॥

तब कृष्ण के उस वचन को, जो धर्म और अर्थ से युक्त और हितकारी था, सुनकर शान्तनु-पुत्र भीष्म ने हाथ जोड़कर कृष्ण से कहा।

12.51.2

लोकनाथ महाबाहो शिव नारायणाच्युत ।
तव वाक्यमुपश्रुत्य हर्षेणास्मि परिप्लुतः ॥ १२.५१.२ ॥

हे लोकनाथ, महाबाहु, शिव, नारायण, अच्युत! आपके वचन सुनकर मैं हर्ष से अभिभूत हो गया हूँ।

12.51.3

किंचाहमभिधास्यामि वाक्पते तव सन्निधौ ।
यदा वाचोगतं सर्वं तव वाचि समाहितम् ॥ १२.५१.३ ॥

हे वाणी के स्वामी! आपकी उपस्थिति में मैं जो कुछ कहूँगा, वह सब आपकी वाणी में ही समाहित है।

12.51.4

यच्च किंचित्कृतं लोके कर्तव्यं क्रियते च यत् ।
त्वत्तस्तन्निः सृतं देव लोके बुद्धिमतो हिते ॥ १२.५१.४ ॥

हे देव! संसार में जो कुछ किया गया, जो किया जाना चाहिए, और जो किया जा रहा है, वह सब आपसे ही निकला है, बुद्धिमानों के हित के लिए इस लोक में।

12.51.5

कथयेद्देवलोकं यो देवराजसमीपतः ।
धर्मकामार्थमोक्षाणां सोऽर्थं ब्रूयात्तवाग्रतः ॥ १२.५१.५ ॥

जो देवराज के समीप देवलोक का वर्णन करे, वह आपके सम्मुख धर्म, काम, अर्थ और मोक्ष का अर्थ कहे।

12.51.6

शराभितापाद्व्यथितं मनो मे मधुसूदन ।
गात्राणि चावसीदन्ति न च बुद्धिः प्रसीदति ॥ १२.५१.६ ॥

हे मधुसूदन! बाणों के ताप से मेरा मन व्यथित है, मेरे अंग शिथिल हो रहे हैं, और मेरी बुद्धि प्रसन्न (स्थिर) नहीं हो रही।

12.51.7

न च मे प्रतिभा काचिदस्ति किंचित्प्रभाषितुम् ।
पीड्यमानस्य गोविन्द विपानलसमैः शरैः ॥ १२.५१.७ ॥

हे गोविन्द, तीरों से पीड़ित मेरे पास विष और अग्नि के समान तीरों से कुछ भी बोलने की शक्ति नहीं रह गई है।

12.51.8

बलं मे प्रजहातीव प्राणाः सत्वरयन्ति च ।
मर्माणि परितप्यन्ति भ्रान्तचित्तस्तथा ह्यहम् ॥ १२.५१.८ ॥

मेरा बल मानो मुझे छोड़ रहा है, प्राण शीघ्रता से निकल रहे हैं, मेरे मर्म जल रहे हैं और मेरा चित्त भ्रमित है।

12.51.9

दौर्बल्यात्सज्जते वाङ्भे स कथं वक्तुमुत्सहे ।
साधु मे त्वं प्रसीदस्व दाशार्हकुलवर्धन ॥ १२.५१.९ ॥

दुर्बलता के कारण मेरी वाणी अटक रही है, फिर मैं कैसे बोलने का साहस करूँ? हे दाशार्ह-कुल के वर्धक, आप मुझ पर भली प्रकार प्रसन्न हों।

12.51.10

तत्क्षमस्व महाबाहो न ब्रूयां किंचिदच्युत ।
त्वत्सन्निधौ च सीदेद्धि वाचस्पतिरपि ब्रुवन् ॥ १२.५१.१० ॥

इसलिए हे महाबाहु, मुझे क्षमा करें; हे अच्युत, मैं कुछ नहीं कहूँगा, क्योंकि आपकी उपस्थिति में वाचस्पति भी बोलते हुए अटक जाते।

12.51.11

न दिशः संप्रजानामि नाकाशं न च मेदिनीम् ।
केवलं तव वीर्येण तिष्ठामि मधुसूदन ॥ १२.५१.११ ॥

मुझे दिशाएँ नहीं पहचान पड़ रहीं, न आकाश, न पृथ्वी; हे मधुसूदन, मैं केवल आपके बल से टिका हुआ हूँ।

12.51.12

स्वयमेव भवांस्तस्माद्धर्मराजस्य यद्धितम् ।
तद्ब्रवीत्वाशु सर्वेषामागमानां त्वमागमः ॥ १२.५१.१२ ॥

इसलिए आप स्वयं ही धर्मराज के हितकारी उपदेश को शीघ्र कहें, क्योंकि आप ही सब शास्त्रों के प्रमाण हैं।

12.51.13

कथं त्वयि स्थिते कृष्णे शाश्वते लोककर्तरि ।
प्रब्रूयान्मद्विधः कश्चिद्गुरौ शिष्य इव स्थिते ॥ १२.५१.१३ ॥

हे कृष्ण, जब आप शाश्वत लोककर्ता यहाँ विद्यमान हैं, तो मुझ जैसा कोई व्यक्ति कैसे बोल सकता है, जैसे गुरु के सामने स्थित शिष्य?

12.51.14

उपपन्नमिदं वाक्यं कौरवाणां धुरन्धरे ।
महावीर्ये महासत्वे स्थिरे सर्वार्थदर्शिनि ॥ १२.५१.१४ ॥

कौरवों के धुरंधर, महापराक्रमी, महासत्त्वशाली, स्थिर और सर्वार्थदर्शी (भीष्म), आपका यह कथन उचित ही है।

12.51.15

यच्च मामात्थ गाङ्गेय बाणघातरुजं प्रति ।
गृहाणात्र वरं भीष्म मत्प्रसादकृतं प्रभो ॥ १२.५१.१५ ॥

हे गाङ्गेय, आपने जो मुझसे बाणों के आघात की पीड़ा के विषय में कहा है, हे भीष्म, हे प्रभु, उसके बदले यहाँ मेरी कृपा से दिया गया वर ग्रहण कीजिए।

12.51.16

न ते ग्लानिर्न ते मूर्च्छा न तापो न च ते रुजा ।
प्रभविष्यन्ति गाङ्गेय क्षुत्पिपासे न चाप्युत ॥ १२.५१.१६ ॥

हे गाङ्गेय, आपको न थकान होगी, न मूर्छा, न ताप, न आपकी पीड़ा आपको वश में करेगी; भूख और प्यास भी आपको नहीं सताएँगी।

12.51.17

ज्ञानानि च समग्राणि प्रतिभास्यन्ति तेऽनघ ।
न च ते क्वचिदासत्तिर्बुद्धेः प्रादुर्भविष्यति ॥ १२.५१.१७ ॥

हे निष्पाप, आपके सामने समस्त ज्ञान प्रकाशित हो उठेंगे, और आपकी बुद्धि में कहीं भी आसक्ति उत्पन्न नहीं होगी।

12.51.18

सत्वस्थं च मनो नित्यं तव भीष्म भविष्यति ।
रजस्तमोभ्यां निर्मुक्तं घनैर्मुक्त इवोडुराट् ॥ १२.५१.१८ ॥

हे भीष्म, आपका मन सदा सत्त्व में स्थित रहेगा, रजस और तमस से मुक्त, जैसे मेघों से मुक्त चन्द्रमा।

12.51.19

यद्यच्च धर्मसंयुक्तमर्थयुक्तमथापि च ।
चिन्तयिष्यसि तत्राग्र्या बुद्धिस्तव भविष्यति ॥ १२.५१.१९ ॥

जो-जो धर्म से युक्त है और अर्थ से युक्त भी है, अथवा जिसे भी तुम सोचोगे, उस विषय में तुम्हारी बुद्धि सर्वश्रेष्ठ होगी।

12.51.20

इमं च राजशार्दूल भूतग्रामं चतुर्विधम् ।
चक्षुर्दिव्यं समाश्रित्य द्रक्ष्यस्यमितविक्रम ॥ १२.५१.२० ॥

हे राजाओं में व्याघ्र, और इस चार प्रकार के प्राणिसमूह को तुम दिव्य चक्षु का आश्रय लेकर देखोगे, हे अमित पराक्रमी।

12.51.21

चतुर्विधं प्रजाजालं संयुक्तो ज्ञानचक्षुषा ।
भीष्म द्रक्ष्यसि तत्त्वेन जले मीन इवामले ॥ १२.५१.२१ ॥

चार प्रकार के प्रजाजाल को, ज्ञानचक्षु से युक्त होकर, हे भीष्म, तुम तत्त्वतः देखोगे, जैसे निर्मल जल में मछली (दिखाई देती है)।

12.51.22

ततस्ते व्याससहिताः सर्व एव महर्षयः ।
ऋग्यजुःसामसहितैर्वचोभिः कृष्णमार्चयन् ॥ १२.५१.२२ ॥

तब व्यास सहित वे सभी महर्षि ऋक्, यजुः और साम से युक्त वचनों द्वारा कृष्ण की पूजा करने लगे।

12.51.23

ततः सर्वार्तवं दिव्यं पुष्पवर्षं न भस्तलात् ।
पपात यत्र वार्ष्णेयः सगाङ्गेयः सपाण्डवः ॥ १२.५१.२३ ॥

तब आकाश से सब ऋतुओं के दिव्य पुष्पों की वर्षा हुई, जहाँ वार्ष्णेय (कृष्ण), गांगेय (भीष्म) और पाण्डव थे।

12.51.24

वादित्राणि च सर्वाणि जगुश्चाप्सरसां गणाः ।
न चाहितमनिष्टं च किंचित्तत्र व्यदृश्यत ॥ १२.५१.२४ ॥

सभी वाद्य बजे और अप्सराओं के समूह गाने लगे; वहाँ न कोई शत्रुता दिखी, न कोई अशुभ वस्तु।

12.51.25

ववौ शिवः सुखो वायुः सर्वगन्धवहः शुचिः ।
शान्तायां दिशिशन्ताश्च प्रावदन्मृगपक्षिणः ॥ १२.५१.२५ ॥

शांत दिशा में शिव, सुखद, सभी गंधों को वहन करने वाली पवित्र वायु बही, और शांत मृग तथा पक्षी बोलने लगे।

12.51.26

ततो मुहूर्ताद्भगवान्सहस्रांशुर्दिवाकरः ।
दहन्वनमिवैकान्ते प्रतीच्यां प्रत्यदृश्यत ॥ १२.५१.२६ ॥

फिर क्षणभर बाद भगवान सहस्रकिरण दिवाकर सूर्य पश्चिम दिशा में ऐसे दिखे मानो एकांत में वन को जला रहे हों।

12.51.27

ततो महर्षयः सर्वे समुत्थाय जनार्दनम् ।
भीष्ममामन्त्रयांचक्रू राजानं च युधिष्ठिरम् ॥ १२.५१.२७ ॥

फिर सभी महर्षि उठकर जनार्दन, भीष्म और राजा युधिष्ठिर से विदा माँगने लगे।

12.51.28

ततः प्रणाममकरोत्केशवः सहपाण्डवः ।
सात्यकिः स़ञ्जयश्चैव स च शारद्वतः कृपः ॥ १२.५१.२८ ॥

फिर केशव ने पाण्डवों सहित प्रणाम किया, और सात्यकि, संजय तथा शारद्वत कृप ने भी।

12.51.29

ततस्ते धर्मनिरताः सम्यक् तैरभिपूजिताः ।
श्वः समेष्याम इत्युक्त्वा यथेष्टं त्वरिता ययुः ॥ १२.५१.२९ ॥

तब धर्मपरायण वे सब उनसे भलीभाँति सम्मानित होकर, 'कल फिर मिलेंगे' यह कहकर, जैसा चाहा वैसे शीघ्रता से चले गए।

12.51.30

तथैवामन्त्र्य गाङ्गेयं केशवः पाण्डवास्तथा ।
प्रदक्षिणमुपावृत्य रथानारुरुहुः शुभान् ॥ १२.५१.३० ॥

इसी प्रकार गांगेय भीष्म से विदा लेकर केशव और पाण्डव भी दाहिनी ओर से प्रदक्षिणा करके सुंदर रथों पर चढ़ गए।

12.51.31

ततो रथैः काञ्चनचित्रकूबरै ।
र्महीधराभैः समदैश्च दन्तिभिः।
हयैः सुपर्णैरिव चाशुगामिभिः ।
पदातिभिश्चात्तशरासनादिभिः ॥ १२.५१.३१ ॥

तब सोने और विचित्र रंगों से सजे रथों, पर्वतों के समान मदमत्त हाथियों, गरुड़ के समान तेज़ घोड़ों और धनुष आदि उठाए पैदल सैनिकों के साथ।

12.51.32

ययौ रथानां पुरतो हि सा चमू ।
स्तथैव पश्चादतिमात्रसारिणी।
पुरश्च पश्चाच्च यथा महानदी ।
तमृक्षवन्तं गिरिमेत्य नर्मदा ॥ १२.५१.३२ ॥

वह सेना रथों के आगे और उसी तरह पीछे बहुत दूर तक फैलती हुई चली, जैसे कोई महानदी आगे-पीछे बहती है; और जैसे नर्मदा ऋक्षवान पर्वत तक पहुँचती है।

12.51.33

ततः पुरस्ताद्भगवान्निशाकरः ।
समुत्थितस्तामभिहर्षयंश्चमूम्।
दिवाकरापीतरसा महौषधीः ।
पुनः स्वकेनैव गुणेन योजयन् ॥ १२.५१.३३ ॥

तब पूर्व दिशा में भगवान चन्द्रमा उदित हुए और उस सेना को हर्षित करते हुए, सूर्य द्वारा रस पी लिए गए महौषधियों को अपने ही गुण से फिर से जोड़ते हुए।

12.51.34

ततः पुरं सुरपुरसंमितद्युति ।
प्रविश्य ते यदुवृषपाण्डवास्तदा।
यथोचितान्भवनवरान्समाविशन् ।
श्रमान्विता मृगपतयो गुहा इव ॥ १२.५१.३४ ॥

तब देवनगर के समान तेजस्वी उस नगर में प्रवेश करके यदुश्रेष्ठ और पाण्डव उस समय थकावट से भरे सिंहों के समान गुफाओं की भाँति, अपने योग्य श्रेष्ठ भवनों में प्रवेश कर गए।