Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 12.52

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

12.52.1

ततः प्रविश्य भवनं प्रविश्ये मधुसूदनः ।
याममात्रावशेषायां यामिन्यां प्रत्यबुध्यत ॥ १२.५२.१ ॥

तब भवन में प्रवेश करके मधुसूदन ने, जब रात में केवल एक पहर शेष था, जागकर चेतना प्राप्त की।

12.52.2

स ध्यानपथमाविश्य सर्वज्ञानानि माधवः ।
अवलोक्य ततः पश्चाद्दध्यौ ब्रह्म सनातनम् ॥ १२.५२.२ ॥

वे माधव ध्यान के मार्ग में प्रविष्ट होकर, सब ज्ञानों का अवलोकन करके, फिर सनातन ब्रह्म का चिंतन करने लगे।

12.52.3

सूताः स्तुतिपुराणज्ञा रक्तकण्ठाः सुशिक्षिताः ।
अस्तुवन्विश्वकर्माणं वासुदेवं प्रजापतिम् ॥ १२.५२.३ ॥

स्तुति और पुराणों के ज्ञाता, सुशिक्षित, मधुर कंठ वाले सूतों ने विश्वकर्मा, प्रजापति वासुदेव की स्तुति की।

12.52.4

पठन्ति पाणिस्वनिकास्तथा गायन्ति गायनाः ।
शङ्खानथ मृदङ्गांश्च प्रवाद्यन्ति सहस्रशः ॥ १२.५२.४ ॥

ताली बजाने वाले पाठ करते हैं, वैसे ही गायक गाते हैं; और हज़ारों शंख तथा मृदंग ज़ोर से बजाए जाते हैं।

12.52.5

वीणापणववेणूनां स्वनश्चातिमनोरमः ।
सहास इव विस्तीर्णः शुश्रुवे तस्य वेश्मनि ॥ १२.५२.५ ॥

वीणा, पणव और वेणुओं का अत्यंत मनोहर स्वर उसके भवन में फैला हुआ सुनाई दिया, मानो हास्य से भरा हुआ हो।

12.52.6

ततो युधिष्ठिरस्यापि राज्ञो मङ्गलसंहिताः ।
उच्चेरुर्मधुरा वाचो गीतवादित्रबृंहिताः ॥ १२.५२.६ ॥

तब राजा युधिष्ठिर के लिए भी मंगलमय, मधुर वाणियाँ ऊँचे स्वर में उच्चरित हुईं, जो गीत और वाद्य के घोष से गूँज रही थीं।

12.52.7

तत उत्थाय दाशार्हः स्नातः प्राञ्जलिरच्युतः ।
जप्त्वा गुह्यं महाबाहुरग्नीनाश्रित्य तस्थिवान् ॥ १२.५२.७ ॥

तब दाशार्ह स्नान करके उठे, हाथ जोड़कर अच्युत ने गुप्त मंत्र का जप किया और महाबाहु अग्नियों के समीप खड़े हो गए।

12.52.8

ततः सहस्रं विप्राणां चतुर्वेदविदां तथा ।
गवां सहस्रेणैकैकं वाचयामास माधवः ॥ १२.५२.८ ॥

तब माधव ने चारों वेदों के ज्ञाता एक हज़ार ब्राह्मणों से, और प्रत्येक को एक-एक हज़ार गायों सहित, स्वस्तिवाचन करवाया।

12.52.9

मङ्गलालम्भनं कृत्वा आत्मानमवलोक्य च ।
आदर्शे विमले कृष्णस्ततः सात्यकिमब्रवीत् ॥ १२.५२.९ ॥

मंगल वस्तुओं का स्पर्श करके और स्वयं को निर्मल दर्पण में देखकर, तब कृष्ण ने सात्यकि से कहा।

12.52.10

गच्छ शैनेय जानीहि गत्वा राजनिवेशनम् ।
अपि सञ्जो महातेजा भीष्मं द्रष्टुं युधिष्ठिरः ॥ १२.५२.१० ॥

हे शैनेय, जाओ, राजभवन जाकर पता लगाओ कि महातेजस्वी संजय और युधिष्ठिर भीष्म को देखने गए हैं या नहीं।

12.52.11

ततः कृष्णस्य वचनात्सात्यंकिस्त्वरितो ययौ ।
उपगम्य च राजानं युधिष्ठिरमभाषत ॥ १२.५२.११ ॥

तब कृष्ण के वचन से सात्यकि शीघ्रता से गया और राजा युधिष्ठिर के पास पहुँचकर बोला।

12.52.12

युक्तो रथवरो राजन्वासुदेवस्य धीमतः ।
समीपमापगेयस्य प्रयास्यति जनार्दनः ॥ १२.५२.१२ ॥

हे राजन्, धीमान वासुदेव का श्रेष्ठ रथ जुत चुका है; जनार्दन आपगेय भीष्म के समीप जाएँगे।

12.52.13

भवत्प्रतीक्षः कृष्णोऽसौ धर्मराज महाद्युते ।
यदत्रानन्तरं कृत्यं तद्भवान्कर्तुमर्हति ॥ १२.५२.१३ ॥

हे धर्मराज, हे महाद्युति, कृष्ण आपकी प्रतीक्षा कर रहे हैं। अब जो कर्तव्य यहाँ है, उसे आप करें।

12.52.14

एवमुक्तः प्रत्युवाच धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।
युज्यतां मे रथवरः फल्गुनाप्रतिमद्युते ॥ १२.५२.१४ ॥

ऐसा कहे जाने पर धर्मपुत्र युधिष्ठिर ने उत्तर दिया, हे फल्गुन के समान तेजस्वी, मेरा श्रेष्ठ रथ जोता जाए।

12.52.15

न सैनिकैश्च यातव्यं यास्यामो वयमेव हि ।
न च पीडयितव्यो मे भीष्मो धर्मभृतां वरः ॥ १२.५२.१५ ॥

हमें सैनिकों के साथ नहीं जाना चाहिए; हम स्वयं ही जाएँगे। और धर्मधारियों में श्रेष्ठ भीष्म को मेरे कारण कष्ट नहीं पहुँचाना चाहिए।

12.52.16

अतः पुरःसराश्चापि निवर्तन्तु धनञ्जय ।
अद्यप्रभृति गाङ्गेयः परं गुह्यं प्रवक्ष्यति।
अतो नेच्छामि कौन्तेय पृथग्जनसमागमम् ॥ १२.५२.१६ ॥

इसलिए, हे धनंजय, जो आगे-आगे चल रहे हैं वे लौट जाएँ। आज से गाङ्गेय (भीष्म) परम गुह्य बात बताएँगे; इसलिए, हे कौन्तेय, मैं साधारण लोगों से मिलना नहीं चाहता।

12.52.17

स तद्वाक्यमथाज्ञाय कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः ।
युक्तं रथवरं तस्मा आचचक्षे नरर्षभः ॥ १२.५२.१७ ॥

तब कुन्ती के पुत्र धनंजय ने उस वचन को समझकर, नरश्रेष्ठ, उनसे (युधिष्ठिर से) कहा कि श्रेष्ठ रथ जुत गया है।

12.52.18

ततो युधिष्ठिरो राजा यमौ भीमार्जुनावपि ।
भूतानीव समस्तानि ययुः कृष्णनिवेशनम् ॥ १२.५२.१८ ॥

तब राजा युधिष्ठिर, दोनों यमज (नकुल-सहदेव), और भीम तथा अर्जुन भी, मानो सभी प्राणी हों, कृष्ण के निवास की ओर चल पड़े।

12.52.19

आगच्छत्स्वथ कृष्णोऽपि पाण्डवेषु महात्मसु ।
शैनेयसहितो धीमान्रथमेवान्वपद्यत ॥ १२.५२.१९ ॥

पाण्डवों के महात्मा वीर आते हुए, तब कृष्ण भी, शैनेय (सात्यकि) के साथ बुद्धिमान् कृष्ण रथ पर ही चढ़ गए।

12.52.20

रथस्थाः संविदं कृत्वा सुखां पृष्ट्वा च शर्वरीम् ।
मेघघोषै रथवरैः प्रययुस्ते नरर्षभाः ॥ १२.५२.२० ॥

रथों पर खड़े होकर, परस्पर समझौता करके और रात्रि के विषय में सुखपूर्वक पूछकर, मेघों के समान गर्जन करने वाले श्रेष्ठ रथों से वे नरश्रेष्ठ चल पड़े।

12.52.21

बलाहकं मेघपुष्पं शैब्यं सुग्रीवमेवच ।
दारुकश्चोदयामास वासुदेवस्य वाजिनः ॥ १२.५२.२१ ॥

बलाहक, मेघपुष्प, शैब्य और सुग्रीव—वासुदेव के इन घोड़ों को दारुक ने हाँका।

12.52.22

ते हया वासुदेवस्य दारुकेण प्रचोदिताः ।
गां खुराग्रैस्तथा राजँल्लिखन्तः प्रययुस्तदा ॥ १२.५२.२२ ॥

दारुक द्वारा प्रेरित होकर वासुदेव के वे घोड़े, हे राजन्, अपने खुरों के अग्रभाग से पृथ्वी को खरोंचते हुए तब चल पड़े।

12.52.23

ते ग्रसन्त इवाकाशं वेगवन्तो महाबलाः ।
क्षेत्रं धर्मस्य कृत्स्नस्य कुरुक्षेत्रमवातरन् ॥ १२.५२.२३ ॥

वे वेगवान् और महाबली घोड़े मानो आकाश को निगलते हुए, समस्त धर्म के क्षेत्र कुरुक्षेत्र में उतर पड़े।

12.52.24

ततो ययुर्यत्र भीष्मः शरतल्पगतः प्रभुः ।
आस्ते महर्षिभिः सार्ध्रं ब्रह्मा देवगणैर्यथा ॥ १२.५२.२४ ॥

तब वे वहाँ गए जहाँ शरशय्या पर लेटे प्रभु भीष्म महर्षियों के साथ थे, जैसे ब्रह्मा देवगणों के साथ रहते हैं।

12.52.25

ततोऽवतीर्य गोविन्दो रथात्स च युधिष्ठिरः ।
भीमो गाण्डीवधन्वा च यमौ सात्यकिरेव च।
ऋषीनभ्यर्चयामासुः करानुद्यम्य दक्षिणान् ॥ १२.५२.२५ ॥

तब गोविन्द और वह युधिष्ठिर रथ से उतरे। भीम, गाण्डीवधारी अर्जुन, दोनों यमज भाई और सात्यकि भी। उन्होंने दाहिने हाथ उठाकर ऋषियों का सम्मान किया।

12.52.26

स तैः परिवृतो राजा नक्षत्रैरिव चन्द्रमाः ।
अभ्याजगाम गाङ्गेयं ब्रह्माणमिव वासवः ॥ १२.५२.२६ ॥

उनसे घिरे वह राजा, तारों से घिरे चन्द्रमा की तरह, गाङ्गेय के पास गए, जैसे इन्द्र ब्रह्मा के पास जाते हैं।

12.52.27

शरतल्पे शयानं तमादित्यं पतितं यथा ।
स ददर्श महाबाहुं भयाच्चागतसाध्वसः ॥ १२.५२.२७ ॥

बाणों की शय्या पर लेटे उस महाबाहु को उसने देखा, जैसे गिरा हुआ सूर्य हो। भय और घबराहट से भरकर उसने उन्हें देखा।