મહાભારત · અધ્યાય 12.56
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.56.1
नित्योद्युक्तेन वै राज्ञा भवितव्यं युधिष्ठिर ।
प्रशस्यते न राजा हि नारीवोद्यमवर्जितः ॥ १२.५६.१ ॥
હે યુધિષ્ઠિર, રાજાએ સદા ઉદ્યમશીલ રહેવું જોઈએ. ઉદ્યમ વિનાનો રાજા સ્ત્રી જેવો છે; તે પ્રશંસા પામતો નથી.
12.56.2
भगवानुशना चाह श्लोकमत्र विशांपते ।
तदिहैकमना राजन्गदतस्तं निबोध मे ॥ १२.५६.२ ॥
હે પ્રજાપતિ, ભગવાન ઉશનસે અહીં એક શ્લોક કહ્યો હતો. હે રાજન, એકાગ્ર મનથી હું કહું છું તે સાંભળો.
12.56.3
द्वाविमौ ग्रसते भूमिः सर्पो बिलशयानिव ।
राजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम् ॥ १२.५६.३ ॥
પૃથ્વી આ બેને ગળી જાય છે, દરમાં રહેતા સાપની જેમ: જે રાજા વિરોધ કરતો નથી અને જે બ્રાહ્મણ પરદેશ જતો નથી.
12.56.4
तदेतन्नरशार्दूल हृदि त्वं कर्तुमर्हसि ।
सन्धेयानभिसन्धत्स्व विरोध्यांश्च विरोधय ॥ १२.५६.४ ॥
તેથી, હે નરશાર્દૂલ, આ તું હૃદયમાં ધારણ કરજે: જેમની સાથે સંધિ થઈ શકે તેમની સાથે સંધિ કર, અને જેમનો વિરોધ કરવો જોઈએ તેમનો વિરોધ કર.
12.56.5
सप्ताङ्गस्य च राज्यस्य विपरीतं य आचरेत् ।
गुरुर्वा यदि वा मित्रं प्रतिहन्तव्य एव सः ॥ १२.५६.५ ॥
સપ્તાંગ રાજ્યથી વિપરીત આચરણ કરનાર, તે ગુરુ હોય કે મિત્ર, તેને અવશ્ય પ્રતિકાર કરવો જોઈએ.
12.56.6
मरुत्तेन हि राज्ञा वै गीतः श्लोकः पुरातनः ।
राज्याधिकारे राजेन्द्र बृहस्पतिमतः पुरा ॥ १२.५६.६ ॥
હે રાજેન્દ્ર, પૂર્વે મરુત્ત રાજાએ રાજ્યાધિકારના વિષયમાં બૃહસ્પતિના મત અનુસાર આ પ્રાચીન શ્લોક ગાયો હતો.
12.56.7
गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः ।
उत्पथं प्रतिपन्नस्य परित्यागो विधीयते ॥ १२.५६.७ ॥
અભિમાની, કાર્ય-અકાર્ય ન જાણનાર અને ઉન્માર્ગે ચડેલા ગુરુનો પણ ત્યાગ કરવો વિધાન કરાયું છે.
12.56.8
बाहोः पुत्रेण राज्ञा च सगरेण च धीमता ।
असमञ्जः सुतो ज्येष्ठस्त्यक्तः पौरहितैषिणा ॥ १२.५६.८ ॥
બાહુના પુત્ર અને બુદ્ધિમાન રાજા સગરે પુરોહિતને ઇચ્છીને પોતાના જ્યેષ્ઠ પુત્ર અસમંજનો ત્યાગ કર્યો હતો.
12.56.9
असमञ्जः सरय्वां स पौराणां बालकान्नृप ।
न्यमज्जयदतः पित्रा निर्भर्त्स्य स विवासितः ॥ १२.५६.९ ॥
હે રાજન્, અસમંજે સરયૂ નદીમાં નગરજનોના બાળકોને ડુબાડ્યા. તેથી પિતાએ તેને ઠપકો આપીને દેશનિકાલ કર્યો.
12.56.10
ऋषिणोद्दालकेनापि श्वेतकेतुर्महातपाः ।
मिथ्या विप्रानुपचरन्सन्त्यक्तो दयितः सुतः ॥ १२.५६.१० ॥
ઋષિ ઉદ્દાલકે પણ મહાતપસ્વી શ્વેતકેતુને, બ્રાહ્મણોની ખોટી સેવા કરતાં, પ્રિય પુત્ર હોવા છતાં ત્યાગ્યો હતો.
12.56.11
लोकरञ्जनमेवात्र राज्ञां धर्मः सनातनः ।
सत्यस्य रक्षणं चैव व्यवहारस्य चार्जवम् ॥ १२.५६.११ ॥
અહીં રાજાઓનો સનાતન ધર્મ લોકરંજન જ છે; સત્યની રક્ષા અને વ્યવહારમાં સરળતા.
12.56.12
न हिंस्यात्परवित्तानि देयं काले च दापयेत् ।
विक्रान्तः सत्यवाक्क्षान्तो नृपो न चलते पथः ॥ १२.५६.१२ ॥
રાજાએ પારકા ધનની હિંસા ન કરવી; દેય વસ્તુ યોગ્ય સમયે અપાવવી. પરાક્રમી, સત્યવાદી અને ક્ષમાશીલ રાજા માર્ગથી ચલિત થતો નથી.
12.56.13
गुप्तमन्त्रो जितक्रोधः शास्त्रार्थकृतनिश्चयः ।
धर्मे चार्थे च कामे च मोक्षे च सततं रतः ॥ १२.५६.१३ ॥
જેની મંત્રણા ગુપ્ત છે, જેણે ક્રોધ જીત્યો છે, શાસ્ત્રાર્થમાં જેનો દૃઢ નિશ્ચય છે, અને જે ધર્મ, અર્થ, કામ તથા મોક્ષમાં સતત રત છે.
12.56.14
त्रय्या संवृतमन्त्रश्च राजा भवितुर्महति ।
वृजिनं च नरेन्द्राणां नान्यच्चारक्षणात्परम् ॥ १२.५६.१४ ॥
ત્રયી (વેદત્રય) વડે સુરક્ષિત મંત્રણાવાળો રાજા જ રાજા થવાને યોગ્ય છે. રાજાઓ માટે રક્ષણથી વધુ ઊંચું બીજું કંઈ નથી.
12.56.15
चातुर्वर्ण्यस्य धर्माश्च रक्षितव्या महीक्षिता ।
धर्मसंकररक्षा च राज्ञां धर्मः सनातनः ॥ १२.५६.१५ ॥
ચાર વર્ણોના ધર્મોનું રાજાએ રક્ષણ કરવું જોઈએ. ધર્મસંકરથી રક્ષા એ રાજાઓનો સનાતન ધર્મ છે.
12.56.16
न विश्वसेच्च नृपतिर्न चात्यर्थं च विश्वसेत् ।
षाङ्गुण्यगुणदोषांश्च नित्यं बुद्ध्याऽवलोकयेत् ॥ १२.५६.१६ ॥
રાજાએ વિશ્વાસ ન કરવો, અને અતિશય વિશ્વાસ પણ ન કરવો. ષાડ્ગુણ્યના ગુણ-દોષો સદા બુદ્ધિથી તપાસવા.
12.56.17
अच्छिद्रदर्शी नृपतिर्नित्यमेव प्रशस्यते ।
त्रिवर्गे विदितार्थश्च युक्ताचारपथश्च यः ॥ १२.५६.१७ ॥
હંમેશાં દોષ શોધનાર રાજા જ સદા પ્રશંસા પામે છે; ત્રિવર્ગમાં અર્થ જાણનાર અને યુક્ત આચારમાર્ગે ચાલનાર.
12.56.18
कोशस्योपार्जनरतिर्यमवैश्रवणोपमः ।
वेत्ता च दशवर्गस्य स्थानवृद्धिक्षयात्मनः ॥ १२.५६.१८ ॥
કોશના સંચયમાં રત, યમ અને કુબેર સમાન, દશવર્ગને જાણનાર, અને સ્થાનની વૃદ્ધિ તથા ક્ષયના સ્વભાવવાળો.
12.56.19
अभृतानां भवेद्भर्ता भृतानामन्ववेक्षकः ।
नृपतिः सुभुखश्च स्यात्स्मितपूर्वाभिभाषिता ॥ १२.५६.१९ ॥
રાજા આશ્રય વિનાના લોકોનો પોષક અને આશ્રિતોનો નિરીક્ષક હોવો જોઈએ; મુખ પ્રસન્ન હોય અને સ્મિતપૂર્વક બોલનાર હોય.
12.56.20
उपासिता … जिततन्द्रिरलोलुपः ।
सतां वृत्ते स्थितमतिः सतां ह्याचारदर्शनः ॥ १२.५६.२० ॥
આળસ પર વિજય મેળવેલો, લોભ વિનાનો, સજ્જનોના આચરણમાં સ્થિર બુદ્ધિ ધરાવતો અને સજ્જનોના આચારને જોનારો—એવાની સેવા કરવી…
12.56.21
न चाददीत वित्तानि सतां हस्तात्कदाचन ।
असभ्द्यश्च समादाय सभ्द्यस्तु प्रतिपादयेत् ॥ १२.५६.२१ ॥
સજ્જનોના હાથમાંથી ક્યારેય ધન લેવું નહીં; અસજ્જનો પાસેથી લઈને સજ્જનોને જ આપવું.
12.56.22
स्वयं प्रहर्ता दाता च वश्यात्मा वश्यसाधनः ।
काले दाता च भोक्ता च शुद्धाचारस्तथैव च ॥ १२.५६.२२ ॥
પોતે પ્રહાર કરનાર અને દાતા, આત્મસંયમી અને સાધનો વશ કરેલા હોય; યોગ્ય સમયે દાન કરનાર અને ભોગવનાર, અને શુદ્ધ આચારવાળો હોય.
12.56.23
शूरान्भक्तानसंहार्यान्कुले जातानरोगिणः ।
शिष्टाञ्शिष्टाभिसंबन्धान्मानिनोऽनवमानिनः ॥ १२.५६.२३ ॥
શૂરવીરો, ભક્તો, અડગ, સારા કુળમાં જન્મેલા, રોગરહિત, શિષ્ટ, શિષ્ટો સાથે સંબંધ ધરાવનારા, સ્વમાની અને અપમાન ન કરનારા (લોકો).
12.56.24
विद्याविदो लोकविदः परलोकान्ववेक्षकान् ।
धर्मे च निरतान्साधूनचलानचलानिव। ॥ १२.५६.२४ ॥
વિદ્યાને જાણનારા, લોકને જાણનારા, પરલોક પર દૃષ્ટિ રાખનારા, ધર્મમાં નિરત, પર્વતની જેમ અચલ સાધુઓ.
12.56.25
सहायान्सततं कुर्याद्राजा भूतिपरिष्कृतान् ।
तैश्च तुल्यो भवेद्भोगैश्छत्रमात्राज्ञयाऽधिकः ॥ १२.५६.२५ ॥
રાજાએ હંમેશાં વૈભવથી શોભતા સહાયકો રાખવા. ભોગોમાં તે તેમની સમાન હોઈ શકે, પરંતુ છત્ર અને આજ્ઞામાં જ તે તેમનાથી અધિક રહે.
12.56.26
प्रत्यक्षा च परोक्षा च वृत्तिश्चास्य भवेत्समा ।
एवं कुर्वन्नरेन्द्रो हि न खेदमिह विन्दति ॥ १२.५६.२६ ॥
તેનું વર્તન પ્રત્યક્ષ અને પરોક્ષમાં સમાન હોવું જોઈએ. આ રીતે કરનાર રાજા અહીં દુઃખ પામતો નથી.
12.56.27
सर्वाभिशङ्की नृपतिर्यश्च सर्वहरो भवेत् ।
स क्षिप्रमनृर्जुर्लुब्धः स्वजनेनैव बाध्यते ॥ १२.५६.२७ ॥
જે રાજા સૌને શંકાની નજરે જુએ છે અને સર્વસ્વ છીનવી લે છે, તે કુટિલ અને લોભી રાજા જલદી પોતાના જ લોકોથી પીડાય છે.
12.56.28
शुचिस्तु पृथिवीपालो लोकस्यानुग्रहे रतः ।
न पतत्यरिभिर्ग्रस्तः पतितश्चाधितिष्ठति ॥ १२.५६.२८ ॥
શુદ્ધ અને લોકકલ્યાણમાં રત પૃથ્વીપાલ શત્રુઓથી ગ્રસ્ત થાય તોય પડતો નથી; પડે તોય ફરી ઊભો થાય છે.
12.56.29
अक्रोधनो ह्यव्यसनी मृदुदण्डो जितेन्द्रियः ।
राजा भवति भूतानां विश्वास्यो हिमवानिव ॥ १२.५६.२९ ॥
ક્રોધરહિત, વ્યસનરહિત, કોમળ દંડ આપનાર અને જિતેન્દ્રિય રાજા પ્રાણીઓને હિમાલય જેવો વિશ્વાસપાત્ર બને છે.
12.56.30
प्राज्ञो न्यायगुणोपेतः पररन्ध्रेषु लालसः ।
सुदर्शः सर्ववर्णानां नयापनयवित्तथा ॥ १२.५६.३० ॥
પ્રાજ્ઞ, ન્યાયગુણોથી યુક્ત, શત્રુની નબળાઈ પર નજર રાખનાર, સર્વ વર્ણોને સુલભ, તથા નીતિ અને અનીતિ જાણનાર રાજા (એવો હોવો જોઈએ).
12.56.31
क्षिप्रकारी जितक्रोधः सुप्रसादो महामनाः ।
अरोगप्रकृतिर्युक्तः क्रियावानविकत्थनः ॥ १२.५६.३१ ॥
જે ઝડપથી કાર્ય કરનાર, ક્રોધ જીતેલો, અત્યંત પ્રસન્ન, ઉદાર મનનો, સ્વસ્થ સ્વભાવનો, સંયમી, કર્મનિષ્ઠ અને આત્મપ્રશંસા ન કરનાર હોય.
12.56.32
आरब्धान्येव कार्याणि न पर्यवसितान्यपि ।
यस्य राज्ञः प्रदृश्यन्ते स राजा राजसत्तमः ॥ १२.५६.३२ ॥
જે રાજાના આરંભેલા કાર્યો પૂર્ણ ન થયા હોવા છતાં દેખાય છે, તે જ રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ રાજા છે.
12.56.33
पुत्रा इव पितुर्गेहे विषये यस्य मानवाः ।
निर्भया विचरिष्यन्ति स राजा राजसत्तमः ॥ १२.५६.३३ ॥
જે રાજાના રાજ્યમાં લોકો પિતાના ઘરમાં પુત્રોની જેમ નિર્ભયપણે વિચરશે, તે જ રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ રાજા છે.
12.56.34
अगूढविभवा यस्य पौरा राष्ट्रनिवासिनः ।
नयापनयवेत्तारः स राजा राजसत्तमः ॥ १२.५६.३४ ॥
જે રાજાના નગરજનો અને રાષ્ટ્રના રહેવાસીઓ, જેમનું વૈભવ છૂપું નથી, અને જેઓ નીતિ-અનીતિ જાણે છે, તે જ રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ રાજા છે.
12.56.35
स्वधर्मनिरता यस्य जना विषयवासिनः ।
असङ्घातरता दान्ताः पाल्यमाना यथाविधि ॥ १२.५६.३५ ॥
જે રાજાના રાજ્યના લોકો પોતપોતાના ધર્મમાં લીન, ટોળકીબાજીમાં આસક્તિ વગરના, સંયમી અને વિધિપૂર્વક રક્ષિત હોય છે, તે જ શ્રેષ્ઠ રાજા છે.
12.56.36
वश्या यत्ता विनीताश्च न च सङ्घर्षशीलिनः ।
विषये दानरुचयो नरा यस्य स पार्थिवः ॥ १२.५६.३६ ॥
જે રાજાના રાજ્યના લોકો આજ્ઞાંકિત, સાવધ, વિનયી, ઝઘડાળુ સ્વભાવ વગરના અને દાનમાં રુચિ રાખનારા હોય, તે જ રાજા છે.
12.56.37
न यस्य कूटं कपटं न माया न च मत्सरः ।
विषये भूमिपालस्य तस्य धर्मः सनातनः ॥ १२.५६.३७ ॥
જે ભૂમિપાલના રાજ્યમાં કૂટ, કપટ, માયા કે મત્સર નથી, તેનો ધર્મ સનાતન છે.
12.56.38
यः सत्करोति ज्ञानानि श्रेयान्परहिते रतः ।
सतां वर्त्मानुगस्त्यागी स राजा स्वर्गमर्हति ॥ १२.५६.३८ ॥
જે જ્ઞાનીઓનો સત્કાર કરે છે, શ્રેષ્ઠ છે, પરહિતમાં રત છે, સજ્જનોના માર્ગે ચાલે છે અને ત્યાગી છે, તે રાજા સ્વર્ગને યોગ્ય છે.
12.56.39
यस्य चाराश्च मन्त्राश्च नित्यं चैव कृताकृताः ।
न ज्ञायन्ते हि रिपुभिः स राजा राज्यमर्हति ॥ १२.५६.३९ ॥
જેના ગુપ્તચરો અને મંત્રણાઓ સદા શત્રુઓ જાણી ન શકે — શું કર્યું અને શું નથી કર્યું — તે રાજા રાજ્યને યોગ્ય છે.
12.56.40
श्लोकद्वयं पुरा गीतं भार्गवेण महात्मना ।
आख्याते राजचरिते नृपतिं प्रति भारत ॥ १२.५६.४० ॥
હે ભારત, રાજચરિત કહેતાં મહાત્મા ભાર્ગવે રાજા વિશે પૂર્વે આ બે શ્લોક ગાયા હતા.
12.56.41
राजानं प्रथमं विन्देत्ततो भार्यां ततो धनम् ।
राजन्यसति लोकेऽस्मिन्कुतो भार्या कुतो धनं ॥ १२.५६.४१ ॥
પ્રથમ રાજાને મેળવવો, પછી ભાર્યા, પછી ધન. આ લોકમાં રાજા ન હોય તો ભાર્યા ક્યાંથી અને ધન ક્યાંથી?
12.56.42
तद्राज्ये राज्यकामानां नान्यो धर्मः सनातनः ।
ऋते रक्षां तु विस्पष्टां रक्षा लोकस्य धारिणी ॥ १२.५६.४२ ॥
તે રાજ્યમાં રાજ્યની ઇચ્છા રાખનારાઓ માટે રક્ષણ સિવાય બીજો સનાતન ધર્મ નથી. સ્પષ્ટ રક્ષણ જ લોકને ધારણ કરે છે.
12.56.43
प्राचेतसेन मनुना श्लोकौ चेमावुदाहृतौ ।
राजधर्मेषु राजेन्द्र ताविहैकमनाः शृणु ॥ १२.५६.४३ ॥
પ્રાચેતસ મનુએ રાજધર્મો વિશે આ બે શ્લોકો કહ્યા છે. હે રાજેન્દ્ર, એકાગ્ર મનથી તે સાંભળ.
12.56.44
षडेतान्पुरुषो जह्याद्भिन्नां नावमिवार्णवे ।
अप्रवक्तारमाचार्यमनधीयानमृत्विजम् ॥ १२.५६.४४ ॥
માણસે આ છ જણને સમુદ્રમાં તૂટેલી નાવ છોડી દે તેમ છોડી દેવા: ન શીખવનાર આચાર્યને, ન ભણનાર ઋત્વિજને.
12.56.45
अरक्षितारं राजानं भार्यां चाप्रियवादिनीम् ।
ग्रामकामं च गोपालं वनकामं च नापितम् ॥ १२.५६.४५ ॥
જે રાજા રક્ષણ ન કરે, જે પત્ની અપ્રિય બોલે, જે ગોપાળ ગામ ઇચ્છે, અને જે હજામ વન ઇચ્છે—