มหาภารตะ · อัธยายะ 12.56
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.56.1
नित्योद्युक्तेन वै राज्ञा भवितव्यं युधिष्ठिर ।
प्रशस्यते न राजा हि नारीवोद्यमवर्जितः ॥ १२.५६.१ ॥
ยุธิษฐิระ พระราชาต้องพร้อมอยู่เสมอที่จะลงมือกระทำ พระราชาที่ไม่ขวนขวายย่อมไม่ได้รับการสรรเสริญ เปรียบเหมือนสตรี
12.56.2
भगवानुशना चाह श्लोकमत्र विशांपते ।
तदिहैकमना राजन्गदतस्तं निबोध मे ॥ १२.५६.२ ॥
ข้าแต่เจ้าแห่งประชาชน พระอุศนัสผู้ทรงเกียรติได้กล่าวโศลกหนึ่งไว้ที่นี่ ข้าแต่พระราชา จงตั้งใจฟังข้าพเจ้าเมื่อข้าพเจ้าท่องโศลกนั้น
12.56.3
द्वाविमौ ग्रसते भूमिः सर्पो बिलशयानिव ।
राजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम् ॥ १२.५६.३ ॥
แผ่นดินกลืนกินคนสองจำพวกนี้ ดุจงูที่นอนอยู่ในโพรง คือพระราชาที่ไม่ต่อต้าน และพราหมณ์ที่ไม่ออกไปต่างถิ่น
12.56.4
तदेतन्नरशार्दूल हृदि त्वं कर्तुमर्हसि ।
सन्धेयानभिसन्धत्स्व विरोध्यांश्च विरोधय ॥ १२.५६.४ ॥
ดังนั้น ข้าแต่นรศารทูล ท่านควรประดิษฐานสิ่งนี้ไว้ในใจ จงสร้างสันติกับผู้ที่สร้างสันติได้ และต่อต้านผู้ที่ต้องต่อต้าน
12.56.5
सप्ताङ्गस्य च राज्यस्य विपरीतं य आचरेत् ।
गुरुर्वा यदि वा मित्रं प्रतिहन्तव्य एव सः ॥ १२.५६.५ ॥
ผู้ใดประพฤติต่อต้านราชอาณาจักรทั้งเจ็ดองค์ประกอบ ไม่ว่าจะเป็นครูหรือมิตรสหาย ผู้นั้นย่อมต้องถูกปราบลงอย่างแน่นอน
12.56.6
मरुत्तेन हि राज्ञा वै गीतः श्लोकः पुरातनः ।
राज्याधिकारे राजेन्द्र बृहस्पतिमतः पुरा ॥ १२.५६.६ ॥
ข้าแต่จอมราชันย์ ในกาลก่อน พระเจ้ามรุตตะได้ขับโศลกโบราณบทนี้ว่าด้วยอำนาจแห่งราชย์ ตามคำสอนของพระพฤหัสบดี
12.56.7
गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः ।
उत्पथं प्रतिपन्नस्य परित्यागो विधीयते ॥ १२.५६.७ ॥
แม้แต่ครู หากหยิ่งผยอง ไม่รู้ว่าอะไรควรทำและไม่ควรทำ และหลงออกนอกทาง ก็ถูกกำหนดให้ต้องละทิ้ง
12.56.8
बाहोः पुत्रेण राज्ञा च सगरेण च धीमता ।
असमञ्जः सुतो ज्येष्ठस्त्यक्तः पौरहितैषिणा ॥ १२.५६.८ ॥
พระสครผู้ฉลาด พระราชาและบุตรของพระพาหุ เมื่อปรารถนาปุโรหิต ได้ทรงละทิ้งอสมัญชะ บุตรคนโตของพระองค์
12.56.9
असमञ्जः सरय्वां स पौराणां बालकान्नृप ।
न्यमज्जयदतः पित्रा निर्भर्त्स्य स विवासितः ॥ १२.५६.९ ॥
ข้าแต่พระราชา อสมัญชะได้ทำให้เด็กๆ ของชาวเมืองจมน้ำในแม่น้ำสรยู ด้วยเหตุนี้ พระบิดาจึงตำหนิและขับไล่พระองค์ออกจากเมือง
12.56.10
ऋषिणोद्दालकेनापि श्वेतकेतुर्महातपाः ।
मिथ्या विप्रानुपचरन्सन्त्यक्तो दयितः सुतः ॥ १२.५६.१० ॥
แม้ฤๅษีอุทาลกะก็ได้ละทิ้งบุตรที่รักของตน คือศเวตเกตุผู้มีตบะยิ่งใหญ่ เพราะบุตรนั้นรับใช้พราหมณ์ด้วยความเท็จ
12.56.11
लोकरञ्जनमेवात्र राज्ञां धर्मः सनातनः ।
सत्यस्य रक्षणं चैव व्यवहारस्य चार्जवम् ॥ १२.५६.११ ॥
ในที่นี้ หน้าที่อันเป็นนิรันดร์ของพระราชาก็คือการทำให้ประชาชนชื่นบาน การปกป้องความจริง และความซื่อตรงในการปฏิบัติ
12.56.12
न हिंस्यात्परवित्तानि देयं काले च दापयेत् ।
विक्रान्तः सत्यवाक्क्षान्तो नृपो न चलते पथः ॥ १२.५६.१२ ॥
ไม่ควรเบียดเบียนทรัพย์สินของผู้อื่น และควรให้สิ่งที่ต้องชำระได้รับการชำระในเวลาที่สมควร พระราชาผู้กล้าหาญ มีวาจาสัตย์ และอดทน ย่อมไม่หลงออกจากทาง
12.56.13
गुप्तमन्त्रो जितक्रोधः शास्त्रार्थकृतनिश्चयः ।
धर्मे चार्थे च कामे च मोक्षे च सततं रतः ॥ १२.५६.१३ ॥
พระราชาผู้เก็บความลับในการปรึกษา ชนะความโกรธ มีความเด็ดเดี่ยวในความหมายของคัมภีร์ และยินดีในธรรม อรรถ กาม และโมกษะอยู่เสมอ
12.56.14
त्रय्या संवृतमन्त्रश्च राजा भवितुर्महति ।
वृजिनं च नरेन्द्राणां नान्यच्चारक्षणात्परम् ॥ १२.५६.१४ ॥
เฉพาะพระราชาผู้มีการปรึกษาหารือที่ได้รับการคุ้มครองด้วยไตรเวท เท่านั้นที่สมควรเป็นกษัตริย์ เพราะสำหรับเหล่าจอมราชันย์ ไม่มีสิ่งใดสูงกว่าการคุ้มครองประชาชน
12.56.15
चातुर्वर्ण्यस्य धर्माश्च रक्षितव्या महीक्षिता ।
धर्मसंकररक्षा च राज्ञां धर्मः सनातनः ॥ १२.५६.१५ ॥
ผู้ปกครองแผ่นดินต้องคุ้มครองหน้าที่ของวรรณะทั้งสี่ การป้องกันมิให้หน้าที่ปะปนกันเป็นหน้าที่อันเป็นนิรันดร์ของพระราชา
12.56.16
न विश्वसेच्च नृपतिर्न चात्यर्थं च विश्वसेत् ।
षाङ्गुण्यगुणदोषांश्च नित्यं बुद्ध्याऽवलोकयेत् ॥ १२.५६.१६ ॥
พระราชาไม่ควรไว้วางใจ และไม่ควรไว้วางใจมากเกินไป พึงใช้ปัญญาพิจารณาอยู่เสมอถึงคุณและโทษของนโยบายหกประการ
12.56.17
अच्छिद्रदर्शी नृपतिर्नित्यमेव प्रशस्यते ।
त्रिवर्गे विदितार्थश्च युक्ताचारपथश्च यः ॥ १२.५६.१७ ॥
พระราชาผู้มองหาข้อบกพร่องอยู่เสมอ ย่อมได้รับการสรรเสริญเสมอ และผู้รู้ความหมายในไตรวรรค์ ทั้งดำเนินตามทางแห่งการประพฤติที่เหมาะสม
12.56.18
कोशस्योपार्जनरतिर्यमवैश्रवणोपमः ।
वेत्ता च दशवर्गस्य स्थानवृद्धिक्षयात्मनः ॥ १२.५६.१८ ॥
ผู้ยินดีในการสะสมคลัง เปรียบเหมือนยมและไวศรวณ ผู้รู้ทั้งสิบวรรค และมีธรรมชาติรู้การขึ้นและลงของตำแหน่ง
12.56.19
अभृतानां भवेद्भर्ता भृतानामन्ववेक्षकः ।
नृपतिः सुभुखश्च स्यात्स्मितपूर्वाभिभाषिता ॥ १२.५६.१९ ॥
พระราชาควรเป็นผู้ค้ำจุนผู้ที่ไม่มีที่พึ่ง และเป็นผู้ดูแลผู้ที่ได้รับการเลี้ยงดู ควรมีพระพักตร์ผ่องใส และตรัสด้วยรอยยิ้มเป็นอันดับแรก
12.56.20
उपासिता … जिततन्द्रिरलोलुपः ।
सतां वृत्ते स्थितमतिः सतां ह्याचारदर्शनः ॥ १२.५६.२० ॥
พึงรับใช้ผู้ที่ข่มความเกียจคร้านได้แล้ว ปราศจากความโลภ มีจิตมั่นคงในความประพฤติของคนดี และเป็นผู้เห็นการประพฤติของคนดี
12.56.21
न चाददीत वित्तानि सतां हस्तात्कदाचन ।
असभ्द्यश्च समादाय सभ्द्यस्तु प्रतिपादयेत् ॥ १२.५६.२१ ॥
กษัตริย์ไม่พึงรับทรัพย์จากมือของผู้ดีเลย เมื่อรับทรัพย์จากผู้ไม่คู่ควรแล้ว ควรมอบให้แก่ผู้คู่ควร
12.56.22
स्वयं प्रहर्ता दाता च वश्यात्मा वश्यसाधनः ।
काले दाता च भोक्ता च शुद्धाचारस्तथैव च ॥ १२.५६.२२ ॥
พระองค์ควรเป็นผู้ลงมือทำและเป็นผู้ให้เอง มีอาตมันที่ข่มไว้ได้ มีวิธีการที่ควบคุมไว้ได้ ให้ทานในเวลาที่เหมาะ และทั้งเสวยและให้ และควรมีความประพฤติบริสุทธิ์เช่นกัน
12.56.23
शूरान्भक्तानसंहार्यान्कुले जातानरोगिणः ।
शिष्टाञ्शिष्टाभिसंबन्धान्मानिनोऽनवमानिनः ॥ १२.५६.२३ ॥
ผู้กล้าหาญ ผู้จงรัก ผู้มั่นคง ผู้เกิดในตระกูลดี ผู้ปราศจากโรค ผู้มีวินัย ผู้เกี่ยวข้องกับผู้มีวินัย ผู้มีศักดิ์ศรีและรู้จักเคารพตน ผู้ไม่ดูหมิ่นผู้อื่น
12.56.24
विद्याविदो लोकविदः परलोकान्ववेक्षकान् ।
धर्मे च निरतान्साधूनचलानचलानिव। ॥ १२.५६.२४ ॥
ผู้รู้วิชา ผู้รู้โลก ผู้มองไปถึงโลกหน้า ผู้ยึดมั่นในธรรม คือบรรดาคนดีที่มั่นคงดุจภูเขา ไม่หวั่นไหว
12.56.25
सहायान्सततं कुर्याद्राजा भूतिपरिष्कृतान् ।
तैश्च तुल्यो भवेद्भोगैश्छत्रमात्राज्ञयाऽधिकः ॥ १२.५६.२५ ॥
กษัตริย์พึงตั้งผู้ช่วยที่ประดับด้วยความเจริญรุ่งเรืองไว้เสมอ ในการเสวยสุขกับพวกเขาก็พึงเสมอกัน แต่ในเรื่องร่มและอำนาจการสั่งการเพียงอย่างเดียว พระองค์ควรอยู่เหนือกว่า
12.56.26
प्रत्यक्षा च परोक्षा च वृत्तिश्चास्य भवेत्समा ।
एवं कुर्वन्नरेन्द्रो हि न खेदमिह विन्दति ॥ १२.५६.२६ ॥
ความประพฤติของพระองค์ควรเสมอกันทั้งในที่แจ้งและในที่ลับ กษัตริย์ผู้ประพฤติเช่นนี้ย่อมไม่พบความทุกข์ในโลกนี้
12.56.27
सर्वाभिशङ्की नृपतिर्यश्च सर्वहरो भवेत् ।
स क्षिप्रमनृर्जुर्लुब्धः स्वजनेनैव बाध्यते ॥ १२.५६.२७ ॥
กษัตริย์ที่ระแวงทุกคนและยึดทุกสิ่งไป ผู้คดโกงและโลภมาก ย่อมถูกประชาชนของตนเองกดขี่ได้อย่างรวดเร็ว
12.56.28
शुचिस्तु पृथिवीपालो लोकस्यानुग्रहे रतः ।
न पतत्यरिभिर्ग्रस्तः पतितश्चाधितिष्ठति ॥ १२.५६.२८ ॥
ผู้ปกป้องแผ่นดินที่บริสุทธิ์ ยินดีในการอนุเคราะห์ประชาชน ย่อมไม่ล้มลงแม้ถูกศัตรูจับกุม และเมื่อล้มลงแล้วก็ลุกขึ้นยืนได้อีก
12.56.29
अक्रोधनो ह्यव्यसनी मृदुदण्डो जितेन्द्रियः ।
राजा भवति भूतानां विश्वास्यो हिमवानिव ॥ १२.५६.२९ ॥
กษัตริย์ผู้ปราศจากความโกรธและความฟุ้งเฟ้อ ลงโทษอย่างอ่อนโยน และข่มอินทรีย์ได้ ย่อมเป็นที่ไว้วางใจของสรรพสัตว์ ดุจดังเทือกเขาหิมาลัย
12.56.30
प्राज्ञो न्यायगुणोपेतः पररन्ध्रेषु लालसः ।
सुदर्शः सर्ववर्णानां नयापनयवित्तथा ॥ १२.५६.३० ॥
กษัตริย์ผู้มีปัญญา ประกอบด้วยคุณธรรมแห่งความยุติธรรม ใฝ่หาจุดอ่อนของข้าศึก เข้าถึงง่ายสำหรับคนทุกวรรณะ และรู้จักนโยบายที่ถูกและผิด พึงเป็นเช่นนี้
12.56.31
क्षिप्रकारी जितक्रोधः सुप्रसादो महामनाः ।
अरोगप्रकृतिर्युक्तः क्रियावानविकत्थनः ॥ १२.५६.३१ ॥
ผู้ที่ลงมือรวดเร็ว ชนะความโกรธแล้ว มีน้ำใจเมตตาอย่างยิ่ง มีใจกว้างใหญ่ มีธรรมชาติที่แข็งแรง มีวินัย ขยันในหน้าที่ และไม่คุยโอ้อวด
12.56.32
आरब्धान्येव कार्याणि न पर्यवसितान्यपि ।
यस्य राज्ञः प्रदृश्यन्ते स राजा राजसत्तमः ॥ १२.५६.३२ ॥
กษัตริย์ผู้ที่กิจการซึ่งเริ่มไว้แล้ว ปรากฏความสำเร็จให้เห็นก่อนที่จะเสร็จสิ้น พระองค์นั้นเป็นกษัตริย์ผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่กษัตริย์
12.56.33
पुत्रा इव पितुर्गेहे विषये यस्य मानवाः ।
निर्भया विचरिष्यन्ति स राजा राजसत्तमः ॥ १२.५६.३३ ॥
กษัตริย์ผู้ที่มนุษย์ในแว่นแคว้นของพระองค์จะเที่ยวไปอย่างไม่หวาดกลัว ดุจบุตรในเรือนของบิดา พระองค์นั้นเป็นกษัตริย์ผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่กษัตริย์
12.56.34
अगूढविभवा यस्य पौरा राष्ट्रनिवासिनः ।
नयापनयवेत्तारः स राजा राजसत्तमः ॥ १२.५६.३४ ॥
กษัตริย์ผู้ที่ชาวนครและราษฎรในแคว้นมีทรัพย์สมบัติไม่ปกปิด รู้จักนโยบายและการละเมิดนโยบาย พระองค์นั้นเป็นกษัตริย์ผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่กษัตริย์
12.56.35
स्वधर्मनिरता यस्य जना विषयवासिनः ।
असङ्घातरता दान्ताः पाल्यमाना यथाविधि ॥ १२.५६.३५ ॥
กษัตริย์ผู้ที่ประชาชนในแว่นแคว้นยินดีในหน้าที่ของตน ไม่ชอบการก่อก๊วน มีวินัย และได้รับการคุ้มครองตามระเบียบ พระองค์นั้นเป็นกษัตริย์ผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่กษัตริย์
12.56.36
वश्या यत्ता विनीताश्च न च सङ्घर्षशीलिनः ।
विषये दानरुचयो नरा यस्य स पार्थिवः ॥ १२.५६.३६ ॥
กษัตริย์ผู้ที่ประชาชนในแว่นแคว้นว่านอนสอนง่าย ระมัดระวัง สุภาพ ไม่มีนิสัยชอบทะเลาะวิวาท และยินดีในการให้ทาน พระองค์นั้นคือผู้ปกครอง
12.56.37
न यस्य कूटं कपटं न माया न च मत्सरः ।
विषये भूमिपालस्य तस्य धर्मः सनातनः ॥ १२.५६.३७ ॥
แว่นแคว้นของผู้ใดไม่มีการทรยศ ไม่มีการฉ้อฉล ไม่มีมายา และไม่มีความริษยา หน้าที่ของผู้พิทักษ์แผ่นดินผู้นั้นย่อมเป็นนิรันดร์
12.56.38
यः सत्करोति ज्ञानानि श्रेयान्परहिते रतः ।
सतां वर्त्मानुगस्त्यागी स राजा स्वर्गमर्हति ॥ १२.५६.३८ ॥
กษัตริย์ที่ให้เกียรติแก่ผู้รู้ ประเสริฐที่สุด ยินดีในประโยชน์ของผู้อื่น ดำเนินตามทางของคนดี และเป็นผู้เสียสละ พระองค์นั้นสมควรได้สวรรค์
12.56.39
यस्य चाराश्च मन्त्राश्च नित्यं चैव कृताकृताः ।
न ज्ञायन्ते हि रिपुभिः स राजा राज्यमर्हति ॥ १२.५६.३९ ॥
กษัตริย์ผู้ที่จารชนและที่ปรึกษา ทั้งสิ่งที่ทำแล้วและยังไม่ได้ทำ ไม่เคยถูกศัตรูรู้ พระองค์นั้นสมควรครองราชย์
12.56.40
श्लोकद्वयं पुरा गीतं भार्गवेण महात्मना ।
आख्याते राजचरिते नृपतिं प्रति भारत ॥ १२.५६.४० ॥
โอ้ภรตะ ได้มีการขับกล่าวโศลกสองบทนี้มาแต่โบราณ โดยภารควะผู้มีจิตใจยิ่งใหญ่ ในเมื่อเล่าถึงความประพฤติของกษัตริย์ กล่าวถึงพระราชาองค์หนึ่ง
12.56.41
राजानं प्रथमं विन्देत्ततो भार्यां ततो धनम् ।
राजन्यसति लोकेऽस्मिन्कुतो भार्या कुतो धनं ॥ १२.५६.४१ ॥
ควรได้พระราชาเป็นอันดับแรก แล้วจึงมีภรรยา แล้วจึงมีทรัพย์ เมื่อในโลกนี้ไม่มีพระราชา ภรรยาจะมาจากที่ไหน และทรัพย์จะมาจากที่ไหนเล่า
12.56.42
तद्राज्ये राज्यकामानां नान्यो धर्मः सनातनः ।
ऋते रक्षां तु विस्पष्टां रक्षा लोकस्य धारिणी ॥ १२.५६.४२ ॥
ในแว่นแคว้นนั้น สำหรับผู้ที่ปรารถนาการปกครอง ไม่มีธรรมอื่นใดที่เป็นนิรันดร์ นอกจากการคุ้มครองอย่างชัดเจน การคุ้มครองเท่านั้นที่ค้ำจุนโลก
12.56.43
प्राचेतसेन मनुना श्लोकौ चेमावुदाहृतौ ।
राजधर्मेषु राजेन्द्र ताविहैकमनाः शृणु ॥ १२.५६.४३ ॥
มนุบุตรของประเจตัส ได้กล่าวคาถาสองบทนี้ไว้ ว่าด้วยหน้าที่ของกษัตริย์ ข้าแต่จอมกษัตริย์ ขอทรงฟังคาถาทั้งสองนี้ด้วยใจที่แน่วแน่เป็นหนึ่งเดียว
12.56.44
षडेतान्पुरुषो जह्याद्भिन्नां नावमिवार्णवे ।
अप्रवक्तारमाचार्यमनधीयानमृत्विजम् ॥ १२.५६.४४ ॥
บุรุษควรละสิ่งเหล่านี้หกประการ เหมือนละทิ้งเรือที่แตกแล้วกลางมหาสมุทร คือ อาจารย์ผู้ไม่สั่งสอน และปุโรหิตผู้ไม่ศึกษาพระเวท
12.56.45
अरक्षितारं राजानं भार्यां चाप्रियवादिनीम् ।
ग्रामकामं च गोपालं वनकामं च नापितम् ॥ १२.५६.४५ ॥
พระราชาผู้ไม่คุ้มครองประชาราษฎร์ ภรรยาผู้พูดวาจาไม่น่าพอใจ คนเลี้ยงโคผู้ปรารถนาหมู่บ้าน และช่างตัดผมผู้ปรารถนาป่า