ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.56
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.56.1
नित्योद्युक्तेन वै राज्ञा भवितव्यं युधिष्ठिर ।
प्रशस्यते न राजा हि नारीवोद्यमवर्जितः ॥ १२.५६.१ ॥
ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਦਾ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਯਤਨਹੀਣ ਰਾਜਾ ਇਸਤਰੀ ਵਰਗਾ ਹੈ; ਉਹ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ।
12.56.2
भगवानुशना चाह श्लोकमत्र विशांपते ।
तदिहैकमना राजन्गदतस्तं निबोध मे ॥ १२.५६.२ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਭਗਵਾਨ ਉਸ਼ਨਸ ਨੇ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਕਾਗਰ ਮਨ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ।
12.56.3
द्वाविमौ ग्रसते भूमिः सर्पो बिलशयानिव ।
राजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम् ॥ १२.५६.३ ॥
ਧਰਤੀ ਇਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਖੁੱਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ: ਜੋ ਰਾਜਾ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਰਦੇਸ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
12.56.4
तदेतन्नरशार्दूल हृदि त्वं कर्तुमर्हसि ।
सन्धेयानभिसन्धत्स्व विरोध्यांश्च विरोधय ॥ १२.५६.४ ॥
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਨਰਸ਼ਾਰਦੂਲ, ਇਹ ਗੱਲ ਤੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ: ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਧੀ ਹੋ ਸਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਧੀ ਕਰ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰ।
12.56.5
सप्ताङ्गस्य च राज्यस्य विपरीतं य आचरेत् ।
गुरुर्वा यदि वा मित्रं प्रतिहन्तव्य एव सः ॥ १२.५६.५ ॥
ਸਪਤਾਂਗ ਰਾਜ ਦੇ ਉਲਟ ਜੋ ਆਚਰਣ ਕਰੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਗੁਰੂ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਿੱਤਰ, ਉਸਦਾ ਜ਼ਰੂਰ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.56.6
मरुत्तेन हि राज्ञा वै गीतः श्लोकः पुरातनः ।
राज्याधिकारे राजेन्द्र बृहस्पतिमतः पुरा ॥ १२.५६.६ ॥
ਹੇ ਰਾਜੇਂਦਰ, ਪਹਿਲਾਂ ਮਰੁੱਤ ਰਾਜੇ ਨੇ ਰਾਜ ਅਧਿਕਾਰ ਬਾਰੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਲੋਕ ਗਾਇਆ ਸੀ।
12.56.7
गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः ।
उत्पथं प्रतिपन्नस्य परित्यागो विधीयते ॥ १२.५६.७ ॥
ਹੰਕਾਰੀ, ਕਾਰਜ-ਅਕਾਰਜ ਨਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਕੁਮਾਰਗ ਤੇ ਪਏ ਗੁਰੂ ਦਾ ਵੀ ਤਿਆਗ ਕਰਨਾ ਵਿਧੀ ਹੈ।
12.56.8
बाहोः पुत्रेण राज्ञा च सगरेण च धीमता ।
असमञ्जः सुतो ज्येष्ठस्त्यक्तः पौरहितैषिणा ॥ १२.५६.८ ॥
ਬਾਹੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਰਾਜੇ ਸਗਰ ਨੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਜੇਠੇ ਪੁੱਤਰ ਅਸਮੰਜ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।
12.56.9
असमञ्जः सरय्वां स पौराणां बालकान्नृप ।
न्यमज्जयदतः पित्रा निर्भर्त्स्य स विवासितः ॥ १२.५६.९ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਅਸਮੰਜ ਨੇ ਸਰਯੂ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਨਗਰ ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਡੋਬ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਝਿੜਕ ਕੇ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ।
12.56.10
ऋषिणोद्दालकेनापि श्वेतकेतुर्महातपाः ।
मिथ्या विप्रानुपचरन्सन्त्यक्तो दयितः सुतः ॥ १२.५६.१० ॥
ਰਿਸ਼ੀ ਉੱਦਾਲਕ ਨੇ ਵੀ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਸ਼ਵੇਤਕੇਤੂ ਨੂੰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਝੂਠੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਕਾਰਨ, ਪਿਆਰਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
12.56.11
लोकरञ्जनमेवात्र राज्ञां धर्मः सनातनः ।
सत्यस्य रक्षणं चैव व्यवहारस्य चार्जवम् ॥ १२.५६.११ ॥
ਇੱਥੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਲੋਕ-ਰੰਜਨ ਹੀ ਹੈ; ਸੱਚ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾਪਨ।
12.56.12
न हिंस्यात्परवित्तानि देयं काले च दापयेत् ।
विक्रान्तः सत्यवाक्क्षान्तो नृपो न चलते पथः ॥ १२.५६.१२ ॥
ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਪਰਾਏ ਧਨ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ; ਦੇਣ ਯੋਗ ਚੀਜ਼ ਸਹੀ ਸਮੇਂ ਤੇ ਦਿਵਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਬਹਾਦਰ, ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਰਾਜਾ ਰਾਹ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡੋਲਦਾ।
12.56.13
गुप्तमन्त्रो जितक्रोधः शास्त्रार्थकृतनिश्चयः ।
धर्मे चार्थे च कामे च मोक्षे च सततं रतः ॥ १२.५६.१३ ॥
ਜਿਸ ਦੀ ਮੰਤਰਣਾ ਗੁਪਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਜਿੱਤਿਆ ਹੈ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਰਥ ਵਿੱਚ ਜਿਸਦਾ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਤੇ ਮੋਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਲੀਨ ਹੈ।
12.56.14
त्रय्या संवृतमन्त्रश्च राजा भवितुर्महति ।
वृजिनं च नरेन्द्राणां नान्यच्चारक्षणात्परम् ॥ १२.५६.१४ ॥
ਤ੍ਰਈ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮੰਤਰਣਾ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਹੀ ਰਾਜਾ ਹੋਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ। ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
12.56.15
चातुर्वर्ण्यस्य धर्माश्च रक्षितव्या महीक्षिता ।
धर्मसंकररक्षा च राज्ञां धर्मः सनातनः ॥ १२.५६.१५ ॥
ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਧਰਮ-ਸੰਕਰ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਹੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਹੈ।
12.56.16
न विश्वसेच्च नृपतिर्न चात्यर्थं च विश्वसेत् ।
षाङ्गुण्यगुणदोषांश्च नित्यं बुद्ध्याऽवलोकयेत् ॥ १२.५६.१६ ॥
ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਸ਼ਾਡ੍ਗੁਣਿਆਂ ਦੇ ਗੁਣ-ਦੋਸ਼ ਸਦਾ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
12.56.17
अच्छिद्रदर्शी नृपतिर्नित्यमेव प्रशस्यते ।
त्रिवर्गे विदितार्थश्च युक्ताचारपथश्च यः ॥ १२.५६.१७ ॥
ਜੋ ਰਾਜਾ ਸਦਾ ਨੁਕਸ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਸਦਾ ਸਲਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਯੁਕਤ ਆਚਾਰ-ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਚੱਲੇ।
12.56.18
कोशस्योपार्जनरतिर्यमवैश्रवणोपमः ।
वेत्ता च दशवर्गस्य स्थानवृद्धिक्षयात्मनः ॥ १२.५६.१८ ॥
ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਦੇ ਸੰਚੇ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਯਮ ਅਤੇ ਕੁਬੇਰ ਵਰਗਾ, ਦਸ ਵਰਗਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਦੇ ਵਾਧੇ ਤੇ ਘਾਟੇ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲਾ।
12.56.19
अभृतानां भवेद्भर्ता भृतानामन्ववेक्षकः ।
नृपतिः सुभुखश्च स्यात्स्मितपूर्वाभिभाषिता ॥ १२.५६.१९ ॥
ਰਾਜਾ ਬੇਸਹਾਰਿਆਂ ਦਾ ਪਾਲਕ ਅਤੇ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਨਿਗਰਾਨ ਹੋਵੇ; ਮੁਖ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਬੋਲੇ।
12.56.20
उपासिता … जिततन्द्रिरलोलुपः ।
सतां वृत्ते स्थितमतिः सतां ह्याचारदर्शनः ॥ १२.५६.२० ॥
ਆਲਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਹੋਇਆ, ਲਾਲਚ ਰਹਿਤ, ਸਜਣਾਂ ਦੇ ਆਚਰਣ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਸਜਣਾਂ ਦੇ ਆਚਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ—ਉਸਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ…
12.56.21
न चाददीत वित्तानि सतां हस्तात्कदाचन ।
असभ्द्यश्च समादाय सभ्द्यस्तु प्रतिपादयेत् ॥ १२.५६.२१ ॥
ਸਜਣਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਧਨ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਅਸਜਣਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਜਣਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.56.22
स्वयं प्रहर्ता दाता च वश्यात्मा वश्यसाधनः ।
काले दाता च भोक्ता च शुद्धाचारस्तथैव च ॥ १२.५६.२२ ॥
ਆਪ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਦਾਤਾ, ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਤੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ; ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਆਚਾਰ ਵਾਲਾ ਵੀ ਹੋਵੇ।
12.56.23
शूरान्भक्तानसंहार्यान्कुले जातानरोगिणः ।
शिष्टाञ्शिष्टाभिसंबन्धान्मानिनोऽनवमानिनः ॥ १२.५६.२३ ॥
ਸੂਰਮੇ, ਭਗਤ, ਅਟੱਲ, ਚੰਗੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ, ਰੋਗ-ਰਹਿਤ, ਸ਼ਿਸ਼ਟ, ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ, ਸਵੈਮਾਨੀ ਅਤੇ ਅਪਮਾਨ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ (ਲੋਕ)।
12.56.24
विद्याविदो लोकविदः परलोकान्ववेक्षकान् ।
धर्मे च निरतान्साधूनचलानचलानिव। ॥ १२.५६.२४ ॥
ਵਿੱਦਿਆ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਪਰਲੋਕ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ, ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ, ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਅਚੱਲ ਸਾਧੂ।
12.56.25
सहायान्सततं कुर्याद्राजा भूतिपरिष्कृतान् ।
तैश्च तुल्यो भवेद्भोगैश्छत्रमात्राज्ञयाऽधिकः ॥ १२.५६.२५ ॥
ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਦਾ ਐਸ਼ਵਰਜ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਸਹਾਇਕ ਰੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਛਤਰ ਅਤੇ ਹੁਕਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਹੇ।
12.56.26
प्रत्यक्षा च परोक्षा च वृत्तिश्चास्य भवेत्समा ।
एवं कुर्वन्नरेन्द्रो हि न खेदमिह विन्दति ॥ १२.५६.२६ ॥
ਉਸ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਪਰੋਖ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਇੱਥੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ।
12.56.27
सर्वाभिशङ्की नृपतिर्यश्च सर्वहरो भवेत् ।
स क्षिप्रमनृर्जुर्लुब्धः स्वजनेनैव बाध्यते ॥ १२.५६.२७ ॥
ਜੋ ਰਾਜਾ ਸਭ ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਖੋਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਟੇਢਾ ਅਤੇ ਲਾਲਚੀ ਰਾਜਾ ਛੇਤੀ ਹੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.56.28
शुचिस्तु पृथिवीपालो लोकस्यानुग्रहे रतः ।
न पतत्यरिभिर्ग्रस्तः पतितश्चाधितिष्ठति ॥ १२.५६.२८ ॥
ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਭਲਾਈ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਖਾ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਫੜੇ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦਾ; ਡਿੱਗੇ ਤਾਂ ਵੀ ਮੁੜ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.56.29
अक्रोधनो ह्यव्यसनी मृदुदण्डो जितेन्द्रियः ।
राजा भवति भूतानां विश्वास्यो हिमवानिव ॥ १२.५६.२९ ॥
ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਵਿਸਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਕੋਮਲ ਦੰਡ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਜਿਤੇਂਦਰੀ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਲਈ ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਾਂਗ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.56.30
प्राज्ञो न्यायगुणोपेतः पररन्ध्रेषु लालसः ।
सुदर्शः सर्ववर्णानां नयापनयवित्तथा ॥ १२.५६.३० ॥
ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਨਿਆਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਵੈਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਲਈ ਸੁਲਭ, ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਤੇ ਅਨੀਤੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ (ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ)।
12.56.31
क्षिप्रकारी जितक्रोधः सुप्रसादो महामनाः ।
अरोगप्रकृतिर्युक्तः क्रियावानविकत्थनः ॥ १२.५६.३१ ॥
ਜੋ ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ, ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ, ਉਦਾਰ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਸਿਹਤਮੰਦ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲਾ, ਸੰਜਮੀ, ਕਰਮਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਵਡਿਆਈ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ।
12.56.32
आरब्धान्येव कार्याणि न पर्यवसितान्यपि ।
यस्य राज्ञः प्रदृश्यन्ते स राजा राजसत्तमः ॥ १२.५६.३२ ॥
ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਕੰਮ ਪੂਰੇ ਨਾ ਹੋਏ ਹੋਣ ਤਾਂ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹੋਣ, ਉਹੀ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਜਾ ਹੈ।
12.56.33
पुत्रा इव पितुर्गेहे विषये यस्य मानवाः ।
निर्भया विचरिष्यन्ति स राजा राजसत्तमः ॥ १२.५६.३३ ॥
ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਰਨਗੇ, ਉਹੀ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਜਾ ਹੈ।
12.56.34
अगूढविभवा यस्य पौरा राष्ट्रनिवासिनः ।
नयापनयवेत्तारः स राजा राजसत्तमः ॥ १२.५६.३४ ॥
ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਦੇ ਨਗਰਵਾਸੀ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਨਿਵਾਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੈਭਵ ਲੁਕਿਆ ਨਹੀਂ, ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਅਨੀਤੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਜਾ ਹੈ।
12.56.35
स्वधर्मनिरता यस्य जना विषयवासिनः ।
असङ्घातरता दान्ताः पाल्यमाना यथाविधि ॥ १२.५६.३५ ॥
ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਧੜੇਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ, ਸੰਜਮੀ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਜਾ ਹੈ।
12.56.36
वश्या यत्ता विनीताश्च न च सङ्घर्षशीलिनः ।
विषये दानरुचयो नरा यस्य स पार्थिवः ॥ १२.५६.३६ ॥
ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਲੋਕ ਆਗਿਆਕਾਰੀ, ਸਾਵਧਾਨ, ਨਿਮਰ, ਝਗੜਾਲੂ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਣ, ਉਹੀ ਰਾਜਾ ਹੈ।
12.56.37
न यस्य कूटं कपटं न माया न च मत्सरः ।
विषये भूमिपालस्य तस्य धर्मः सनातनः ॥ १२.५६.३७ ॥
ਜਿਸ ਭੂਮੀਪਾਲ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕੂਟ, ਕਪਟ, ਮਾਇਆ ਜਾਂ ਈਰਖਾ ਨਹੀਂ, ਉਸਦਾ ਧਰਮ ਸਨਾਤਨ ਹੈ।
12.56.38
यः सत्करोति ज्ञानानि श्रेयान्परहिते रतः ।
सतां वर्त्मानुगस्त्यागी स राजा स्वर्गमर्हति ॥ १२.५६.३८ ॥
ਜੋ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਪਰਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੈ, ਸਾਧੂਆਂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਿਆਗੀ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਸਵਰਗ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ।
12.56.39
यस्य चाराश्च मन्त्राश्च नित्यं चैव कृताकृताः ।
न ज्ञायन्ते हि रिपुभिः स राजा राज्यमर्हति ॥ १२.५६.३९ ॥
ਜਿਸ ਦੇ ਜਾਸੂਸ ਅਤੇ ਮੰਤਰ ਸਦਾ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ, ਜੋ ਕੀਤਾ ਤੇ ਜੋ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਰਾਜ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ।
12.56.40
श्लोकद्वयं पुरा गीतं भार्गवेण महात्मना ।
आख्याते राजचरिते नृपतिं प्रति भारत ॥ १२.५६.४० ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਰਾਜਚਰਿਤ ਦੱਸਦਿਆਂ ਮਹਾਤਮਾ ਭਾਰਗਵ ਨੇ ਰਾਜੇ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਦੋ ਸ਼ਲੋਕ ਗਾਏ ਸਨ।
12.56.41
राजानं प्रथमं विन्देत्ततो भार्यां ततो धनम् ।
राजन्यसति लोकेऽस्मिन्कुतो भार्या कुतो धनं ॥ १२.५६.४१ ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਪਤਨੀ, ਫਿਰ ਧਨ। ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪਤਨੀ ਕਿੱਥੇ ਤੇ ਧਨ ਕਿੱਥੇ?
12.56.42
तद्राज्ये राज्यकामानां नान्यो धर्मः सनातनः ।
ऋते रक्षां तु विस्पष्टां रक्षा लोकस्य धारिणी ॥ १२.५६.४२ ॥
ਉਸ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਨਹੀਂ। ਸਪਸ਼ਟ ਰੱਖਿਆ ਹੀ ਲੋਕ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।
12.56.43
प्राचेतसेन मनुना श्लोकौ चेमावुदाहृतौ ।
राजधर्मेषु राजेन्द्र ताविहैकमनाः शृणु ॥ १२.५६.४३ ॥
ਪ੍ਰਾਚੇਤਸ ਮਨੂ ਨੇ ਰਾਜਧਰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਇਹ ਦੋ ਸ਼ਲੋਕ ਕਹੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਜੇਂਦਰ, ਇਕਾਗਰ ਮਨ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ।
12.56.44
षडेतान्पुरुषो जह्याद्भिन्नां नावमिवार्णवे ।
अप्रवक्तारमाचार्यमनधीयानमृत्विजम् ॥ १२.५६.४४ ॥
ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਛੇ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਵਾਂਗ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: ਨਾ ਸਿਖਾਉਣ ਵਾਲੇ ਆਚਾਰੀਆ ਨੂੰ, ਨਾ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਰਿਤਵਿਜ ਨੂੰ।
12.56.45
अरक्षितारं राजानं भार्यां चाप्रियवादिनीम् ।
ग्रामकामं च गोपालं वनकामं च नापितम् ॥ १२.५६.४५ ॥
ਜੋ ਰਾਜਾ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕਰੇ, ਜੋ ਪਤਨੀ ਅਪ੍ਰਿਯ ਬੋਲੇ, ਜੋ ਗਵਾਲਾ ਪਿੰਡ ਚਾਹੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਨਾਈ ਜੰਗਲ ਚਾਹੇ—