महाभारत · अध्याय 12.56
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.56.1
नित्योद्युक्तेन वै राज्ञा भवितव्यं युधिष्ठिर ।
प्रशस्यते न राजा हि नारीवोद्यमवर्जितः ॥ १२.५६.१ ॥
हे युधिष्ठिरा, राजाने सदैव उद्युक्त असावे. उद्यमरहित राजा स्त्रीसारखा असतो; तो प्रशंसनीय ठरत नाही.
12.56.2
भगवानुशना चाह श्लोकमत्र विशांपते ।
तदिहैकमना राजन्गदतस्तं निबोध मे ॥ १२.५६.२ ॥
हे प्रजापते, भगवान उशनसांनी येथे एक श्लोक सांगितला. हे राजा, एकाग्र मनाने मी सांगतो ते ऐका.
12.56.3
द्वाविमौ ग्रसते भूमिः सर्पो बिलशयानिव ।
राजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम् ॥ १२.५६.३ ॥
पृथ्वी या दोघांना गिळते, बिळात राहणाऱ्या सापाप्रमाणे: जो राजा विरोध करत नाही आणि जो ब्राह्मण परदेशी जात नाही.
12.56.4
तदेतन्नरशार्दूल हृदि त्वं कर्तुमर्हसि ।
सन्धेयानभिसन्धत्स्व विरोध्यांश्च विरोधय ॥ १२.५६.४ ॥
म्हणून, हे नरश्रेष्ठा, हे तू हृदयात ठेवावे: ज्यांच्याशी संधी करता येते त्यांच्याशी संधी कर, आणि ज्यांचा विरोध करायचा त्यांचा विरोध कर.
12.56.5
सप्ताङ्गस्य च राज्यस्य विपरीतं य आचरेत् ।
गुरुर्वा यदि वा मित्रं प्रतिहन्तव्य एव सः ॥ १२.५६.५ ॥
सप्तांग राज्याच्या विरुद्ध जो आचरण करेल, तो गुरू असो वा मित्र, त्याला अवश्य प्रतिकार करावा.
12.56.6
मरुत्तेन हि राज्ञा वै गीतः श्लोकः पुरातनः ।
राज्याधिकारे राजेन्द्र बृहस्पतिमतः पुरा ॥ १२.५६.६ ॥
हे राजेंद्रा, पूर्वी मरुत्त राजाने राज्याधिकाराविषयी बृहस्पतींच्या मतानुसार हा प्राचीन श्लोक गाइला.
12.56.7
गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः ।
उत्पथं प्रतिपन्नस्य परित्यागो विधीयते ॥ १२.५६.७ ॥
गर्विष्ठ, कार्य-अकार्य न जाणणाऱ्या आणि उन्मार्गाला लागलेल्या गुरूचाही त्याग करणे विहित आहे.
12.56.8
बाहोः पुत्रेण राज्ञा च सगरेण च धीमता ।
असमञ्जः सुतो ज्येष्ठस्त्यक्तः पौरहितैषिणा ॥ १२.५६.८ ॥
बाहूचा पुत्र आणि बुद्धिमान राजा सगर यांनी पुरोहिताची इच्छा धरून आपला ज्येष्ठ पुत्र असमंज यास त्यागले.
12.56.9
असमञ्जः सरय्वां स पौराणां बालकान्नृप ।
न्यमज्जयदतः पित्रा निर्भर्त्स्य स विवासितः ॥ १२.५६.९ ॥
हे राजा, असमंजाने सरयू नदीत नगरवासीयांच्या बालकांना बुडवले. म्हणून पित्याने त्याची निर्भर्त्सना करून त्याला हद्दपार केले.
12.56.10
ऋषिणोद्दालकेनापि श्वेतकेतुर्महातपाः ।
मिथ्या विप्रानुपचरन्सन्त्यक्तो दयितः सुतः ॥ १२.५६.१० ॥
ऋषी उद्दालकांनीही महातपस्वी श्वेतकेतूला, ब्राह्मणांची खोटी सेवा करीत असल्यामुळे, प्रिय पुत्र असूनही त्यागले.
12.56.11
लोकरञ्जनमेवात्र राज्ञां धर्मः सनातनः ।
सत्यस्य रक्षणं चैव व्यवहारस्य चार्जवम् ॥ १२.५६.११ ॥
येथे राजांचा सनातन धर्म म्हणजे लोकरंजन, सत्याचे रक्षण आणि व्यवहारातील सरळपणा.
12.56.12
न हिंस्यात्परवित्तानि देयं काले च दापयेत् ।
विक्रान्तः सत्यवाक्क्षान्तो नृपो न चलते पथः ॥ १२.५६.१२ ॥
राजाने परधनाची हिंसा करू नये; देय वस्तू योग्य वेळी द्यावी. पराक्रमी, सत्यवादी आणि क्षमाशील राजा मार्गापासून ढळत नाही.
12.56.13
गुप्तमन्त्रो जितक्रोधः शास्त्रार्थकृतनिश्चयः ।
धर्मे चार्थे च कामे च मोक्षे च सततं रतः ॥ १२.५६.१३ ॥
ज्याची मंत्रणा गुप्त आहे, ज्याने क्रोध जिंकला आहे, शास्त्रार्थात ज्याचा दृढ निश्चय आहे आणि जो धर्म, अर्थ, काम व मोक्ष यांत सतत रत आहे.
12.56.14
त्रय्या संवृतमन्त्रश्च राजा भवितुर्महति ।
वृजिनं च नरेन्द्राणां नान्यच्चारक्षणात्परम् ॥ १२.५६.१४ ॥
त्रयीने (वेदांनी) संरक्षित मंत्रणा असलेलाच राजा होण्यास योग्य आहे. राजांसाठी रक्षणाहून श्रेष्ठ काहीही नाही.
12.56.15
चातुर्वर्ण्यस्य धर्माश्च रक्षितव्या महीक्षिता ।
धर्मसंकररक्षा च राज्ञां धर्मः सनातनः ॥ १२.५६.१५ ॥
चार वर्णांचे धर्म राजाने जपले पाहिजेत. धर्मसंकर टाळणे हा राजांचा सनातन धर्म आहे.
12.56.16
न विश्वसेच्च नृपतिर्न चात्यर्थं च विश्वसेत् ।
षाङ्गुण्यगुणदोषांश्च नित्यं बुद्ध्याऽवलोकयेत् ॥ १२.५६.१६ ॥
राजाने विश्वास ठेवू नये, तसेच अतिशय विश्वासही ठेवू नये. षाड्गुण्यातील गुण-दोषांचे सदैव बुद्धीने अवलोकन करावे.
12.56.17
अच्छिद्रदर्शी नृपतिर्नित्यमेव प्रशस्यते ।
त्रिवर्गे विदितार्थश्च युक्ताचारपथश्च यः ॥ १२.५६.१७ ॥
नेहमी चुका शोधणारा राजाच सदैव प्रशंसनीय ठरतो; त्रिवर्गात अर्थ जाणणारा आणि युक्त आचारमार्गाने चालणारा.
12.56.18
कोशस्योपार्जनरतिर्यमवैश्रवणोपमः ।
वेत्ता च दशवर्गस्य स्थानवृद्धिक्षयात्मनः ॥ १२.५६.१८ ॥
कोष (खजिना) संचयात रमणारा, यम व कुबेरासारखा, दशवर्ग जाणणारा, स्थानाचा वृद्धी-क्षय ज्याला ठाऊक असलेला.
12.56.19
अभृतानां भवेद्भर्ता भृतानामन्ववेक्षकः ।
नृपतिः सुभुखश्च स्यात्स्मितपूर्वाभिभाषिता ॥ १२.५६.१९ ॥
राजाने आश्रय नसलेल्यांचे पालनकर्ता आणि आश्रितांचा देखरेख करणारा असावा; मुख प्रसन्न असावे आणि हसून बोलावे.
12.56.20
उपासिता … जिततन्द्रिरलोलुपः ।
सतां वृत्ते स्थितमतिः सतां ह्याचारदर्शनः ॥ १२.५६.२० ॥
आळसावर विजय मिळवलेला, लोभरहित, सज्जनांच्या वर्तनात स्थिर बुद्धी असलेला आणि सज्जनांचा आचार पाहणारा—अशाची सेवा करावी…
12.56.21
न चाददीत वित्तानि सतां हस्तात्कदाचन ।
असभ्द्यश्च समादाय सभ्द्यस्तु प्रतिपादयेत् ॥ १२.५६.२१ ॥
सज्जनांच्या हातून कधीही धन घेऊ नये; असज्जनांकडून घेऊन सज्जनांनाच द्यावे.
12.56.22
स्वयं प्रहर्ता दाता च वश्यात्मा वश्यसाधनः ।
काले दाता च भोक्ता च शुद्धाचारस्तथैव च ॥ १२.५६.२२ ॥
स्वतः प्रहार करणारा आणि दाता असावा, आत्मसंयमी आणि साधने वश केलेला असावा; योग्य काळी दान करणारा आणि उपभोगणारा, आणि शुद्ध आचार असलेला असावा.
12.56.23
शूरान्भक्तानसंहार्यान्कुले जातानरोगिणः ।
शिष्टाञ्शिष्टाभिसंबन्धान्मानिनोऽनवमानिनः ॥ १२.५६.२३ ॥
शूर, भक्त, अढळ, चांगल्या कुलात जन्मलेले, रोगमुक्त, शिष्ट, शिष्टांशी संबंध असलेले, स्वाभिमानी आणि इतरांचा अपमान न करणारे (लोक).
12.56.24
विद्याविदो लोकविदः परलोकान्ववेक्षकान् ।
धर्मे च निरतान्साधूनचलानचलानिव। ॥ १२.५६.२४ ॥
विद्या जाणणारे, लोक जाणणारे, परलोकाकडे लक्ष ठेवणारे, धर्मात निरत असलेले, पर्वताप्रमाणे अचल सज्जन.
12.56.25
सहायान्सततं कुर्याद्राजा भूतिपरिष्कृतान् ।
तैश्च तुल्यो भवेद्भोगैश्छत्रमात्राज्ञयाऽधिकः ॥ १२.५६.२५ ॥
राजाने सदैव वैभवाने सुशोभित सहायक ठेवावेत. भोगांमध्ये तो त्यांच्या बरोबरीचा असू शकतो, परंतु छत्र आणि आज्ञा यांतच तो त्यांच्यापेक्षा श्रेष्ठ असावा.
12.56.26
प्रत्यक्षा च परोक्षा च वृत्तिश्चास्य भवेत्समा ।
एवं कुर्वन्नरेन्द्रो हि न खेदमिह विन्दति ॥ १२.५६.२६ ॥
त्याचे वर्तन प्रत्यक्षात आणि परोक्षात सारखेच असावे. असे करणारा राजा येथे दुःख पावत नाही.
12.56.27
सर्वाभिशङ्की नृपतिर्यश्च सर्वहरो भवेत् ।
स क्षिप्रमनृर्जुर्लुब्धः स्वजनेनैव बाध्यते ॥ १२.५६.२७ ॥
जो राजा सर्वांबद्दल शंका घेतो आणि सर्वकाही हिरावून घेतो, तो वाकडा आणि लोभी राजा लवकरच आपल्याच माणसांकडून पीडित होतो.
12.56.28
शुचिस्तु पृथिवीपालो लोकस्यानुग्रहे रतः ।
न पतत्यरिभिर्ग्रस्तः पतितश्चाधितिष्ठति ॥ १२.५६.२८ ॥
शुद्ध आणि लोककल्याणात रत असलेला पृथ्वीपाल शत्रूंनी गाठला तरी पडत नाही; पडला तरी पुन्हा उभा राहतो.
12.56.29
अक्रोधनो ह्यव्यसनी मृदुदण्डो जितेन्द्रियः ।
राजा भवति भूतानां विश्वास्यो हिमवानिव ॥ १२.५६.२९ ॥
क्रोधरहित, व्यसनरहित, मृदु दंड देणारा आणि जितेंद्रिय राजा प्राण्यांना हिमालयाप्रमाणे विश्वासार्ह होतो.
12.56.30
प्राज्ञो न्यायगुणोपेतः पररन्ध्रेषु लालसः ।
सुदर्शः सर्ववर्णानां नयापनयवित्तथा ॥ १२.५६.३० ॥
प्राज्ञ, न्यायगुणांनी युक्त, शत्रूच्या दुर्बल जागांवर लक्ष ठेवणारा, सर्व वर्णांना सुलभ आणि नीती-अनीती जाणणारा राजा (असा असावा).
12.56.31
क्षिप्रकारी जितक्रोधः सुप्रसादो महामनाः ।
अरोगप्रकृतिर्युक्तः क्रियावानविकत्थनः ॥ १२.५६.३१ ॥
जो शीघ्र कृती, क्रोध जिंकलेला, अत्यंत प्रसन्नचित्त, उदारमनाचा, निरोगी स्वभावाचा, संयमी, कर्तव्यनिष्ठ आणि आत्मस्तुती न करणारा असेल.
12.56.32
आरब्धान्येव कार्याणि न पर्यवसितान्यपि ।
यस्य राज्ञः प्रदृश्यन्ते स राजा राजसत्तमः ॥ १२.५६.३२ ॥
ज्या राजाने आरंभलेली कार्ये पूर्ण न होतानाही दिसतात, तोच राजांमध्ये श्रेष्ठ राजा होय.
12.56.33
पुत्रा इव पितुर्गेहे विषये यस्य मानवाः ।
निर्भया विचरिष्यन्ति स राजा राजसत्तमः ॥ १२.५६.३३ ॥
ज्या राजाच्या राज्यात लोक वडिलांच्या घरी पुत्रांप्रमाणे निर्भयपणे फिरतील, तोच राजांमध्ये श्रेष्ठ राजा होय.
12.56.34
अगूढविभवा यस्य पौरा राष्ट्रनिवासिनः ।
नयापनयवेत्तारः स राजा राजसत्तमः ॥ १२.५६.३४ ॥
ज्या राजाचे नागरिक आणि राष्ट्रातील रहिवासी, ज्यांचे वैभव लपलेले नाही आणि जे नीती-अनीती जाणतात, तोच राजांमध्ये श्रेष्ठ राजा होय.
12.56.35
स्वधर्मनिरता यस्य जना विषयवासिनः ।
असङ्घातरता दान्ताः पाल्यमाना यथाविधि ॥ १२.५६.३५ ॥
ज्या राजाच्या राज्यातील लोक आपापल्या धर्मात निरत, गटबाजीत आसक्ती नसलेले, संयमी आणि विधिपूर्वक रक्षिले जाणारे असतात, तोच श्रेष्ठ राजा होय.
12.56.36
वश्या यत्ता विनीताश्च न च सङ्घर्षशीलिनः ।
विषये दानरुचयो नरा यस्य स पार्थिवः ॥ १२.५६.३६ ॥
ज्या राजाच्या राज्यातील लोक आज्ञाधारक, सावध, विनयशील, भांडखोर स्वभावाचे नसलेले आणि दानाची आवड असलेले असतात, तोच राजा होय.
12.56.37
न यस्य कूटं कपटं न माया न च मत्सरः ।
विषये भूमिपालस्य तस्य धर्मः सनातनः ॥ १२.५६.३७ ॥
ज्या भूमिपालाच्या राज्यात कूट, कपट, माया किंवा मत्सर नसतो, त्याचा धर्म सनातन आहे.
12.56.38
यः सत्करोति ज्ञानानि श्रेयान्परहिते रतः ।
सतां वर्त्मानुगस्त्यागी स राजा स्वर्गमर्हति ॥ १२.५६.३८ ॥
जो ज्ञानी लोकांचा सत्कार करतो, श्रेष्ठ आहे, परहितात रत आहे, सज्जनांच्या मार्गावर चालतो व त्यागी आहे, तो राजा स्वर्गाला पात्र आहे.
12.56.39
यस्य चाराश्च मन्त्राश्च नित्यं चैव कृताकृताः ।
न ज्ञायन्ते हि रिपुभिः स राजा राज्यमर्हति ॥ १२.५६.३९ ॥
ज्याचे हेर आणि मंत्रणा नेहमी शत्रूंना कळत नाहीत — काय केले आणि काय केले नाही — तो राजा राज्यास पात्र आहे.
12.56.40
श्लोकद्वयं पुरा गीतं भार्गवेण महात्मना ।
आख्याते राजचरिते नृपतिं प्रति भारत ॥ १२.५६.४० ॥
हे भारता, राजचरित्र सांगताना महात्मा भार्गवांनी राजाविषयी पूर्वी ही दोन श्लोक गायिली होती.
12.56.41
राजानं प्रथमं विन्देत्ततो भार्यां ततो धनम् ।
राजन्यसति लोकेऽस्मिन्कुतो भार्या कुतो धनं ॥ १२.५६.४१ ॥
प्रथम राजा मिळवावा, मग भार्या, मग धन. या लोकात राजा नसेल तर भार्या कुठे आणि धन कुठे?
12.56.42
तद्राज्ये राज्यकामानां नान्यो धर्मः सनातनः ।
ऋते रक्षां तु विस्पष्टां रक्षा लोकस्य धारिणी ॥ १२.५६.४२ ॥
त्या राज्यात राज्याची इच्छा करणाऱ्यांसाठी संरक्षणाखेरीज दुसरा सनातन धर्म नाही. स्पष्ट संरक्षणच लोकाला धारण करते.
12.56.43
प्राचेतसेन मनुना श्लोकौ चेमावुदाहृतौ ।
राजधर्मेषु राजेन्द्र ताविहैकमनाः शृणु ॥ १२.५६.४३ ॥
प्राचेतस मनूने राजधर्मांविषयी हे दोन श्लोक सांगितले आहेत. हे राजेंद्रा, एकाग्र मनाने ते ऐक.
12.56.44
षडेतान्पुरुषो जह्याद्भिन्नां नावमिवार्णवे ।
अप्रवक्तारमाचार्यमनधीयानमृत्विजम् ॥ १२.५६.४४ ॥
माणसाने या सहाजणांना समुद्रात फुटक्या नावेप्रमाणे सोडावे: जो शिकवत नाही असा आचार्य, जो अभ्यास करत नाही असा ऋत्विज.
12.56.45
अरक्षितारं राजानं भार्यां चाप्रियवादिनीम् ।
ग्रामकामं च गोपालं वनकामं च नापितम् ॥ १२.५६.४५ ॥
जो राजा रक्षण करत नाही, जी पत्नी अप्रिय बोलते, जो गोपाल गाव हवे म्हणतो, आणि जो न्हावी वन हवे म्हणतो—