మహాభారతం · అధ్యాయం 12.56
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.56.1
नित्योद्युक्तेन वै राज्ञा भवितव्यं युधिष्ठिर ।
प्रशस्यते न राजा हि नारीवोद्यमवर्जितः ॥ १२.५६.१ ॥
యుధిష్ఠిరా, రాజు ఎల్లప్పుడూ ఉద్యమశీలుడై ఉండాలి. ఉద్యమం లేని రాజు స్త్రీతో సమానుడు; అతడు ప్రశంసించబడడు.
12.56.2
भगवानुशना चाह श्लोकमत्र विशांपते ।
तदिहैकमना राजन्गदतस्तं निबोध मे ॥ १२.५६.२ ॥
ప్రజాపతీ, భగవంతుడు ఉశనసుడు ఇక్కడ ఒక శ్లోకం చెప్పాడు. రాజా, ఏకాగ్ర మనసుతో నేను చెప్పేది విను.
12.56.3
द्वाविमौ ग्रसते भूमिः सर्पो बिलशयानिव ।
राजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम् ॥ १२.५६.३ ॥
భూమి ఈ ఇద్దరిని మింగుతుంది, పుట్టలో ఉండే పాము లాగా: ఎదిరించని రాజును, విదేశాలకు వెళ్ళని బ్రాహ్మణుని.
12.56.4
तदेतन्नरशार्दूल हृदि त्वं कर्तुमर्हसि ।
सन्धेयानभिसन्धत्स्व विरोध्यांश्च विरोधय ॥ १२.५६.४ ॥
కాబట్టి, నరశార్దూలా, ఇది నీ హృదయంలో ఉంచుకోవాలి: సంధి చేయదగిన వారితో సంధి చేయి, ఎదిరించదగిన వారిని ఎదిరించు.
12.56.5
सप्ताङ्गस्य च राज्यस्य विपरीतं य आचरेत् ।
गुरुर्वा यदि वा मित्रं प्रतिहन्तव्य एव सः ॥ १२.५६.५ ॥
ఏడు అంగాల రాజ్యానికి విరుద్ధంగా ప్రవర్తించేవాడు, గురువైనా లేదా మిత్రుడైనా, అతడిని తప్పకుండా ఎదిరించి దెబ్బతీయాలి.
12.56.6
मरुत्तेन हि राज्ञा वै गीतः श्लोकः पुरातनः ।
राज्याधिकारे राजेन्द्र बृहस्पतिमतः पुरा ॥ १२.५६.६ ॥
రాజేంద్రా, పూర్వం మరుత్తుడు రాజు రాజ్యాధికారం గురించి బృహస్పతి మతం ప్రకారం ఈ పురాతన శ్లోకాన్ని గానం చేశాడు.
12.56.7
गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः ।
उत्पथं प्रतिपन्नस्य परित्यागो विधीयते ॥ १२.५६.७ ॥
గర్వించి, కార్యాకార్యాలు తెలియక, అపమార్గంలో పడిన గురువునైనా విడిచిపెట్టడమే విధింపబడింది.
12.56.8
बाहोः पुत्रेण राज्ञा च सगरेण च धीमता ।
असमञ्जः सुतो ज्येष्ठस्त्यक्तः पौरहितैषिणा ॥ १२.५६.८ ॥
బాహు కుమారుడు, జ్ఞాని అయిన సగరుడు, పురోహితుని కోరినవాడై తన పెద్ద కుమారుడు అసమంజుని విడిచిపెట్టాడు.
12.56.9
असमञ्जः सरय्वां स पौराणां बालकान्नृप ।
न्यमज्जयदतः पित्रा निर्भर्त्स्य स विवासितः ॥ १२.५६.९ ॥
ఓ రాజా, అసమంజుడు సరయూ నదిలో పౌరుల బాలురను ముంచివేశాడు. అందుచేత తండ్రి అతనిని మందలించి బహిష్కరించాడు.
12.56.10
ऋषिणोद्दालकेनापि श्वेतकेतुर्महातपाः ।
मिथ्या विप्रानुपचरन्सन्त्यक्तो दयितः सुतः ॥ १२.५६.१० ॥
ఋషి ఉద్దాలకుడు కూడా మహాతపస్వి అయిన శ్వేతకేతువును, బ్రాహ్మణులను కపటంగా సేవించినందుకు, ప్రియ పుత్రుడైనప్పటికీ విడిచిపెట్టాడు.
12.56.11
लोकरञ्जनमेवात्र राज्ञां धर्मः सनातनः ।
सत्यस्य रक्षणं चैव व्यवहारस्य चार्जवम् ॥ १२.५६.११ ॥
ఇక్కడ రాజుల సనాతన ధర్మం ప్రజారంజనమే; సత్యాన్ని రక్షించడమూ, వ్యవహారంలో ఋజుత్వమూ.
12.56.12
न हिंस्यात्परवित्तानि देयं काले च दापयेत् ।
विक्रान्तः सत्यवाक्क्षान्तो नृपो न चलते पथः ॥ १२.५६.१२ ॥
రాజు ఇతరుల ధనాన్ని హింసించకూడదు; ఇవ్వవలసినది తగిన సమయంలో ఇప్పించాలి. పరాక్రమవంతుడు, సత్యవాది, క్షమాశీలుడైన రాజు మార్గం నుండి తొలగడు.
12.56.13
गुप्तमन्त्रो जितक्रोधः शास्त्रार्थकृतनिश्चयः ।
धर्मे चार्थे च कामे च मोक्षे च सततं रतः ॥ १२.५६.१३ ॥
రహస్యంగా మంత్రాలోచన చేసేవాడు, కోపాన్ని జయించినవాడు, శాస్త్రార్థంలో స్థిర నిశ్చయం కలవాడు, ధర్మం, అర్థం, కామం, మోక్షం వీటిలో ఎల్లప్పుడూ నిమగ్నుడైనవాడు.
12.56.14
त्रय्या संवृतमन्त्रश्च राजा भवितुर्महति ।
वृजिनं च नरेन्द्राणां नान्यच्चारक्षणात्परम् ॥ १२.५६.१४ ॥
త్రయీ విద్యతో రక్షితమైన మంత్రాలోచన కలిగిన రాజే రాజు కావడానికి అర్హుడు. రాజులకు రక్షణకంటే మించినది మరేదీ లేదు.
12.56.15
चातुर्वर्ण्यस्य धर्माश्च रक्षितव्या महीक्षिता ।
धर्मसंकररक्षा च राज्ञां धर्मः सनातनः ॥ १२.५६.१५ ॥
నాలుగు వర్ణాల ధర్మాలను రాజు రక్షించాలి. ధర్మసంకరం నుండి రక్షించడమే రాజులకు సనాతన ధర్మం.
12.56.16
न विश्वसेच्च नृपतिर्न चात्यर्थं च विश्वसेत् ।
षाङ्गुण्यगुणदोषांश्च नित्यं बुद्ध्याऽवलोकयेत् ॥ १२.५६.१६ ॥
రాజు నమ్మకూడదు, అత్యధికంగా కూడా నమ్మకూడదు. షడ్గుణ్యంలోని గుణదోషాలను ఎల్లప్పుడూ బుద్ధితో పరిశీలించాలి.
12.56.17
अच्छिद्रदर्शी नृपतिर्नित्यमेव प्रशस्यते ।
त्रिवर्गे विदितार्थश्च युक्ताचारपथश्च यः ॥ १२.५६.१७ ॥
ఎల్లప్పుడూ లోపాలను చూసే రాజే నిత్యం ప్రశంసించబడతాడు; త్రివర్గంలో అర్థాన్ని తెలిసినవాడు, యుక్తమైన ఆచారమార్గంలో నడిచేవాడు.
12.56.18
कोशस्योपार्जनरतिर्यमवैश्रवणोपमः ।
वेत्ता च दशवर्गस्य स्थानवृद्धिक्षयात्मनः ॥ १२.५६.१८ ॥
కోశాన్ని సమకూర్చడంలో ఆసక్తి కలవాడు, యముడు, కుబేరుడు వంటివాడు, దశవర్గాన్ని తెలిసినవాడు, స్థానం పెరుగుదల మరియు క్షయం స్వభావంగా కలవాడు.
12.56.19
अभृतानां भवेद्भर्ता भृतानामन्ववेक्षकः ।
नृपतिः सुभुखश्च स्यात्स्मितपूर्वाभिभाषिता ॥ १२.५६.१९ ॥
రాజు ఆదరణ లేనివారికి పోషకుడిగా, ఆదరణ పొందినవారిని పర్యవేక్షించేవాడిగా ఉండాలి; ముఖం ప్రసన్నంగా ఉండి, చిరునవ్వుతో మాట్లాడేవాడై ఉండాలి.
12.56.20
उपासिता … जिततन्द्रिरलोलुपः ।
सतां वृत्ते स्थितमतिः सतां ह्याचारदर्शनः ॥ १२.५६.२० ॥
సోమరితనాన్ని జయించి, లోభం లేనివాడై, సజ్జనుల ప్రవర్తనలో స్థిరబుద్ధి కలిగి, సజ్జనుల ఆచారాన్ని గమనించేవాడైనవానిని సేవించాలి…
12.56.21
न चाददीत वित्तानि सतां हस्तात्कदाचन ।
असभ्द्यश्च समादाय सभ्द्यस्तु प्रतिपादयेत् ॥ १२.५६.२१ ॥
సజ్జనుల చేతి నుండి ఎప్పుడూ ధనాన్ని తీసుకోకూడదు; అసజ్జనుల నుండి తీసుకుని సజ్జనులకే ఇవ్వాలి.
12.56.22
स्वयं प्रहर्ता दाता च वश्यात्मा वश्यसाधनः ।
काले दाता च भोक्ता च शुद्धाचारस्तथैव च ॥ १२.५६.२२ ॥
స్వయంగా యుద్ధంలో ప్రహరించేవాడూ దాతా, ఆత్మనిగ్రహం కలవాడూ సాధనాలను వశపరచుకున్నవాడూ అయి ఉండాలి; తగిన సమయంలో దానం చేసేవాడూ అనుభవించేవాడూ, శుద్ధ ఆచారం కలవాడూ కావాలి.
12.56.23
शूरान्भक्तानसंहार्यान्कुले जातानरोगिणः ।
शिष्टाञ्शिष्टाभिसंबन्धान्मानिनोऽनवमानिनः ॥ १२.५६.२३ ॥
శూరులు, భక్తులు, విడిచిపెట్టలేనివారు, మంచి కులంలో జన్మించినవారు, రోగం లేనివారు, శిష్టులు, శిష్టులతో సంబంధం కలిగినవారు, ఆత్మగౌరవం గలవారు, ఇతరులను అవమానించనివారు.
12.56.24
विद्याविदो लोकविदः परलोकान्ववेक्षकान् ।
धर्मे च निरतान्साधूनचलानचलानिव। ॥ १२.५६.२४ ॥
విద్యను తెలిసినవారు, లోకాన్ని తెలిసినవారు, పరలోకాన్ని గమనించేవారు, ధర్మంలో నిరతులైనవారు, పర్వతంలా కదలని సాధువులు.
12.56.25
सहायान्सततं कुर्याद्राजा भूतिपरिष्कृतान् ।
तैश्च तुल्यो भवेद्भोगैश्छत्रमात्राज्ञयाऽधिकः ॥ १२.५६.२५ ॥
రాజు ఎల్లప్పుడూ సంపదతో అలంకృతులైన సహాయకులను ఉంచుకోవాలి. భోగాలలో వారితో సమానంగా ఉండవచ్చు, కానీ ఛత్రంలోనూ ఆజ్ఞలోనూ మాత్రమే వారికంటే అధికుడై ఉండాలి.
12.56.26
प्रत्यक्षा च परोक्षा च वृत्तिश्चास्य भवेत्समा ।
एवं कुर्वन्नरेन्द्रो हि न खेदमिह विन्दति ॥ १२.५६.२६ ॥
అతని ప్రవర్తన ప్రత్యక్షంలోనూ పరోక్షంలోనూ సమానంగా ఉండాలి. ఇలా చేసే రాజు ఇక్కడ దుఃఖాన్ని పొందడు.
12.56.27
सर्वाभिशङ्की नृपतिर्यश्च सर्वहरो भवेत् ।
स क्षिप्रमनृर्जुर्लुब्धः स्वजनेनैव बाध्यते ॥ १२.५६.२७ ॥
అందరినీ అనుమానించే, అన్నిటినీ లాక్కునే రాజు, వంకరగా ప్రవర్తించే లోభి అయితే, త్వరలో తన సొంత జనులచేతనే బాధింపబడతాడు.
12.56.28
शुचिस्तु पृथिवीपालो लोकस्यानुग्रहे रतः ।
न पतत्यरिभिर्ग्रस्तः पतितश्चाधितिष्ठति ॥ १२.५६.२८ ॥
పవిత్రుడై, ప్రజల సంక్షేమంలో నిమగ్నమైన భూపాలుడు శత్రువులచేత పట్టుబడినా పడిపోడు; పడినా తిరిగి లేస్తాడు.
12.56.29
अक्रोधनो ह्यव्यसनी मृदुदण्डो जितेन्द्रियः ।
राजा भवति भूतानां विश्वास्यो हिमवानिव ॥ १२.५६.२९ ॥
కోపం లేనివాడు, దురలవాట్లు లేనివాడు, మృదువుగా దండించేవాడు, ఇంద్రియ నిగ్రహం కలవాడు అయిన రాజు ప్రాణులకు హిమవంతునిలా విశ్వాసపాత్రుడవుతాడు.
12.56.30
प्राज्ञो न्यायगुणोपेतः पररन्ध्रेषु लालसः ।
सुदर्शः सर्ववर्णानां नयापनयवित्तथा ॥ १२.५६.३० ॥
జ్ఞానవంతుడు, న్యాయగుణాలతో కూడినవాడు, శత్రువుల బలహీనతలపై లక్ష్యం ఉంచేవాడు, అన్ని వర్ణాలవారికి సులభంగా కనిపించేవాడు, నీతిని అనీతిని తెలిసినవాడు అయి ఉండాలి.
12.56.31
क्षिप्रकारी जितक्रोधः सुप्रसादो महामनाः ।
अरोगप्रकृतिर्युक्तः क्रियावानविकत्थनः ॥ १२.५६.३१ ॥
త్వరగా పని చేసేవాడు, కోపాన్ని జయించినవాడు, మిక్కిలి ప్రసన్నుడు, ఉదారహృదయుడు, ఆరోగ్యకరమైన స్వభావం కలవాడు, సంయమి, కర్మనిష్ఠుడు, ఆత్మస్తుతి చేయనివాడు.
12.56.32
आरब्धान्येव कार्याणि न पर्यवसितान्यपि ।
यस्य राज्ञः प्रदृश्यन्ते स राजा राजसत्तमः ॥ १२.५६.३२ ॥
ఏ రాజు ఆరంభించిన పనులు పూర్తికాకపోయినా కనిపిస్తాయో, అతడే రాజులలో శ్రేష్ఠుడు.
12.56.33
पुत्रा इव पितुर्गेहे विषये यस्य मानवाः ।
निर्भया विचरिष्यन्ति स राजा राजसत्तमः ॥ १२.५६.३३ ॥
ఏ రాజు రాజ్యంలో ప్రజలు తండ్రి ఇంట్లో కుమారుల వలె భయం లేకుండా తిరుగుతారో, అతడే రాజులలో శ్రేష్ఠుడు.
12.56.34
अगूढविभवा यस्य पौरा राष्ट्रनिवासिनः ।
नयापनयवेत्तारः स राजा राजसत्तमः ॥ १२.५६.३४ ॥
ఏ రాజు నగరవాసులు, రాజ్యనివాసులు, బహిరంగంగా సంపద కలవారై, నీతిఅనీతులను తెలిసినవారో, అతడే రాజులలో శ్రేష్ఠుడు.
12.56.35
स्वधर्मनिरता यस्य जना विषयवासिनः ।
असङ्घातरता दान्ताः पाल्यमाना यथाविधि ॥ १२.५६.३५ ॥
ఏ రాజు రాజ్యంలో నివసించే ప్రజలు తమ స్వధర్మంలో నిమగ్నులై, గుంపులుగా చేరకుండా, సంయమంతో, విధిప్రకారం రక్షించబడుతున్నారో, అతడే శ్రేష్ఠ రాజు.
12.56.36
वश्या यत्ता विनीताश्च न च सङ्घर्षशीलिनः ।
विषये दानरुचयो नरा यस्य स पार्थिवः ॥ १२.५६.३६ ॥
ఏ రాజు రాజ్యంలో ప్రజలు వశంగా, జాగ్రత్తగా, వినయంగా, కలహస్వభావం లేకుండా, దానంలో ఆసక్తి కలిగి ఉంటారో, అతడే రాజు.
12.56.37
न यस्य कूटं कपटं न माया न च मत्सरः ।
विषये भूमिपालस्य तस्य धर्मः सनातनः ॥ १२.५६.३७ ॥
ఏ రాజ్యపాలకుని పాలనలో కుటిలత్వం, కపటం, మాయ, ఈర్ష్య లేవో, అతని ధర్మం శాశ్వతమైనది.
12.56.38
यः सत्करोति ज्ञानानि श्रेयान्परहिते रतः ।
सतां वर्त्मानुगस्त्यागी स राजा स्वर्गमर्हति ॥ १२.५६.३८ ॥
జ్ఞానులను సత్కరించేవాడు, శ్రేష్ఠుడు, పరహితంలో రతుడైనవాడు, సత్పురుషుల మార్గాన్ని అనుసరించేవాడు, త్యాగి అయిన రాజు స్వర్గానికి అర్హుడు.
12.56.39
यस्य चाराश्च मन्त्राश्च नित्यं चैव कृताकृताः ।
न ज्ञायन्ते हि रिपुभिः स राजा राज्यमर्हति ॥ १२.५६.३९ ॥
ఎవరి గూఢచారులు, మంత్రాంగాలు ఎప్పుడూ శత్రువులకు తెలియకుండా, చేసినది, చేయనిది తెలియకుండా ఉంటాయో, ఆ రాజు రాజ్యానికి అర్హుడు.
12.56.40
श्लोकद्वयं पुरा गीतं भार्गवेण महात्मना ।
आख्याते राजचरिते नृपतिं प्रति भारत ॥ १२.५६.४० ॥
భారతా, రాజ చరితను చెప్పేటప్పుడు మహాత్ముడైన భార్గవుడు రాజు గురించి పూర్వం ఈ రెండు శ్లోకాలు పాడాడు.
12.56.41
राजानं प्रथमं विन्देत्ततो भार्यां ततो धनम् ।
राजन्यसति लोकेऽस्मिन्कुतो भार्या कुतो धनं ॥ १२.५६.४१ ॥
ముందు రాజును పొందాలి, తరువాత భార్యను, తరువాత ధనాన్ని. ఈ లోకంలో రాజు లేకపోతే భార్య ఎక్కడ, ధనం ఎక్కడ?
12.56.42
तद्राज्ये राज्यकामानां नान्यो धर्मः सनातनः ।
ऋते रक्षां तु विस्पष्टां रक्षा लोकस्य धारिणी ॥ १२.५६.४२ ॥
ఆ రాజ్యంలో రాజ్యాన్ని కోరేవారికి రక్షణ తప్ప మరో శాశ్వత ధర్మం లేదు. స్పష్టమైన రక్షణే లోకాన్ని ధరించేది.
12.56.43
प्राचेतसेन मनुना श्लोकौ चेमावुदाहृतौ ।
राजधर्मेषु राजेन्द्र ताविहैकमनाः शृणु ॥ १२.५६.४३ ॥
ప్రాచేతస మనువు రాజధర్మాలను గురించి ఈ రెండు శ్లోకాలు చెప్పాడు. ఓ రాజేంద్రా, వాటిని ఏకాగ్రమనస్సుతో విను.
12.56.44
षडेतान्पुरुषो जह्याद्भिन्नां नावमिवार्णवे ।
अप्रवक्तारमाचार्यमनधीयानमृत्विजम् ॥ १२.५६.४४ ॥
ఒకడు ఈ ఆరుగురిని సముద్రంలో పగిలిన పడవను వదిలేసినట్టు వదిలిపెట్టాలి: బోధించని ఆచార్యుని, అధ్యయనం చేయని ఋత్విజుని.
12.56.45
अरक्षितारं राजानं भार्यां चाप्रियवादिनीम् ।
ग्रामकामं च गोपालं वनकामं च नापितम् ॥ १२.५६.४५ ॥
రక్షించని రాజు, అప్రియంగా మాట్లాడే భార్య, గ్రామాన్ని కోరే గోపాలుడు, అడవిని కోరే క్షురకుడు—