મહાભારત · અધ્યાય 12.57
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.57.1
एतत्ते राजधर्माणां नवनीतं युधिष्ठिर ।
बृहस्पतिर्हि भगवान्नान्यं धर्मं प्रशंसति ॥ १२.५७.१ ॥
હે યુધિષ્ઠિર, આ રાજધર્મોનું નવનીત (સાર) છે; ભગવાન બૃહસ્પતિ બીજા કોઈ ધર્મની પ્રશંસા કરતા નથી.
12.57.2
विशालाक्षश्च भगवान्काव्यश्चैव महातपाः ।
सहस्राक्षो महेन्द्रश्च तथा प्राचेतसो मनुः ॥ १२.५७.२ ॥
વિશાલાક્ષ (શિવ), ભગવાન કાવ્ય (ઉશનસ), મહાતપસ્વી, સહસ્રાક્ષ મહેન્દ્ર તથા પ્રાચેતસ મનુ.
12.57.3
भरद्वाजश्च भगवांस्तथा गौरशिरा मुनिः ।
राजशास्त्रप्रणेतारो ब्राह्मणा ब्रह्मवादिनः ॥ १२.५७.३ ॥
ભગવાન ભરદ્વાજ, મુનિ ગૌરશિરા તથા રાજશાસ્ત્રના રચયિતા બ્રહ્મવાદી બ્રાહ્મણો.
12.57.4
रक्षामेव प्रशंसन्ति धर्मं धर्मभृतां वर ।
राज्ञां राजीवताम्राक्ष साधनं चात्र मे शृणु ॥ १२.५७.४ ॥
હે ધર્મધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ, હે કમલનયન, તેઓ રાજાઓના ધર્મમાં રક્ષણની જ પ્રશંસા કરે છે; એનું સાધન મારી પાસેથી સાંભળો.
12.57.5
चारश्च प्रणिधिश्चैव काले दानममत्सरः ।
युक्त्या दानं न चादानमयोगेन युधिष्ठिर ॥ १२.५७.५ ॥
હે યુધિષ્ઠિર, ગુપ્તચરો અને ગુપ્ત દૂતો નિયુક્ત કરો; યોગ્ય સમયે ઈર્ષ્યા વિના દાન કરો; યુક્તિપૂર્વક દાન આપો, અયોગ્ય રીતે ગ્રહણ ન કરો.
12.57.6
सतां संग्रहणं शौर्यं दाक्ष्यं सत्यं प्रजाहितम् ।
अनार्जवैरार्जवैश्च शत्रुपक्षाविवर्धनम् ॥ १२.५७.६ ॥
સજ્જનોને સંગ્રહવા, શૌર્ય, દક્ષતા, સત્ય, પ્રજાનું હિત; કુટિલ અને સરળ બંને ઉપાયોથી શત્રુપક્ષને વધવા ન દેવો.
12.57.7
केतनानां च जीर्णानामवेक्षा चैव सीदताम् ।
द्विविधस्य च दण्डस्य प्रयोगः कालचोदितः ॥ १२.५७.७ ॥
જીર્ણ ધ્વજો અને જૂની વસ્તુઓનું નિરીક્ષણ, દુઃખી લોકોની સંભાળ, અને સમય પ્રમાણે બે પ્રકારના દંડનો પ્રયોગ.
12.57.8
साधूनामपरित्यागः कुलीनानां च धारणम् ।
निचयश्च निचेयानां सेवा बुद्धिमतामपि ॥ १२.५७.८ ॥
સજ્જનોનો ત્યાગ ન કરવો, કુલીનોનું પાલન કરવું, સંચય કરવો, અને સંચય યોગ્ય તથા બુદ્ધિમાન લોકોની સેવા કરવી.
12.57.9
बलानां हर्षणं नित्यं प्रजानामन्ववेक्षणम् ।
कार्येष्वखेदः कोशस्य तथैव च विवर्धनम् ॥ १२.५७.९ ॥
સૈન્યને હંમેશા પ્રસન્ન રાખવું, પ્રજાની સતત સંભાળ રાખવી, કાર્યોમાં થાક્યા વિના પ્રયત્ન કરવો, અને કોશની વૃદ્ધિ કરવી.
12.57.10
पुरगुप्तिरविश्वासः पौरसंघातभेदनम् ।
अरिमध्यस्थमित्राणां यथावच्चान्ववेक्षणम् ॥ १२.५७.१० ॥
નગર રક્ષણ, અવિશ્વાસ, નગરજનોના સંઘને તોડવો, અને શત્રુઓ વચ્ચેના મિત્રોની યથાર્થ તપાસ.
12.57.11
उपजापश्च भृत्यानामात्मनः पुरदर्शनम् ।
अविश्वासः स्वयं चैव परस्याश्वासनं तथा ॥ १२.५७.११ ॥
સેવકોમાં ભેદ પાડવો, પોતાના નગરનું નિરીક્ષણ કરવું, પોતે અવિશ્વાસી રહેવું અને બીજાઓને આશ્વાસન આપવું.
12.57.12
नीतिवर्त्मानुसारेण नित्यमुत्थानमेव च ।
रिपूणामनवज्ञानं नित्यं चानार्यवर्जनम् ॥ १२.५७.१२ ॥
નીતિના માર્ગને અનુસરીને હંમેશા ઉદ્યમી રહેવું, શત્રુઓને ક્યારેય તુચ્છ ન ગણવા, અને અનાર્યોને હંમેશા ત્યજવા.
12.57.13
उत्थानं हि नरेन्द्राणां बृहस्पतिरभाषत ।
राजधर्मस्य यन्मूलं श्लोकांश्चात्र निबोध मे ॥ १२.५७.१३ ॥
બૃહસ્પતિએ રાજાઓ માટે ઉત્થાન (સક્રિય પ્રયત્ન)નો ઉપદેશ આપ્યો; તે જ રાજધર્મનું મૂળ છે. આ વિષયના શ્લોક મારી પાસેથી સાંભળો.
12.57.14
उत्थानेनामृतं लब्धमुत्थानेनासुरा हताः ।
उत्थानेन महेन्द्रेण श्रैष्ठ्यं प्राप्तं दिवीह च ॥ १२.५७.१४ ॥
ઉત્થાનથી જ અમૃત મળ્યું; ઉત્થાનથી જ અસુરો હણાયા. ઉત્થાનથી જ મહેન્દ્રે સ્વર્ગમાં અને અહીં પણ શ્રેષ્ઠતા મેળવી.
12.57.15
उत्थानधीरः पुरुषो वाग्धीरानधितिष्ठति ।
उत्थानवीरान्वाग्वीरा रमयन्त उपासते ॥ १२.५७.१५ ॥
ઉત્થાનમાં ધીર પુરુષ વાણીમાં ધીર લોકોથી ઉપર રહે છે; ઉત્થાનવીરોની સેવા વાણીવીરો આનંદથી કરે છે.
12.57.16
उत्थानहीनो राजा हि बुद्धिमानपि नित्यशः ।
प्रधर्षणीयः शत्रूणां भुजङ्ग इव निर्विषः ॥ १२.५७.१६ ॥
ઉત્થાનહીન રાજા બુદ્ધિમાન હોય તોપણ હંમેશાં શત્રુઓથી હરાવવા યોગ્ય રહે છે; ઝેર વિનાના સાપની જેમ.
12.57.17
न च शत्रुरवज्ञेयो दुर्बलोऽपि बलीयसा ।
अल्पोऽपि हि दहत्यग्निर्विषमल्पं हिनस्ति च ॥ १२.५७.१७ ॥
દુર્બળ હોય તોપણ શત્રુને બલવાને તુચ્છ ન ગણવો; નાની આગ પણ બાળે છે, થોડું ઝેર પણ મારે છે.
12.57.18
एकाङ्गेनापि संभूतः शत्रुर्दुर्गमुपाश्रितः ।
सर्वं तापयते देशमपि राज्ञः समृद्धिनः ॥ १२.५७.१८ ॥
એક અંગથી જ ઉત્પન્ન થયેલો શત્રુ કિલ્લાનો આશ્રય લે તો સમૃદ્ધ રાજાના આખા દેશને પણ તપાવે છે.
12.57.19
राज्ञो रहस्यं यद्वाक्यं जयार्थे लोकसंग्रहः ।
हृदि यच्चास्य जिह्नं स्यात्कारणार्थं च यद्भवेत् ॥ १२.५७.१९ ॥
રાજાનું જે રહસ્ય વચન છે, જે વિજય માટે અને લોકસંગ્રહ માટે છે; અને તેના હૃદયમાં જે કુટિલતા હોય, અને જે કોઈ કારણ માટે હોય.
12.57.20
यच्चास्य कार्यं वृजिनं मार्दवेनैव धार्यते ।
रञ्जनार्थं च लोकस्य धर्मिष्ठामाचरेत्क्रियाम् ॥ १२.५७.२० ॥
તેનું જે કુટિલ કાર્ય છે તે મૃદુતાથી જ ધારણ થાય છે; અને લોકોને રંજિત કરવા માટે તેણે અત્યંત ધર્મિષ્ઠ કાર્ય જ કરવું.
12.57.21
राज्यं हि सुमहत्तत्र दुर्धार्यमकृतात्मभिः ।
न शक्यं मृदुना वोदुमाघातस्थानमुल्वणम् ॥ १२.५७.२१ ॥
રાજ્ય ખરેખર અત્યંત મોટું છે; જેઓ પોતાને સંયમમાં નથી રાખતા તેમને તેને ધારણ કરવું કઠિન છે; કોમળ વ્યક્તિથી તે ભયંકર પ્રહારનું સ્થાન સહન કરવું શક્ય નથી.
12.57.22
राज्यं सर्वामिषं नित्यमार्जवेनैव धार्यते ।
तस्मान्मिश्रेण सततं वर्तितव्यं युधिष्ठिर ॥ १२.५७.२२ ॥
બધું ભોગવનાર રાજ્ય હંમેશાં સરળતાથી જ ધારણ થાય છે; તેથી હે યુધિષ્ઠિર, હંમેશાં મિશ્ર માર્ગે વર્તવું.
12.57.23
यद्यप्यस्य विपक्तिः स्याद्रक्षमाणस्य वै प्रजाः ।
सोप्यस्य विपुलो धर्म एवं वृत्ता हि भूमिपाः ॥ १२.५७.२३ ॥
પ્રજાનું રક્ષણ કરતા તેને કષ્ટ થાય તોપણ તેનો તે ધર્મ વિપુલ છે; કારણ કે રાજાઓ આ રીતે જ વર્ત્યા છે.
12.57.24
एष ते राजधर्माणां लेशः समनुवर्णितः ।
भूयस्ते यत्र संदेहस्तद्ब्रूहि कुरुसत्तम ॥ १२.५७.२४ ॥
આ તને રાજધર્મોનો એક અંશ વર્ણવવામાં આવ્યો; ફરીથી જ્યાં તને સંદેહ હોય તે કહે, હે કુરુશ્રેષ્ઠ.
12.57.25
ततो व्यासश्च भगवान्देवस्थानोऽश्म एव च ।
वासुदेवः कृपश्चैव सात्यकिः सञ्जयस्तथा ॥ १२.५७.२५ ॥
પછી ભગવાન વ્યાસ, દેવસ્થાન, અશ્મ, વાસુદેવ, કૃપ, સાત્યકિ અને સંજય પણ (ત્યાં હતા).
12.57.26
साधुसाध्विति संहृष्टा घुष्यमाणैरिवाननैः ।
अस्तुवंश्च नरव्याघ्रं भीष्मं धर्मभृतां वरम् ॥ १२.५७.२६ ॥
'સાધુ, સાધુ' એમ આનંદથી, મુખો વડે ઘોષણા કરતા હોય તેમ, ધર્મધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ નરવ્યાઘ્ર ભીષ્મની તેમણે સ્તુતિ કરી.
12.57.27
ततो दीनमना भीष्ममुवाच कुरुनन्दनः ।
नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां पादौ तस्य शनैः स्पृशन् ॥ १२.५७.२७ ॥
પછી દીનમનવાળા કુરુનંદન ભીષ્મને બોલ્યા; આંસુથી ભરેલી આંખોથી, તેમના ચરણોને ધીમે ધીમે સ્પર્શતા.
12.57.28
श्व इदानीं स्वसंदेहं प्रवक्ष्यामि पितामह ।
उपैति सविता ह्यस्तं रसमापीय पार्थिवम् ॥ १२.५७.२८ ॥
પિતામહ, કાલે હવે હું મારો સંદેહ કહીશ; સૂર્ય પૃથ્વીનો રસ પીને અસ્ત તરફ જાય છે.
12.57.29
ततो द्विजातीनभिवाद्य केशवः ।
कृपश्च ते चैव युधिष्ठिरादयः।
प्रदक्षिणीकृत्य महानदीसुतं ।
ततो रथानारुरुहुर्मुदान्विताः ॥ १२.५७.२९ ॥
પછી કેશવે દ્વિજોને વંદન કર્યા; કૃપ અને યુધિષ્ઠિર આદિએ પણ એમ જ; મહાનદીના પુત્રની પ્રદક્ષિણા કરીને તેઓ આનંદપૂર્વક રથો પર ચઢ્યા.
12.57.30
दृषद्वतीं चाप्यवगाह्य सुव्रताः ।
कृतोदकार्थाः कृतजप्यमङ्गलाः।
उपास्य संध्यां विधिवत्परंतपा ।
स्ततः पुरं ते विविशुर्गजाह्वयम् ॥ १२.५७.३० ॥
દૃષદ્વતીમાં સ્નાન કરીને, વ્રતનિષ્ઠ, જળાર્પણ અને જપમંગળ કરીને, વિધિપૂર્વક સંધ્યા-ઉપાસના કરીને, શત્રુતાપક તેઓ ગજાહ્વય નગરમાં પ્રવેશ્યા.