ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.57
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.57.1
एतत्ते राजधर्माणां नवनीतं युधिष्ठिर ।
बृहस्पतिर्हि भगवान्नान्यं धर्मं प्रशंसति ॥ १२.५७.१ ॥
ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਇਹ ਰਾਜਧਰਮਾਂ ਦਾ ਨਵਨੀਤ (ਸਾਰ) ਹੈ; ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
12.57.2
विशालाक्षश्च भगवान्काव्यश्चैव महातपाः ।
सहस्राक्षो महेन्द्रश्च तथा प्राचेतसो मनुः ॥ १२.५७.२ ॥
ਵਿਸ਼ਾਲਾਕ੍ਸ਼ (ਸ਼ਿਵ), ਭਗਵਾਨ ਕਾਵਿਆ (ਉਸ਼ਨਸ), ਮਹਾਤਪਸਵੀ, ਸਹਸ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੇਤਸ ਮਨੂ।
12.57.3
भरद्वाजश्च भगवांस्तथा गौरशिरा मुनिः ।
राजशास्त्रप्रणेतारो ब्राह्मणा ब्रह्मवादिनः ॥ १२.५७.३ ॥
ਭਗਵਾਨ ਭਰਦਵਾਜ, ਮੁਨੀ ਗੌਰਸ਼ਿਰਾ ਅਤੇ ਰਾਜਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਰਚਨਾਕਾਰ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ।
12.57.4
रक्षामेव प्रशंसन्ति धर्मं धर्मभृतां वर ।
राज्ञां राजीवताम्राक्ष साधनं चात्र मे शृणु ॥ १२.५७.४ ॥
ਹੇ ਧਰਮਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰੇਸ਼ਠ, ਹੇ ਕਮਲਨੈਨ, ਉਹ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਦਾ ਸਾਧਨ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣੋ।
12.57.5
चारश्च प्रणिधिश्चैव काले दानममत्सरः ।
युक्त्या दानं न चादानमयोगेन युधिष्ठिर ॥ १२.५७.५ ॥
ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਜਾਸੂਸ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਦੂਤ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰੋ; ਠੀਕ ਸਮੇਂ ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦਾਨ ਦਿਓ; ਉਚਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਾਨ ਦਿਓ, ਅਯੋਗ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਾ ਲਓ।
12.57.6
सतां संग्रहणं शौर्यं दाक्ष्यं सत्यं प्रजाहितम् ।
अनार्जवैरार्जवैश्च शत्रुपक्षाविवर्धनम् ॥ १२.५७.६ ॥
ਸਜਣਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ, ਸੂਰਵੀਰਤਾ, ਨਿਪੁੰਨਤਾ, ਸੱਚ, ਪਰਜਾ ਦਾ ਹਿਤ; ਟੇਢੇ ਅਤੇ ਸਿੱਧੇ ਦੋਵਾਂ ਉਪਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰੀ ਪੱਖ ਨੂੰ ਵਧਣ ਨਾ ਦੇਣਾ।
12.57.7
केतनानां च जीर्णानामवेक्षा चैव सीदताम् ।
द्विविधस्य च दण्डस्य प्रयोगः कालचोदितः ॥ १२.५७.७ ॥
ਜੀਰਣ ਝੰਡਿਆਂ ਤੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ, ਦੁਖੀਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ।
12.57.8
साधूनामपरित्यागः कुलीनानां च धारणम् ।
निचयश्च निचेयानां सेवा बुद्धिमतामपि ॥ १२.५७.८ ॥
ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਨਾ ਤਿਆਗਣਾ, ਕੁਲੀਨਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ, ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਯੋਗ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ।
12.57.9
बलानां हर्षणं नित्यं प्रजानामन्ववेक्षणम् ।
कार्येष्वखेदः कोशस्य तथैव च विवर्धनम् ॥ १२.५७.९ ॥
ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਸਦਾ ਖੁਸ਼ ਰੱਖਣਾ, ਪਰਜਾ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਸੰਭਾਲ, ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾਂ ਥਕਾਵਟ ਲਗਨ, ਅਤੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਦੀ ਵਧੋਤਰੀ।
12.57.10
पुरगुप्तिरविश्वासः पौरसंघातभेदनम् ।
अरिमध्यस्थमित्राणां यथावच्चान्ववेक्षणम् ॥ १२.५७.१० ॥
ਨਗਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ, ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਨਗਰਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗਠਨ ਨੂੰ ਤੋੜਨਾ, ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਠੀਕ ਜਾਂਚ।
12.57.11
उपजापश्च भृत्यानामात्मनः पुरदर्शनम् ।
अविश्वासः स्वयं चैव परस्याश्वासनं तथा ॥ १२.५७.११ ॥
ਸੇਵਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫੁੱਟ ਪਾਉਣਾ, ਆਪਣੇ ਨਗਰ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਨਾ, ਖੁਦ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਰਹਿਣਾ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਦੇਣਾ।
12.57.12
नीतिवर्त्मानुसारेण नित्यमुत्थानमेव च ।
रिपूणामनवज्ञानं नित्यं चानार्यवर्जनम् ॥ १२.५७.१२ ॥
ਨੀਤੀ ਦੇ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਸਦਾ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਰਹਿਣਾ, ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਤੁੱਛ ਨਾ ਸਮਝਣਾ, ਅਤੇ ਅਨਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਤਿਆਗਣਾ।
12.57.13
उत्थानं हि नरेन्द्राणां बृहस्पतिरभाषत ।
राजधर्मस्य यन्मूलं श्लोकांश्चात्र निबोध मे ॥ १२.५७.१३ ॥
ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਉੱਥਾਨ (ਸਰਗਰਮ ਯਤਨ) ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ; ਉਹੀ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਲੋਕ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸੁਣੋ।
12.57.14
उत्थानेनामृतं लब्धमुत्थानेनासुरा हताः ।
उत्थानेन महेन्द्रेण श्रैष्ठ्यं प्राप्तं दिवीह च ॥ १२.५७.१४ ॥
ਉੱਥਾਨ ਨਾਲ ਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ; ਉੱਥਾਨ ਨਾਲ ਹੀ ਅਸੁਰ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਉੱਥਾਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਹੇਂਦਰ ਨੇ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਵੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਪਾਈ।
12.57.15
उत्थानधीरः पुरुषो वाग्धीरानधितिष्ठति ।
उत्थानवीरान्वाग्वीरा रमयन्त उपासते ॥ १२.५७.१५ ॥
ਉੱਥਾਨ ਵਿੱਚ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਬੋਲ ਵਿੱਚ ਧੀਰਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉੱਥਾਨਵੀਰਾਂ ਦੀ ਵਾਗ੍ਵੀਰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
12.57.16
उत्थानहीनो राजा हि बुद्धिमानपि नित्यशः ।
प्रधर्षणीयः शत्रूणां भुजङ्ग इव निर्विषः ॥ १२.५७.१६ ॥
ਉੱਥਾਨਹੀਣ ਰਾਜਾ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਦਾ ਵੈਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਹਮਲੇ ਯੋਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜ਼ਹਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੱਪ ਵਾਂਗ।
12.57.17
न च शत्रुरवज्ञेयो दुर्बलोऽपि बलीयसा ।
अल्पोऽपि हि दहत्यग्निर्विषमल्पं हिनस्ति च ॥ १२.५७.१७ ॥
ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਬਲਵਾਨ ਨੇ ਤੁੱਛ ਨਹੀਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਛੋਟੀ ਅੱਗ ਵੀ ਸਾੜਦੀ ਹੈ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਜ਼ਹਿਰ ਵੀ ਮਾਰਦਾ ਹੈ।
12.57.18
एकाङ्गेनापि संभूतः शत्रुर्दुर्गमुपाश्रितः ।
सर्वं तापयते देशमपि राज्ञः समृद्धिनः ॥ १२.५७.१८ ॥
ਇੱਕ ਅੰਗ ਨਾਲ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਵੈਰੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈ ਲਵੇ ਤਾਂ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਤਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.57.19
राज्ञो रहस्यं यद्वाक्यं जयार्थे लोकसंग्रहः ।
हृदि यच्चास्य जिह्नं स्यात्कारणार्थं च यद्भवेत् ॥ १२.५७.१९ ॥
ਰਾਜੇ ਦਾ ਜੋ ਭੇਦ ਭਰਿਆ ਬਚਨ ਹੈ, ਜੋ ਜਿੱਤ ਲਈ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਜੋ ਟੇਢਾਪਣ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਲਈ ਹੋਵੇ।
12.57.20
यच्चास्य कार्यं वृजिनं मार्दवेनैव धार्यते ।
रञ्जनार्थं च लोकस्य धर्मिष्ठामाचरेत्क्रियाम् ॥ १२.५७.२० ॥
ਉਸਦਾ ਜੋ ਟੇਢਾ ਕੰਮ ਹੈ ਉਹ ਵੀ ਨਰਮੀ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸਨੇ ਅਤਿ ਧਰਮਯੁਕਤ ਕੰਮ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.57.21
राज्यं हि सुमहत्तत्र दुर्धार्यमकृतात्मभिः ।
न शक्यं मृदुना वोदुमाघातस्थानमुल्वणम् ॥ १२.५७.२१ ॥
ਰਾਜ ਸੱਚਮੁੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੈ; ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਧਾਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ; ਨਰਮ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਵਾਰ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਸਹਿਣੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
12.57.22
राज्यं सर्वामिषं नित्यमार्जवेनैव धार्यते ।
तस्मान्मिश्रेण सततं वर्तितव्यं युधिष्ठिर ॥ १२.५७.२२ ॥
ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਗਲਣ ਵਾਲਾ ਰਾਜ ਸਦਾ ਸਿੱਧੇਪਣ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਟਰ, ਸਦਾ ਮਿਲੇ-ਜੁਲੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.57.23
यद्यप्यस्य विपक्तिः स्याद्रक्षमाणस्य वै प्रजाः ।
सोप्यस्य विपुलो धर्म एवं वृत्ता हि भूमिपाः ॥ १२.५७.२३ ॥
ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਜੇ ਉਸਨੂੰ ਕਸ਼ਟ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਸਦਾ ਉਹ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤਦੇ ਆਏ ਹਨ।
12.57.24
एष ते राजधर्माणां लेशः समनुवर्णितः ।
भूयस्ते यत्र संदेहस्तद्ब्रूहि कुरुसत्तम ॥ १२.५७.२४ ॥
ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਰਾਜ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਅੰਸ਼ ਵਰਣਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਜਿੱਥੇ ਤੇਰਾ ਸ਼ੱਕ ਹੋਵੇ ਉਹ ਦੱਸ, ਹੇ ਕੁਰੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ।
12.57.25
ततो व्यासश्च भगवान्देवस्थानोऽश्म एव च ।
वासुदेवः कृपश्चैव सात्यकिः सञ्जयस्तथा ॥ १२.५७.२५ ॥
ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਵਿਆਸ, ਦੇਵਸਥਾਨ, ਅਸ਼ਮ, ਵਾਸੁਦੇਵ, ਕ੍ਰਿਪ, ਸਾਤਯਕੀ ਅਤੇ ਸੰਜਯ ਵੀ (ਉੱਥੇ ਸਨ)।
12.57.26
साधुसाध्विति संहृष्टा घुष्यमाणैरिवाननैः ।
अस्तुवंश्च नरव्याघ्रं भीष्मं धर्मभृतां वरम् ॥ १२.५७.२६ ॥
'ਸਾਧੁ, ਸਾਧੁ' ਕਹਿ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ, ਮੂੰਹਾਂ ਨਾਲ ਐਲਾਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਧਰਮਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਰਵਿਆਘਰ ਭੀਸ਼ਮ ਦੀ ਉਸਤਤ ਕੀਤੀ।
12.57.27
ततो दीनमना भीष्ममुवाच कुरुनन्दनः ।
नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां पादौ तस्य शनैः स्पृशन् ॥ १२.५७.२७ ॥
ਫਿਰ ਦੀਨ ਮਨ ਵਾਲੇ ਕੁਰੂਨੰਦਨ ਨੇ ਭੀਸ਼ਮ ਨੂੰ ਕਿਹਾ; ਅੱਥਰੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਛੂਹਦੇ ਹੋਏ।
12.57.28
श्व इदानीं स्वसंदेहं प्रवक्ष्यामि पितामह ।
उपैति सविता ह्यस्तं रसमापीय पार्थिवम् ॥ १२.५७.२८ ॥
ਪਿਤਾਮਹ, ਕੱਲ੍ਹ ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਸ਼ੱਕ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਸੂਰਜ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਸ ਪੀ ਕੇ ਅਸਤ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
12.57.29
ततो द्विजातीनभिवाद्य केशवः ।
कृपश्च ते चैव युधिष्ठिरादयः।
प्रदक्षिणीकृत्य महानदीसुतं ।
ततो रथानारुरुहुर्मुदान्विताः ॥ १२.५७.२९ ॥
ਫਿਰ ਕੇਸ਼ਵ ਨੇ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਕ੍ਰਿਪ ਅਤੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਆਦਿ ਨੇ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ; ਮਹਾਨਦੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਰੱਥਾਂ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹੇ।
12.57.30
दृषद्वतीं चाप्यवगाह्य सुव्रताः ।
कृतोदकार्थाः कृतजप्यमङ्गलाः।
उपास्य संध्यां विधिवत्परंतपा ।
स्ततः पुरं ते विविशुर्गजाह्वयम् ॥ १२.५७.३० ॥
ਦ੍ਰਿਸ਼ਦਵਤੀ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਵਰਤਧਾਰੀ, ਜਲ-ਅਰਪਣ ਅਤੇ ਜਪ-ਮੰਗਲ ਕਰਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਧਿਆ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ, ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਗਜਾਹ੍ਵਯ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ।