महाभारत · अध्याय 12.57
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.57.1
एतत्ते राजधर्माणां नवनीतं युधिष्ठिर ।
बृहस्पतिर्हि भगवान्नान्यं धर्मं प्रशंसति ॥ १२.५७.१ ॥
हे युधिष्ठिरा, हेच राजधर्मांचे नवनीत (सार) आहे; भगवान बृहस्पती दुसऱ्या कोणत्याही धर्माची प्रशंसा करत नाहीत.
12.57.2
विशालाक्षश्च भगवान्काव्यश्चैव महातपाः ।
सहस्राक्षो महेन्द्रश्च तथा प्राचेतसो मनुः ॥ १२.५७.२ ॥
विशालाक्ष (शिव), भगवान काव्य (उशनस), महातपस्वी, सहस्राक्ष महेंद्र आणि प्राचेतस मनू.
12.57.3
भरद्वाजश्च भगवांस्तथा गौरशिरा मुनिः ।
राजशास्त्रप्रणेतारो ब्राह्मणा ब्रह्मवादिनः ॥ १२.५७.३ ॥
भगवान भारद्वाज, मुनी गौरशिरा आणि राजशास्त्राचे रचनाकार ब्रह्मवादी ब्राह्मण.
12.57.4
रक्षामेव प्रशंसन्ति धर्मं धर्मभृतां वर ।
राज्ञां राजीवताम्राक्ष साधनं चात्र मे शृणु ॥ १२.५७.४ ॥
हे धर्मधारकांत श्रेष्ठा, हे कमलनेत्रा, ते राजांच्या धर्मात केवळ रक्षणाचीच प्रशंसा करतात; याचे साधन माझ्याकडून ऐक.
12.57.5
चारश्च प्रणिधिश्चैव काले दानममत्सरः ।
युक्त्या दानं न चादानमयोगेन युधिष्ठिर ॥ १२.५७.५ ॥
हे युधिष्ठिरा, हेर्न आणि गुप्त दूत नेमावेत; योग्य वेळी मत्सरावाचून दान करावे; युक्तीने दान करावे, अयोग्य मार्गाने घेऊ नये.
12.57.6
सतां संग्रहणं शौर्यं दाक्ष्यं सत्यं प्रजाहितम् ।
अनार्जवैरार्जवैश्च शत्रुपक्षाविवर्धनम् ॥ १२.५७.६ ॥
सज्जनांचा संग्रह करणे, शौर्य, दक्षता, सत्य आणि प्रजेचे हित; कुटिल व सरळ दोन्ही उपायांनी शत्रुपक्ष वाढू न देणे.
12.57.7
केतनानां च जीर्णानामवेक्षा चैव सीदताम् ।
द्विविधस्य च दण्डस्य प्रयोगः कालचोदितः ॥ १२.५७.७ ॥
जीर्ण ध्वज व जुन्या वस्तूंची पाहणी करणे, दुःखी लोकांची काळजी घेणे, आणि काळानुसार दोन प्रकारच्या दंडाचा उपयोग करणे.
12.57.8
साधूनामपरित्यागः कुलीनानां च धारणम् ।
निचयश्च निचेयानां सेवा बुद्धिमतामपि ॥ १२.५७.८ ॥
सज्जनांचा त्याग न करणे, कुलीनांचे पालन करणे, संचय करणे, आणि संचयास पात्र व बुद्धिमान लोकांची सेवा करणे.
12.57.9
बलानां हर्षणं नित्यं प्रजानामन्ववेक्षणम् ।
कार्येष्वखेदः कोशस्य तथैव च विवर्धनम् ॥ १२.५७.९ ॥
सैन्याला नेहमी आनंदित ठेवणे, प्रजेची सतत काळजी घेणे, कार्यांत न थकता प्रयत्न करणे आणि कोश वाढवणे.
12.57.10
पुरगुप्तिरविश्वासः पौरसंघातभेदनम् ।
अरिमध्यस्थमित्राणां यथावच्चान्ववेक्षणम् ॥ १२.५७.१० ॥
नगररक्षण, अविश्वास, नगरवासीयांचा संघ फोडणे, आणि शत्रूंमध्ये असलेल्या मित्रांची योग्य पाहणी करणे.
12.57.11
उपजापश्च भृत्यानामात्मनः पुरदर्शनम् ।
अविश्वासः स्वयं चैव परस्याश्वासनं तथा ॥ १२.५७.११ ॥
सेवकांमध्ये फूट पाडणे, आपल्या नगराची पाहणी करणे, स्वतः अविश्वासू राहणे आणि दुसऱ्यांना आश्वस्त करणे.
12.57.12
नीतिवर्त्मानुसारेण नित्यमुत्थानमेव च ।
रिपूणामनवज्ञानं नित्यं चानार्यवर्जनम् ॥ १२.५७.१२ ॥
नीतीच्या मार्गाने सदैव उद्युक्त राहणे, शत्रूंना कधीही तुच्छ न लेखणे आणि अनार्यांचा सदैव त्याग करणे.
12.57.13
उत्थानं हि नरेन्द्राणां बृहस्पतिरभाषत ।
राजधर्मस्य यन्मूलं श्लोकांश्चात्र निबोध मे ॥ १२.५७.१३ ॥
बृहस्पतीने राजांसाठी उत्थान (सक्रिय प्रयत्न) याचा उपदेश केला; तेच राजधर्माचे मूळ आहे. या विषयीचे श्लोक माझ्याकडून ऐक.
12.57.14
उत्थानेनामृतं लब्धमुत्थानेनासुरा हताः ।
उत्थानेन महेन्द्रेण श्रैष्ठ्यं प्राप्तं दिवीह च ॥ १२.५७.१४ ॥
उत्थानानेच अमृत मिळाले; उत्थानानेच असुर मारले गेले. उत्थानानेच महेंद्राने स्वर्गात आणि येथेही श्रेष्ठत्व मिळवले.
12.57.15
उत्थानधीरः पुरुषो वाग्धीरानधितिष्ठति ।
उत्थानवीरान्वाग्वीरा रमयन्त उपासते ॥ १२.५७.१५ ॥
उत्थानात धीर असलेला पुरुष वाणीत धीर असलेल्यांच्या वर उभा राहतो; उत्थानवीरांची वाग्वीर आनंदाने सेवा करतात.
12.57.16
उत्थानहीनो राजा हि बुद्धिमानपि नित्यशः ।
प्रधर्षणीयः शत्रूणां भुजङ्ग इव निर्विषः ॥ १२.५७.१६ ॥
उत्थानहीन राजा बुद्धिमान असला तरी नेहमी शत्रूंकडून पराभूत होण्यायोग्य असतो; विषहीन सापाप्रमाणे.
12.57.17
न च शत्रुरवज्ञेयो दुर्बलोऽपि बलीयसा ।
अल्पोऽपि हि दहत्यग्निर्विषमल्पं हिनस्ति च ॥ १२.५७.१७ ॥
दुर्बल असला तरी शत्रूला बलवानाने तुच्छ लेखू नये; लहानसा अग्निही जाळतो, थोडेसे विषही मारते.
12.57.18
एकाङ्गेनापि संभूतः शत्रुर्दुर्गमुपाश्रितः ।
सर्वं तापयते देशमपि राज्ञः समृद्धिनः ॥ १२.५७.१८ ॥
केवळ एका अंगावर उभा राहिलेला शत्रू किल्ल्याचा आश्रय घेतला तर समृद्ध राजाचा संपूर्ण देशही तापवतो.
12.57.19
राज्ञो रहस्यं यद्वाक्यं जयार्थे लोकसंग्रहः ।
हृदि यच्चास्य जिह्नं स्यात्कारणार्थं च यद्भवेत् ॥ १२.५७.१९ ॥
राजाचे जे रहस्य वचन, जे विजयासाठी आणि लोकसंग्रहासाठी आहे; आणि त्याच्या हृदयात जे वाकडेपण असेल, आणि जे कोणत्याही कारणासाठी असेल.
12.57.20
यच्चास्य कार्यं वृजिनं मार्दवेनैव धार्यते ।
रञ्जनार्थं च लोकस्य धर्मिष्ठामाचरेत्क्रियाम् ॥ १२.५७.२० ॥
त्याचे जे वाकडे कार्य असेल ते मृदुतेनेच सांभाळले जाते; आणि लोकांना प्रसन्न करण्यासाठी त्याने अत्यंत धर्मिष्ठ कृतीच करावी.
12.57.21
राज्यं हि सुमहत्तत्र दुर्धार्यमकृतात्मभिः ।
न शक्यं मृदुना वोदुमाघातस्थानमुल्वणम् ॥ १२.५७.२१ ॥
राज्य खरोखरच फार मोठे आहे; जे स्वतःवर ताबा ठेवत नाहीत त्यांना ते धारण करणे कठीण आहे; मृदू स्वभावाच्या माणसाला ते भयानक आघाताचे स्थान सहन करणे शक्य नाही.
12.57.22
राज्यं सर्वामिषं नित्यमार्जवेनैव धार्यते ।
तस्मान्मिश्रेण सततं वर्तितव्यं युधिष्ठिर ॥ १२.५७.२२ ॥
सर्व काही भक्ष्य करणारे राज्य नेहमी सरळपणानेच सांभाळले जाते; म्हणून हे युधिष्ठिरा, नेहमी मिश्र मार्गानेच वागावे.
12.57.23
यद्यप्यस्य विपक्तिः स्याद्रक्षमाणस्य वै प्रजाः ।
सोप्यस्य विपुलो धर्म एवं वृत्ता हि भूमिपाः ॥ १२.५७.२३ ॥
प्रजेचे रक्षण करणाऱ्या त्याला त्रास झाला तरी त्याचा तो धर्म मोठा आहे; कारण राजे असेच वागत आले आहेत.
12.57.24
एष ते राजधर्माणां लेशः समनुवर्णितः ।
भूयस्ते यत्र संदेहस्तद्ब्रूहि कुरुसत्तम ॥ १२.५७.२४ ॥
हे तुला राजधर्मांचा एक अंश वर्णन केला आहे; पुन्हा जिथे तुला संदेह असेल ते सांग, हे कुरुश्रेष्ठा.
12.57.25
ततो व्यासश्च भगवान्देवस्थानोऽश्म एव च ।
वासुदेवः कृपश्चैव सात्यकिः सञ्जयस्तथा ॥ १२.५७.२५ ॥
नंतर भगवान व्यास, देवस्थान, अश्म, वासुदेव, कृप, सात्यकि आणि संजयही (तेथे होते).
12.57.26
साधुसाध्विति संहृष्टा घुष्यमाणैरिवाननैः ।
अस्तुवंश्च नरव्याघ्रं भीष्मं धर्मभृतां वरम् ॥ १२.५७.२६ ॥
'साधु, साधु' असे आनंदाने, तोंडांनी घोषणा करत, धर्मधारकांत श्रेष्ठ नरव्याघ्र भीष्मांची त्यांनी स्तुती केली.
12.57.27
ततो दीनमना भीष्ममुवाच कुरुनन्दनः ।
नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां पादौ तस्य शनैः स्पृशन् ॥ १२.५७.२७ ॥
तेव्हा दीनमनस्क कुरुनंदन भीष्मांना म्हणाले; अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी त्यांचे पाय हळूच स्पर्श करत.
12.57.28
श्व इदानीं स्वसंदेहं प्रवक्ष्यामि पितामह ।
उपैति सविता ह्यस्तं रसमापीय पार्थिवम् ॥ १२.५७.२८ ॥
पितामह, उद्या आता मी माझी शंका सांगेन; सूर्य पृथ्वीचा रस पिऊन अस्ताकडे जात आहे.
12.57.29
ततो द्विजातीनभिवाद्य केशवः ।
कृपश्च ते चैव युधिष्ठिरादयः।
प्रदक्षिणीकृत्य महानदीसुतं ।
ततो रथानारुरुहुर्मुदान्विताः ॥ १२.५७.२९ ॥
नंतर केशवाने द्विजांना वंदन केले; कृप व युधिष्ठिर आदींनीही तसेच केले; महानदीच्या पुत्राची प्रदक्षिणा करून ते आनंदाने रथांवर चढले.
12.57.30
दृषद्वतीं चाप्यवगाह्य सुव्रताः ।
कृतोदकार्थाः कृतजप्यमङ्गलाः।
उपास्य संध्यां विधिवत्परंतपा ।
स्ततः पुरं ते विविशुर्गजाह्वयम् ॥ १२.५७.३० ॥
दृषद्वतीत स्नान करून, व्रतनिष्ठ, उदकार्पण व जपमंगल करून, विधिवत संध्योपासना करून, शत्रुतापक ते गजाह्वय नगरात प्रवेशले.