ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 12.57
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.57.1
एतत्ते राजधर्माणां नवनीतं युधिष्ठिर ।
बृहस्पतिर्हि भगवान्नान्यं धर्मं प्रशंसति ॥ १२.५७.१ ॥
ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଏହା ରାଜଧର୍ମର ନବନୀତ (ସାର)। ଭଗବାନ ବୃହସ୍ପତି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଧର୍ମର ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି ନାହିଁ।
12.57.2
विशालाक्षश्च भगवान्काव्यश्चैव महातपाः ।
सहस्राक्षो महेन्द्रश्च तथा प्राचेतसो मनुः ॥ १२.५७.२ ॥
ବିଶାଳାକ୍ଷ (ଶିବ), ଭଗବାନ କାବ୍ୟ (ଉଶନସ), ମହାତପସ୍ବୀ, ସହସ୍ରାକ୍ଷ ମହେନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ପ୍ରାଚେତସ ମନୁ।
12.57.3
भरद्वाजश्च भगवांस्तथा गौरशिरा मुनिः ।
राजशास्त्रप्रणेतारो ब्राह्मणा ब्रह्मवादिनः ॥ १२.५७.३ ॥
ଭଗବାନ ଭରଦ୍ୱାଜ, ମୁନି ଗୌରଶିରା ଏବଂ ରାଜଶାସ୍ତ୍ରର ରଚୟିତା ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଗଣ।
12.57.4
रक्षामेव प्रशंसन्ति धर्मं धर्मभृतां वर ।
राज्ञां राजीवताम्राक्ष साधनं चात्र मे शृणु ॥ १२.५७.४ ॥
ହେ ଧର୍ମଧାରୀଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ହେ କମଳନୟନ, ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଧର୍ମରେ କେବଳ ରକ୍ଷା ହିଁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି; ଏହାର ଉପାୟ ମୋ ଠାରୁ ଶୁଣ।
12.57.5
चारश्च प्रणिधिश्चैव काले दानममत्सरः ।
युक्त्या दानं न चादानमयोगेन युधिष्ठिर ॥ १२.५७.५ ॥
ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଗୁପ୍ତଚର ଓ ଗୁପ୍ତ ଦୂତ ନିଯୁକ୍ତ କର; ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟରେ ଈର୍ଷାହୀନ ହୋଇ ଦାନ ଦିଅ; ଯୁକ୍ତିରେ ଦାନ ଦିଅ, ଅଯୋଗରେ ଗ୍ରହଣ କର ନାହିଁ।
12.57.6
सतां संग्रहणं शौर्यं दाक्ष्यं सत्यं प्रजाहितम् ।
अनार्जवैरार्जवैश्च शत्रुपक्षाविवर्धनम् ॥ १२.५७.६ ॥
ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କୁ ନିଜ ପକ୍ଷରେ ଆଣିବା, ଶୌର୍ଯ୍ୟ, ଦକ୍ଷତା, ସତ୍ୟ, ପ୍ରଜାର ହିତ; କୁଟିଳ ଓ ସରଳ ଉଭୟ ଉପାୟରେ ଶତ୍ରୁପକ୍ଷକୁ ବଢ଼ିବାକୁ ନ ଦେବା।
12.57.7
केतनानां च जीर्णानामवेक्षा चैव सीदताम् ।
द्विविधस्य च दण्डस्य प्रयोगः कालचोदितः ॥ १२.५७.७ ॥
ଜୀର୍ଣ୍ଣ ଧ୍ୱଜା ଓ ପୁରୁଣା ଜିନିଷର ପରୀକ୍ଷା, ଦୁଃଖୀଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୃଷ୍ଟି, ଏବଂ ସମୟାନୁସାରେ ଦ୍ୱିବିଧ ଦଣ୍ଡର ପ୍ରୟୋଗ।
12.57.8
साधूनामपरित्यागः कुलीनानां च धारणम् ।
निचयश्च निचेयानां सेवा बुद्धिमतामपि ॥ १२.५७.८ ॥
ସାଧୁଙ୍କୁ ନ ଛାଡ଼ିବା, କୁଳୀନଙ୍କୁ ପୋଷଣ, ସଞ୍ଚୟ, ଏବଂ ସଞ୍ଚୟଯୋଗ୍ୟ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ସେବା।
12.57.9
बलानां हर्षणं नित्यं प्रजानामन्ववेक्षणम् ।
कार्येष्वखेदः कोशस्य तथैव च विवर्धनम् ॥ १२.५७.९ ॥
ସୈନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସର୍ବଦା ଆନନ୍ଦିତ ରଖିବା, ପ୍ରଜାଙ୍କ ପ୍ରତି ନିରନ୍ତର ଦୃଷ୍ଟି, କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅକ୍ଲାନ୍ତ ଉଦ୍ୟମ, ଏବଂ କୋଷର ବୃଦ୍ଧି।
12.57.10
पुरगुप्तिरविश्वासः पौरसंघातभेदनम् ।
अरिमध्यस्थमित्राणां यथावच्चान्ववेक्षणम् ॥ १२.५७.१० ॥
ନଗର ରକ୍ଷା, ଅବିଶ୍ୱାସ, ନଗରବାସୀଙ୍କ ସଂଘ ଭାଙ୍ଗିବା, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ମିତ୍ରଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ପରୀକ୍ଷା।
12.57.11
उपजापश्च भृत्यानामात्मनः पुरदर्शनम् ।
अविश्वासः स्वयं चैव परस्याश्वासनं तथा ॥ १२.५७.११ ॥
ଭୃତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭେଦ ସୃଷ୍ଟି, ନିଜ ନଗରର ପରିଦର୍ଶନ, ନିଜେ ଅବିଶ୍ୱାସୀ ରହିବା ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେବା।
12.57.12
नीतिवर्त्मानुसारेण नित्यमुत्थानमेव च ।
रिपूणामनवज्ञानं नित्यं चानार्यवर्जनम् ॥ १२.५७.१२ ॥
ନୀତି ପଥ ଅନୁସରଣ କରି ସର୍ବଦା ଉଦ୍ୟୋଗୀ ରହିବା, ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ କେବେ ହେୟ ନ ଭାବିବା, ଅନାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସର୍ବଦା ବର୍ଜନ।
12.57.13
उत्थानं हि नरेन्द्राणां बृहस्पतिरभाषत ।
राजधर्मस्य यन्मूलं श्लोकांश्चात्र निबोध मे ॥ १२.५७.१३ ॥
ବୃହସ୍ପତି ରାଜାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉତ୍ଥାନ (ସକ୍ରିୟ ଉଦ୍ୟମ) ର ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ; ତାହା ରାଜଧର୍ମର ମୂଳ। ଏ ବିଷୟର ଶ୍ଲୋକ ମୋ ଠାରୁ ଶୁଣ।
12.57.14
उत्थानेनामृतं लब्धमुत्थानेनासुरा हताः ।
उत्थानेन महेन्द्रेण श्रैष्ठ्यं प्राप्तं दिवीह च ॥ १२.५७.१४ ॥
ଉତ୍ଥାନ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଅମୃତ ମିଳିଲା; ଉତ୍ଥାନ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଅସୁରମାନେ ହତ ହେଲେ। ଉତ୍ଥାନ ଦ୍ୱାରା ମହେନ୍ଦ୍ର ସ୍ୱର୍ଗରେ ଓ ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ପାଇଲେ।
12.57.15
उत्थानधीरः पुरुषो वाग्धीरानधितिष्ठति ।
उत्थानवीरान्वाग्वीरा रमयन्त उपासते ॥ १२.५७.१५ ॥
ଉତ୍ଥାନରେ ଧୀର ପୁରୁଷ ବାଣୀରେ ଧୀରମାନଙ୍କ ଉପରେ ଛିଡ଼ା ହୁଏ; ଉତ୍ଥାନବୀରମାନଙ୍କୁ ବାଗ୍ବୀରମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ସେବା କରନ୍ତି।
12.57.16
उत्थानहीनो राजा हि बुद्धिमानपि नित्यशः ।
प्रधर्षणीयः शत्रूणां भुजङ्ग इव निर्विषः ॥ १२.५७.१६ ॥
ଉତ୍ଥାନହୀନ ରାଜା ବୁଦ୍ଧିମାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବଦା ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରମଣଯୋଗ୍ୟ ରହେ; ବିଷହୀନ ସାପ ପରି।
12.57.17
न च शत्रुरवज्ञेयो दुर्बलोऽपि बलीयसा ।
अल्पोऽपि हि दहत्यग्निर्विषमल्पं हिनस्ति च ॥ १२.५७.१७ ॥
ଦୁର୍ବଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶତ୍ରୁକୁ ବଳବାନ ତୁଚ୍ଛ ଭାବିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଛୋଟ ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟ ଦହେ, ଅଳ୍ପ ବିଷ ମଧ୍ୟ ମାରେ।
12.57.18
एकाङ्गेनापि संभूतः शत्रुर्दुर्गमुपाश्रितः ।
सर्वं तापयते देशमपि राज्ञः समृद्धिनः ॥ १२.५७.१८ ॥
ଗୋଟିଏ ଅଙ୍ଗରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଶତ୍ରୁ ଦୁର୍ଗ ଆଶ୍ରୟ କଲେ ସମୃଦ୍ଧ ରାଜାର ସମସ୍ତ ଦେଶକୁ ମଧ୍ୟ ତାପିତ କରେ।
12.57.19
राज्ञो रहस्यं यद्वाक्यं जयार्थे लोकसंग्रहः ।
हृदि यच्चास्य जिह्नं स्यात्कारणार्थं च यद्भवेत् ॥ १२.५७.१९ ॥
ରାଜାଙ୍କର ଯେଉଁ ଗୋପନୀୟ ବାକ୍ୟ, ଯାହା ବିଜୟ ଓ ଲୋକସଂଗ୍ରହ ପାଇଁ; ଏବଂ ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଯାହା କୁଟିଳତା ଥାଏ, ଏବଂ ଯାହା କୌଣସି କାରଣ ପାଇଁ ହୁଏ।
12.57.20
यच्चास्य कार्यं वृजिनं मार्दवेनैव धार्यते ।
रञ्जनार्थं च लोकस्य धर्मिष्ठामाचरेत्क्रियाम् ॥ १२.५७.२० ॥
ତାଙ୍କର ଯେଉଁ କୁଟିଳ କାର୍ଯ୍ୟ, ତାହା ମଧ୍ୟ କୋମଳତାରେ ହିଁ ଧାରଣ କରାଯାଏ; ଏବଂ ଲୋକଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ସେ ଅତି ଧର୍ମସମ୍ମତ କାର୍ଯ୍ୟ ହିଁ କରିବା ଉଚିତ।
12.57.21
राज्यं हि सुमहत्तत्र दुर्धार्यमकृतात्मभिः ।
न शक्यं मृदुना वोदुमाघातस्थानमुल्वणम् ॥ १२.५७.२१ ॥
ରାଜ୍ୟ ପ୍ରକୃତରେ ଅତି ବଡ଼; ଯେଉଁମାନେ ନିଜକୁ ସଂଯମରେ ରଖି ନାହାଁନ୍ତି ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହାକୁ ଧାରଣ କରିବା କଷ୍ଟକର; କୋମଳ ସ୍ୱଭାବର ଲୋକ ସେହି ଭୟଙ୍କର ଆଘାତର ସ୍ଥାନ ସହ୍ୟ କରିପାରେ ନାହିଁ।
12.57.22
राज्यं सर्वामिषं नित्यमार्जवेनैव धार्यते ।
तस्मान्मिश्रेण सततं वर्तितव्यं युधिष्ठिर ॥ १२.५७.२२ ॥
ସବୁକିଛି ଭୋଗକାରୀ ରାଜ୍ୟ ସର୍ବଦା ସରଳତାରେ ହିଁ ଧାରଣ କରାଯାଏ; ତେଣୁ ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ସର୍ବଦା ମିଶ୍ର ପଥରେ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ।
12.57.23
यद्यप्यस्य विपक्तिः स्याद्रक्षमाणस्य वै प्रजाः ।
सोप्यस्य विपुलो धर्म एवं वृत्ता हि भूमिपाः ॥ १२.५७.२३ ॥
ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଯଦି କଷ୍ଟ ଘଟେ, ତଥାପି ତାଙ୍କର ସେହି ଧର୍ମ ବିପୁଳ; କାରଣ ରାଜାମାନେ ଏହିପରି ଆଚରଣ କରିଆସିଛନ୍ତି।
12.57.24
एष ते राजधर्माणां लेशः समनुवर्णितः ।
भूयस्ते यत्र संदेहस्तद्ब्रूहि कुरुसत्तम ॥ १२.५७.२४ ॥
ଏହା ତୁମ ପାଇଁ ରାଜଧର୍ମର ଏକ ଅଂଶ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲା; ପୁଣି ଯେଉଁଠାରେ ତୁମର ସନ୍ଦେହ ଅଛି ତାହା କୁହ, ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ।
12.57.25
ततो व्यासश्च भगवान्देवस्थानोऽश्म एव च ।
वासुदेवः कृपश्चैव सात्यकिः सञ्जयस्तथा ॥ १२.५७.२५ ॥
ତା'ପରେ ଭଗବାନ ବ୍ୟାସ, ଦେବସ୍ଥାନ, ଅଶ୍ମ, ବାସୁଦେବ, କୃପ, ସାତ୍ୟକି ଓ ସଞ୍ଜୟ ମଧ୍ୟ (ସେଠାରେ ଥିଲେ)।
12.57.26
साधुसाध्विति संहृष्टा घुष्यमाणैरिवाननैः ।
अस्तुवंश्च नरव्याघ्रं भीष्मं धर्मभृतां वरम् ॥ १२.५७.२६ ॥
'ସାଧୁ, ସାଧୁ' ବୋଲି ଆନନ୍ଦରେ, ମୁଖରୁ ଘୋଷଣା କରିବା ପରି, ଧର୍ମଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନରବ୍ୟାଘ୍ର ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।
12.57.27
ततो दीनमना भीष्ममुवाच कुरुनन्दनः ।
नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां पादौ तस्य शनैः स्पृशन् ॥ १२.५७.२७ ॥
ତା'ପରେ ଦୀନମନା କୁରୁନନ୍ଦନ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ କହିଲେ; ଲୁହରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଖିରେ, ତାଙ୍କ ପାଦକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ସ୍ପର୍ଶ କରି।
12.57.28
श्व इदानीं स्वसंदेहं प्रवक्ष्यामि पितामह ।
उपैति सविता ह्यस्तं रसमापीय पार्थिवम् ॥ १२.५७.२८ ॥
ହେ ପିତାମହ, କାଲି ଏବେ ମୁଁ ମୋର ସନ୍ଦେହ କହିବି; ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୃଥିବୀର ରସ ପାନ କରି ଅସ୍ତ ଆଡ଼କୁ ଯାଉଛନ୍ତି।
12.57.29
ततो द्विजातीनभिवाद्य केशवः ।
कृपश्च ते चैव युधिष्ठिरादयः।
प्रदक्षिणीकृत्य महानदीसुतं ।
ततो रथानारुरुहुर्मुदान्विताः ॥ १२.५७.२९ ॥
ତା'ପରେ କେଶବ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ; କୃପ ଓ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଆଦି ମଧ୍ୟ ସେପରି; ମହାନଦୀର ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି ସେମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ରଥରେ ଚଢ଼ିଲେ।
12.57.30
दृषद्वतीं चाप्यवगाह्य सुव्रताः ।
कृतोदकार्थाः कृतजप्यमङ्गलाः।
उपास्य संध्यां विधिवत्परंतपा ।
स्ततः पुरं ते विविशुर्गजाह्वयम् ॥ १२.५७.३० ॥
ଦୃଷଦ୍ୱତୀରେ ସ୍ନାନ କରି, ବ୍ରତନିଷ୍ଠ, ଜଳାର୍ପଣ ଓ ଜପମଙ୍ଗଳ କରି, ବିଧିବତ୍ ସନ୍ଧ୍ୟା ଉପାସନା କରି, ଶତ୍ରୁତାପକ ସେମାନେ ଗଜାହ୍ୱୟ ନଗରରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।