મહાભારત · અધ્યાય 12.58
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.58.1
ततः कल्यं समुत्थाय कृतपूर्वाह्णिकक्रियाः ।
ययुस्ते नगराकारैः रथैः पाण्डवयादवाः ॥ १२.५८.१ ॥
પછી સવારે ઊઠીને, પૂર્વાહ્ન ક્રિયાઓ કરીને, પાંડવો અને યાદવો નગર જેવા રથોમાં નીકળ્યા.
12.58.2
प्रतिपद्य कुरुक्षेत्रं भीष्ममासाद्य चानघम् ।
सुखां च रजनीं पृष्ट्वा गाङ्गेयं रथिनां वरम् ॥ १२.५८.२ ॥
કુરુક્ષેત્ર પહોંચીને, નિષ્પાપ ભીષ્મ પાસે જઈને, રાત્રિ સુખે પસાર થઈ કે નહીં એ પૂછીને, રથીઓમાં શ્રેષ્ઠ ગાંગેય પાસે બેઠા.
12.58.3
व्यासादीनभिवाद्यर्षीन्सर्वैस्तैश्चाभिनन्दिताः ।
निषेदुरभितो भीष्मं परिवार्य समन्ततः ॥ १२.५८.३ ॥
વ્યાસ વગેરે ઋષિઓને વંદન કરીને, તે સૌથી અભિનંદિત થઈને, ભીષ્મને ચારે બાજુથી ઘેરીને બેઠા.
12.58.4
ततो राजा महातेजा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्भीष्मं प्रतिपूज्य यथाविधि ॥ १२.५८.४ ॥
પછી મહાતેજસ્વી ધર્મપુત્ર રાજા યુધિષ્ઠિરે ભીષ્મનું યથાવિધિ સન્માન કરીને, હાથ જોડીને કહ્યું.
12.58.5
य एष राजन्राजेति शब्दश्चरति भारत ।
कथमेष समुत्पन्नस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.५८.५ ॥
હે ભારત, હે રાજન્, 'રાજા' એવો આ શબ્દ જે ફરે છે, તે કેવી રીતે ઉત્પન્ન થયો? હે પિતામહ, તે મને કહો.
12.58.6
तुल्यपाणिभुजग्रीवस्तुल्यबुद्धीन्द्रियात्मकः ।
तुल्यदुःखसुखात्मा च तुल्यपृष्ठमुखोदरः ॥ १२.५८.६ ॥
જેના હાથ, ભુજા અને ગ્રીવા સમાન છે, જેની બુદ્ધિ અને ઇન્દ્રિયો સમાન છે, સુખ-દુઃખ જેને સમાન છે, અને જેની પીઠ, મુખ અને ઉદર સમાન છે.
12.58.7
तुल्यशुक्रास्थिमज्जा च तुल्यमांसासृगेव च ।
नेःश्वासोच्छ्वासतुल्यश्च तुल्यप्राणशरीरवान् ॥ १२.५८.७ ॥
સમાન શુક્ર, અસ્થિ અને મજ્જાવાળો, સમાન માંસ અને રક્તવાળો, સમાન નિઃશ્વાસ-ઉચ્છ્વાસવાળો, અને સમાન પ્રાણ તથા શરીરવાળો.
12.58.8
समानजन्ममरणः समः सर्वैर्गुणैर्नृणाम् ।
विशिष्टबुद्धीञ्शूरांश्च कथमेकोऽधितिष्ठति ॥ १२.५८.८ ॥
જન્મ અને મૃત્યુમાં સમાન, સર્વ ગુણોમાં મનુષ્યો જેવો સમાન, વિશિષ્ટ બુદ્ધિવાળા અને શૂરવીરો પર એકલો કેવી રીતે શાસન કરે છે?
12.58.9
कथमेको महीं कृत्स्नां शूरवीरार्यसंकुलम् ।
रक्षत्यपि च लोकस्य प्रसादमभिवाञ्छति ॥ १२.५८.९ ॥
શૂરવીરો, વીરો અને આર્યોથી ભરેલી સમગ્ર પૃથ્વીનું એકલો કેવી રીતે રક્ષણ કરે છે, અને લોકની કૃપાની પણ કેવી રીતે ઇચ્છા રાખે છે?
12.58.10
एकस्य तु प्रसादेन कृत्स्नो लोकः प्रसीदति ।
व्याकुले चाकुलः सर्वो भवतीति विनिश्चयः ॥ १२.५८.१० ॥
એકની કૃપાથી સમગ્ર લોક પ્રસન્ન થાય છે; એક વ્યાકુળ થાય ત્યારે સૌ વ્યાકુળ થાય છે, એ નિશ્ચય છે.
12.58.11
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं त्वत्तो हि भरतर्षभ ।
कृत्स्नं तन्मे यथातत्त्वं प्रब्रूहि वदतां वर ॥ १२.५८.११ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, આ હું તમારી પાસેથી સાંભળવા ઇચ્છું છું. હે વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ, તે સર્વ યથાર્થ રીતે મને કહો.
12.58.12
नैतत्कारणमत्यल्पं भविष्यति विशांपते ।
यदेकस्मिञ्जगत्सर्वं देववद्याति सन्नतिम् ॥ १२.५८.१२ ॥
હે પ્રજાપતિ, આ કારણ અત્યંત અલ્પ નહીં હોય કે એક સામે સમગ્ર જગત દેવની જેમ નમી પડે છે.
12.58.13
नियतस्त्वं नरव्याघ्र शृणु सर्वमशेषतः ।
यथा राज्यं समुत्पन्नमादौ कृतयुगेऽभवत् ॥ १२.५८.१३ ॥
હે નરવ્યાઘ્ર, તું દૃઢ નિશ્ચયથી બધું સંપૂર્ણપણે સાંભળ: આદિ કૃતયુગમાં રાજ્ય કેવી રીતે ઉત્પન્ન થયું તે.
12.58.14
नैव राज्यं न राजाऽऽसीन्न च दण्डो न दाण्डिकः ।
धर्मेणैव प्रजाः सर्वा रक्षन्ति स्म परस्परम् ॥ १२.५८.१४ ॥
ત્યારે ન રાજ્ય હતું, ન રાજા હતો, ન દંડ હતો, ન દંડ આપનાર; સર્વ પ્રજા ધર્મથી જ એકબીજાનું રક્ષણ કરતી.
12.58.15
पाल्यमानास्तथाऽन्योन्यं नरा धर्मेण भारत ।
दैन्यं परमुपाजग्मुस्ततस्तान्मोह आविशत् ॥ १२.५८.१५ ॥
હે ભારત, આ રીતે ધર્મથી એકબીજાનું રક્ષણ પામતા છતાં માણસો મહા દીનતાને પામ્યા; ત્યારે તેમનામાં મોહ પ્રવેશ્યો.
12.58.16
ते मोहवशमापन्ना मनुजा मनुजर्षभ ।
प्रतिपत्तिविमोहाच्च धर्मस्तेषामनीनशत् ॥ १२.५८.१६ ॥
હે મનુજર્ષભ, તે મનુષ્યો મોહના વશ થયા; અને નિર્ણયબુદ્ધિના વિમોહથી તેમનો ધર્મ નષ્ટ થયો.
12.58.17
नष्टायां प्रतिपत्तौ च मोहवश्या नरास्तदा ।
लोभस्य वशमापन्नाः सर्वे भरतसत्तम ॥ १२.५८.१७ ॥
નિર્ણયબુદ્ધિ નષ્ટ થતાં, મોહને વશ થયેલા મનુષ્યો ત્યારે લોભને વશ થયા; હે ભરતશ્રેષ્ઠ, તે સૌ.
12.58.18
अप्राप्तस्याभिमर्शं तु कुर्वन्तो मनुजास्ततः ।
कामो नामापरस्तत्र प्रत्यपद्यत वै प्रभो ॥ १२.५८.१८ ॥
ન મળેલી વસ્તુને પકડવા યત્ન કરતા મનુષ્યોમાં ત્યારે કામ નામનો બીજો વિકાર ઉત્પન્ન થયો, હે પ્રભો.
12.58.19
तांस्तु कामवशं प्राप्तान्रागो नामाभिसंस्पृशत् ।
रक्ताश्च नाभ्यजानन्त कार्याकार्ये युधिष्ठिर ॥ १२.५८.१९ ॥
કામવશ થયેલા તેમને રાગ નામની આસક્તિએ સ્પર્શ કર્યો. આસક્ત થઈને તેઓ કાર્ય અને અકાર્ય ઓળખી શક્યા નહીં, યુધિષ્ઠિર.
12.58.20
अगम्यागमनं चैव वाच्यावाच्यं तथैव च ।
भक्ष्याभक्ष्यं चराजेन्द्र दोषादोषं च नात्यजन् ॥ १२.५८.२० ॥
અગમ્યગમન, વાચ્ય અને અવાચ્ય, તેમજ ભક્ષ્ય અને અભક્ષ્ય, હે રાજેન્દ્ર, દોષ અને અદોષ — આમનો તેમણે ત્યાગ ન કર્યો.
12.58.21
विप्लुते नरलोकेऽस्मिंस्ततो ब्रह्म ननाश ह ।
नाशाच्च ब्रह्मणो राजन्धर्मो नाशमथागमत् ॥ १२.५८.२१ ॥
આ મનુષ્યલોક વિપ્લવ પામતાં બ્રહ્મ (વેદ) નાશ પામ્યું. અને હે રાજન્, બ્રહ્મના નાશથી ધર્મ પણ નાશને પ્રાપ્ત થયો.
12.58.22
नष्टे ब्रह्मणि धर्मे च देवास्त्रासमथागमन् ।
ते त्रस्ता नरशार्दूल ब्रह्माणं शरणं ययुः ॥ १२.५८.२२ ॥
બ્રહ્મ અને ધર્મ નાશ પામતાં દેવો ભયભીત થયા. હે નરશાર્દૂલ, ભયભીત થઈને તેઓ બ્રહ્માને શરણે ગયા.
12.58.23
प्रपद्य भगवन्तं ते देवं लोकपितामहम् ।
ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे दुःखवेगसमाहताः ॥ १२.५८.२३ ॥
તે ભગવાન લોકપિતામહ દેવને શરણે જઈને, દુઃખના વેગથી આહત થયેલા તેઓ સૌ હાથ જોડીને બોલ્યા.
12.58.24
भगवन्नरलोकस्थं ग्रस्तं ब्रह्म सनातनम् ।
लोभमोहादिभिर्भावैस्ततो नो भयमाविशत् ॥ १२.५८.२४ ॥
હે ભગવાન, મનુષ્યલોકમાં સ્થિત સનાતન બ્રહ્મ (વેદ) લોભ, મોહ વગેરે ભાવોથી ગ્રસ્ત થયું છે; તેથી અમારામાં ભય પ્રવેશ્યો છે.
12.58.25
ब्रह्मणश्च प्रणाशेन धर्मो व्यनशदीश्चर ।
ततस्तु समतां याता मर्त्यैस्त्रिभुवनेश्वराः ॥ १२.५८.२५ ॥
બ્રહ્મના નાશથી ધર્મ નષ્ટ થયો, હે ઈશ્વરો. ત્યારે ત્રિભુવનના સ્વામીઓ મર્ત્યોની સમાન થયા.
12.58.26
अधोर्भिवर्षास्तु वयं भौमास्तूर्ध्वप्रवर्षिणः ।
क्रियाव्युपरमात्तेषां ततोऽगच्छाम संशयम् ॥ १२.५८.२६ ॥
અમે નીચે વરસનારા અને ઉપર વરસનારા ભૌમ હતા. તેમના કર્મોના વિરામથી અમે સંશયમાં પડ્યા.
12.58.27
अत्र निःश्रेयसं यन्नस्तद्ध्यायस्व पितामह ।
त्वत्प्रसादात्समुत्थोसौ प्रभावो नो भवत्वयम् ॥ १२.५८.२७ ॥
અહીં અમારું જે પરમ કલ્યાણ છે, હે પિતામહ, તેનું ધ્યાન કરો. તમારી કૃપાથી ઉત્પન્ન થયેલો આ અમારો પ્રભાવ થાઓ.
12.58.28
तानुवाच सुरान्सर्वान्स्वयंभूर्भगवांस्ततः ।
श्रेयोऽहं चिन्तयिष्यामिव्येतु वो भीः सुरोत्तमाः ॥ १२.५८.२८ ॥
ત્યારે સ્વયંભૂ ભગવાને તે સર્વ દેવોને કહ્યું, 'હું તમારા કલ્યાણનો વિચાર કરીશ; હે સુરોત્તમો, તમારો ભય દૂર થાઓ.'
12.58.29
ततोऽध्यायसहस्राणां शतं चक्रे स्वबुद्धिजम् ।
यत्र धर्मस्तथैवार्थः कामश्चैवानुवर्णितः ॥ १२.५८.२९ ॥
ત્યારે તેમણે પોતાની બુદ્ધિથી ઉત્પન્ન સો હજાર અધ્યાય રચ્યા; જેમાં ધર્મ, અર્થ અને કામનું પણ વર્ણન થયું.
12.58.30
त्रिवर्ग इति विख्यातो गण एव स्वयंभुवा ।
चतुर्थो मोक्ष इत्येव पृथगर्थः पृथग्गुणः ॥ १२.५८.३० ॥
સ્વયંભૂ દ્વારા જ 'ત્રિવર્ગ' નામે પ્રસિદ્ધ સમૂહ રચાયો; ચોથો મોક્ષ છે, જેનો અર્થ અને ગુણ અલગ છે.
12.58.31
मोक्षस्यास्ति त्रिवर्गोऽन्यः प्रोक्तः सत्वं रजस्तमः ।
स्थानं वृद्धिः क्षयश्चैव त्रिवर्गश्चैव दण्डजः ॥ १२.५८.३१ ॥
મોક્ષનો બીજો ત્રિવર્ગ કહેવાયો છે: સત્ત્વ, રજસ્, તમસ્. સ્થિતિ, વૃદ્ધિ, ક્ષય, અને દંડથી જન્મેલો ત્રિવર્ગ પણ (એમ જ).
12.58.32
आत्मादेशश्च कालश्चाप्युपायाः कृत्यमेव च ।
सहायाः कारणं चैव षड्वर्गो नीतिजः स्मृतः ॥ १२.५८.३२ ॥
આત્માદેશ, કાળ, ઉપાયો, કૃત્ય, સહાયકો અને કારણ—આ ષડ્વર્ગ નીતિથી જન્મેલો સ્મૃત છે.
12.58.33
त्रयी चान्वीक्षिकी चैव वार्ता च भरतर्षभ ।
दण्डनीतिश्च विपुला विद्यास्तत्र निदर्शिताः ॥ १२.५८.३३ ॥
ત્રયી, આન્વીક્ષિકી, વાર્તા અને દંડનીતિ—હે ભરતશ્રેષ્ઠ—અને વિપુલ વિદ્યાઓ ત્યાં દર્શાવી છે.
12.58.34
अमात्यलिप्सा प्रणिधी राजपुत्रस्य लक्षणम् ।
चारश्च विविधोपायः प्रणिधिश्च पृथग्विधः ॥ १२.५८.३४ ॥
અમાત્યોની ઇચ્છા અને ગુપ્તચર—આ રાજપુત્રનું લક્ષણ છે. ચરના વિવિધ ઉપાયો અને જુદા પ્રકારના પ્રણિધિ પણ છે.
12.58.35
सामभेदः प्रदानं च ततो दण्डश्च पार्थिव ।
उपेक्षा पञ्चमी चात्र कार्त्स्न्येन समुदाहृता ॥ १२.५८.३५ ॥
સામ, ભેદ, દાન, પછી દંડ, હે પાર્થિવ, અને પાંચમો ઉપેક્ષા—અહીં સંપૂર્ણપણે કહેવાયા છે.
12.58.36
मन्त्रश्च वर्णितः कृत्स्नो मन्त्रभेदार्थ एव च ।
विभ्रमश्चैव मन्त्रस्य सिद्ध्यसिद्ध्योश्च यत्फलम् ॥ १२.५८.३६ ॥
મંત્ર સંપૂર્ણપણે વર્ણવાયો છે, મંત્રભેદનો હેતુ પણ એ જ; મંત્રનો વિભ્રમ, અને સિદ્ધિ-અસિદ્ધિનું જે ફળ છે તે.
12.58.37
संधिश्च त्रिविधाभिख्यो हीनो मध्यस्तथोत्तमः ।
भयसत्कारवित्ताख्यं कार्त्स्न्येन परिवर्णितम् ॥ १२.५८.३७ ॥
સંધિ ત્રણ પ્રકારની કહેવાઈ છે—હીન, મધ્યમ અને ઉત્તમ. ભય, સત્કાર અને ધન નામે તેનું સંપૂર્ણ વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.
12.58.38
यात्राकालाश्च चत्वारस्त्रिवर्गस्य च विस्तरः ।
विजयो धर्मयुक्तश्च तथार्थविजयश्च ह ॥ १२.५८.३८ ॥
યાત્રાના ચાર કાળ અને ત્રિવર્ગનો વિસ્તાર પણ કહેવાયો છે. ધર્મયુક્ત વિજય તથા અર્થવિજય પણ કહેવાયા છે.
12.58.39
आसुरश्चैव विजयः कार्त्स्न्येन परिवर्णितः ।
लक्षणं पञ्चवर्गस्य त्रिविधं चात्र वर्णितम् ॥ १२.५८.३९ ॥
આસુર વિજયનું પણ સંપૂર્ણ વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. પંચવર્ગનાં લક્ષણો અહીં ત્રણ પ્રકારે કહેવાયાં છે.
12.58.40
प्रकाशश्चाप्रकाशश्च दण्डोऽथ परिशब्दितः ।
प्रकाशोऽष्टविधस्तत्र गुह्यश्च बहुविस्तरः ॥ १२.५८.४० ॥
પ્રકાશ અને અપ્રકાશ દંડનું પણ નામ કહેવાયું છે. પ્રકાશ દંડ આઠ પ્રકારનો છે; ગુહ્ય દંડ ઘણો વિસ્તૃત છે.
12.58.41
रथा नागा हयाश्चैव पादाताश्चैव पाण्डव ।
विष्टिर्नावश्चराश्चैव देशिका इति चाष्टमः।
अङ्गान्येतानि कौरव्य प्रकाशानि बलस्य तु ॥ १२.५८.४१ ॥
રથ, હાથી, ઘોડા અને પાયદળ — હે પાંડવ; વિષ્ટિ, નાવડીઓ, જાસૂસો અને માર્ગદર્શકો — આ આઠમું છે. હે કૌરવ્ય, સેનાનાં આ અંગો પ્રગટ છે.
12.58.42
जङ्गमाजङ्गमाश्चोक्ताश्चूर्णयोगा विषादयः ।
स्पर्शे चाभ्यवहार्ये चाप्युपांशुर्विविधः स्मृतः ॥ १२.५८.४२ ॥
ચલ અને અચલ વિષો પણ કહેવાયાં છે; ચૂર્ણયોગ અને વિષ વગેરે કહેવાયાં છે. સ્પર્શથી અને ખાવા-પીવાની વસ્તુઓ દ્વારા પણ ગુપ્ત ઉપાયો અનેક પ્રકારના મનાયા છે.
12.58.43
क्रीडापूर्वे रणे द्यूते विस्रम्भणसमन्वितम् ।
उक्तं कैतव्यमित्येतदुपायो नवमो बुधैः ॥ १२.५८.४३ ॥
રમત પહેલાં, યુદ્ધમાં કે જુગારમાં, વિશ્વાસ જીતીને જે કરાય છે તેને જ્ઞાનીઓએ કૈતવ્ય કહ્યું છે; આ નવમો ઉપાય છે.
12.58.44
उपेक्षा सर्वकार्येषु कर्मणां करणेषु च ।
अनिष्टानां समुत्थाने त्रिवर्गो नश्यते यया ॥ १२.५८.४४ ॥
બધાં કાર્યોમાં અને કર્મો કરવામાં ઉપેક્ષા; અનિષ્ટો ઊભાં થાય ત્યારે જેનાથી ત્રિવર્ગ નાશ પામે છે.
12.58.45
इन्द्रजालादिका माया वाजीवनकुशीलवैः ।
सुनिमित्तैदुर्निमित्तैरुत्पातैश्च समन्वितम् ॥ १२.५८.४५ ॥
ઇન્દ્રજાળ જેવી માયા, ઘોડા-વેપારીઓ, નટો અને ગાયકો દ્વારા શુભ-અશુભ શુકનો અને ઉત્પાતો સાથેની.
12.58.46
डम्भो लिङ्गं समाश्रित्य शत्रुवर्गे प्रयुज्यते ।
शाठ्यं निश्चेष्टता प्रोक्ता चित्तदोषप्रदूषिका ॥ १२.५८.४६ ॥
શત્રુવર્ગમાં વેશ ધારણ કરીને દંભ વાપરવામાં આવે છે; શઠતા અને નિશ્ચેષ્ટતા કહેવાયાં છે, જે ચિત્તના દોષોથી દૂષિત કરે છે.
12.58.47
अरिर्मित्र उदासीन इत्येतेऽप्यनुवर्णिताः ।
कृत्स्ना मार्गगुणाश्चैव तथा भूमिगुणाश्च ह।
आत्मरक्षणमाश्वासः स्पर्शानां चान्ववेक्षणम् ॥ १२.५८.४७ ॥
શત્રુ, મિત્ર અને ઉદાસીન પણ વર્ણવાયા છે; માર્ગના બધા ગુણો અને ભૂમિના ગુણો પણ; આત્મરક્ષણ, આશ્વાસન અને ગુપ્તચરોની તપાસ.
12.58.48
कल्पना विविधाश्चापि नृनागरथवाजिनाम् ।
व्यूहाश्च विविधाभिख्या विचित्रं युद्धकौशलम् ॥ १२.५८.४८ ॥
માણસો, હાથીઓ, રથો અને ઘોડાઓની વિવિધ ગોઠવણીઓ; વિવિધ નામોવાળા વ્યૂહો; યુદ્ધનું વિચિત્ર કૌશલ્ય.
12.58.49
उत्पाताश्च निपाताश्च सुयुद्धं सुपलायितम् ।
शस्त्राणां पालनं ज्ञानं तथैव भरतर्षभ ॥ १२.५८.४९ ॥
ઉત્પાત અને નિપાત, સારું યુદ્ધ અને કુશળ પલાયન, શસ્ત્રોનું પાલન અને જ્ઞાન, તેમજ, હે ભરતશ્રેષ્ઠ.
12.58.50
बलव्यसनयुक्तं च तथैव बलहर्षणम् ।
पीडा चापदकालश्च भयकालश्च पाण्डव ॥ १२.५८.५० ॥
સૈન્યના નુકસાનથી યુક્ત અને તેમ જ સૈન્યને હર્ષ આપનાર, પીડા, આપત્તિકાળ અને ભયકાળ પણ, હે પાંડવ.
12.58.51
तथाख्यातविधानं च योगः संचार एव च ।
चोरैराटविकैश्चोग्रैः परराष्ट्रस्य पीडनम् ॥ १२.५८.५१ ॥
તેવી જ રીતે કહેલી વિધિ અને પ્રયોગ, ગુપ્તચરોનું સંચરણ પણ, અને ઉગ્ર ચોરો તથા વનવાસીઓ દ્વારા શત્રુરાષ્ટ્રને પીડવું.
12.58.52
अग्निदैर्गरदैश्चेव प्रतिरूपककारकैः ।
श्रेणिमुख्योपजापेन वीरुधश्छेदनेन च ॥ १२.५८.५२ ॥
આગ લગાડનારાઓ અને ઝેર આપનારાઓ દ્વારા, તેમજ નકલી વસ્તુઓ બનાવનારાઓ દ્વારા, શ્રેણીના મુખ્યો વચ્ચે ભેદ પાડીને, અને વેલ-વૃક્ષો કાપીને પણ.
12.58.53
दूषणेन च नागानामातङ्कजननेन च ।
आराधनेन भक्तस्य पत्युश्चोपग्रहेण च ॥ १२.५८.५३ ॥
હાથીઓને દૂષિત કરીને અને તેમનામાં ભય ઉત્પન્ન કરીને, સેવકને પ્રસન્ન કરીને અને સ્વામીને વશ કરીને પણ.
12.58.54
सप्ताङ्गस्य च राज्यस्य ह्रासवृद्धिसमीक्षणम् ।
दूतसामर्थ्ययोगश्च राष्ट्रस्य च विवर्धनम् ॥ १२.५८.५४ ॥
સપ્તાંગ રાજ્યના ક્ષય અને વૃદ્ધિનું નિરીક્ષણ, દૂતના સામર્થ્યનો ઉપયોગ અને રાષ્ટ્રની વૃદ્ધિ પણ.
12.58.55
अरिमध्यस्थमित्राणां सम्यक्चोक्तं प्रपञ्चनम् ।
अवमर्दः प्रतीघातस्तथैव च बलीयसाम् ॥ १२.५८.५५ ॥
શત્રુ, મધ્યસ્થ અને મિત્રોની યોગ્ય રીતે કહેલી તપાસ, તેમજ બળવાનોનું દમન અને તેમનો પ્રતિકાર પણ એ જ રીતે.
12.58.56
व्यवहारः सुसूक्ष्मश्च तथा कण्टकशोधनम् ।
श्रमो व्यायामयोगश्च योगद्रव्यस्य सञ्चयः ॥ १२.५८.५६ ॥
વ્યવહાર અતિ સૂક્ષ્મ છે; તેમજ કંટકશોધન (ઉપદ્રવીઓનું નિવારણ), શ્રમ, વ્યાયામમાં જોડાવું અને મેળવેલા ધનનો સંચય.
12.58.57
अभृतानां च भरणं भृतानां चान्ववेक्षणम् ।
अन्तकाले प्रदानं च व्यसने चाप्रसङ्गिता ॥ १२.५८.५७ ॥
જેમને નિયુક્ત નથી કર્યા તેમનું પોષણ અને નિયુક્ત થયેલાઓની સાવચેતીથી દેખરેખ; સેવાને અંતે વેતન આપવું અને સંકટમાં આસક્ત ન થવું.
12.58.58
तथा राजगुणाश्चैव सेनापतिगुणाश्च ह ।
करणस्य च कर्तुश्च गुणदोषास्तथैव च ॥ १२.५८.५८ ॥
એ જ રીતે રાજાના ગુણ અને સેનાપતિના ગુણ; કરણ (સાધન/અધિકારી) અને કર્તાના ગુણદોષ પણ એવા જ.
12.58.59
दुष्टेङ्गितं च विविधं वृत्तिश्चैवानुवर्तिनाम् ।
शङ्कितत्वं च सर्वस्य प्रमादस्य च वर्जनम् ॥ १२.५८.५९ ॥
દુષ્ટોના ઇશારા અને વિવિધ વર્તન, અનુચરોનું આચરણ; સૌ પ્રત્યે શંકાશીલ રહેવું અને પ્રમાદ ટાળવો.
12.58.60
अलब्धलिप्सा लब्धस्य तथैव च विवर्धनम् ।
प्रदानं च विवृद्धस्य पात्रेभ्यो विधिवत्तथा ॥ १२.५८.६० ॥
જે મળ્યું નથી તેની ઇચ્છા, જે મળ્યું છે તેની વૃદ્ધિ; એ જ રીતે વધેલું ધન યોગ્ય પાત્રોને વિધિપૂર્વક દાન આપવું.
12.58.61
विसर्गोऽर्थस्य धर्मार्थमर्थार्थं कामहेतुकम् ।
चतुर्थं व्यसनाघाते तथैवात्रानुवर्णितम् ॥ १२.५८.६१ ॥
ધનનો વ્યય ધર્મ માટે, અર્થ માટે અને કામનાથી થતો હોય છે; ચોથો આપત્તિના આઘાતમાં થાય છે; તે પણ અહીં એ જ રીતે વર્ણવેલો છે.
12.58.62
क्रोधजानि ततोग्राणि कामजानि तथैव च ।
दशोक्तानि कुरुश्रेष्ठ व्यसनान्यत्र चैव ह ॥ १२.५८.६२ ॥
હે કુરુશ્રેષ્ઠ, ક્રોધથી જન્મેલાં ઉગ્ર અને કામથી જન્મેલાં વ્યસનો દસ કહેવાયાં છે; અહીં તેમનું જ વર્ણન છે.
12.58.63
मृगयाक्षास्तथा पानं स्त्रियश्च भरतर्षभ ।
कामजान्याहुराचार्याः प्रोक्तानीह स्वयंभुवा ॥ १२.५८.६३ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, શિકાર, જુગાર, મદ્યપાન અને સ્ત્રીઓ — આને આચાર્યો કામજ વ્યસનો કહે છે; અહીં સ્વયંભૂએ તે કહ્યાં છે.
12.58.64
वाक्पारुष्यं तथोग्रत्व दण्डपारुष्यमेव च ।
आत्मनो निग्रहस्त्यागो ह्यर्थदूषणमेव च ॥ १२.५८.६४ ॥
કઠોર વાણી, ઉગ્રતા, દંડમાં કઠોરતા, પોતાનો નિગ્રહ ન કરવો, ત્યાગ અને ધનને દૂષિત કરવું પણ.
12.58.65
यन्त्राणि विविधान्येव क्रियास्तेषां च वर्णिताः ।
अवमर्दः प्रतीघातः केतनानां च भञ्जनम् ॥ १२.५८.६५ ॥
વિવિધ યંત્રો અને તેમની ક્રિયાઓ પણ વર્ણવાયેલી છે; કચડવું, પ્રતિઘાત, ધ્વજ તોડવી પણ.
12.58.66
चैत्यद्रुमावमर्दश्च रोधः कर्मान्तनाशनम् ।
अपस्करोऽथ वमनं तथोपास्या च वर्णिता ॥ १२.५८.६६ ॥
ચૈત્ય વૃક્ષોનું મર્દન, ઘેરો, કર્માંતોનો નાશ, કચરો ફેંકવો, વમન અને ઉપાસના પણ વર્ણવેલાં છે.
12.58.67
पणवानकशङ्खानां भेरीणां च युधिष्ठिर ।
उपार्जनं च द्रव्याणां परमर्म च तानि षट् ॥ १२.५८.६७ ॥
પણવ, આનક, શંખ અને ભેરીઓનો (નાદ), હે યુધિષ્ઠિર, ધનોપાર્જન, શત્રુના મર્મસ્થાનો — આ છ.
12.58.68
लब्धस्य च प्रशमनं सतां चैवाभिपूजनम् ।
विद्वद्भिरेकीभावश्च जपहोमविधिज्ञता ॥ १२.५८.६८ ॥
પ્રાપ્તનું રક્ષણ, સજ્જનોનો સત્કાર, વિદ્વાનો સાથે એકતા, જપ-હોમ વિધિનું જ્ઞાન.
12.58.69
मङ्गलालम्भनं चैव शरीरस्य प्रतिक्रिया ।
आहारयोजनं चैव नित्यमास्तिक्यमेव च ॥ १२.५८.६९ ॥
મંગલ વસ્તુઓનો સ્પર્શ, શરીરની સંભાળ, આહારની યોજના, અને નિત્ય આસ્તિક્ય (શ્રદ્ધા) — એ પણ.
12.58.70
एकेन च यथोत्थेयं सत्यत्वं मधुरा गिरः ।
उत्तमानां समाजानां क्रियाः केतनजास्तथा ॥ १२.५८.७० ॥
એક વડે જેમ ઊઠવું (કાર્ય કરવું), સત્ય, મધુર વાણી, ઉત્તમ સભાઓનાં કાર્યો, ધ્વજ સંબંધી ક્રિયાઓ — એ પણ.
12.58.71
प्रत्यक्षाश्च परोक्षाश्च सर्वाधिकरणेष्वथ ।
वृत्तेर्भरतशार्दूल नित्यं चैवान्ववेक्षणम् ॥ १२.५८.७१ ॥
બધાં અધિકરણોમાં પ્રત્યક્ષ અને પરોક્ષ નિરીક્ષણ; હે ભરતશ્રેષ્ઠ, વૃત્તિ (આજીવિકા)નું નિત્ય સૂક્ષ્મ નિરીક્ષણ.
12.58.72
अदण्ड्यत्वं च विप्राणां युक्त्या दण्डनिपातनम् ।
अनुजीवि स्वजातिभ्यो गुणेभ्यश्च समुद्भवः ॥ १२.५८.७२ ॥
બ્રાહ્મણોને દંડમાંથી મુક્તિ; યુક્તિથી દંડ આપવો; પોતાની જાતિના અનુજીવીઓ તથા ગુણોથી ઉત્પન્ન થતો ઉદય.
12.58.73
रक्षणं चैव पौराणां राष्ट्रस्य च विवर्धनम् ।
मण्डलस्था च या चिन्ता राजन्द्वादशराजिका ॥ १२.५८.७३ ॥
નગરજનોનું રક્ષણ અને રાષ્ટ્રની વૃદ્ધિ, તથા મંડળમાં રહેલા રાજાઓની જે ચિંતા છે — હે રાજન, તે બાર રાજાઓનું મંડળ છે.
12.58.74
द्विसप्ततिमतिश्चैव प्रोक्ता या च स्वयंभुवा ।
देशजातिकुलानां च धर्माः समनुवर्णिताः ॥ १२.५८.७४ ॥
સ્વયંભૂ (બ્રહ્મા) દ્વારા કહેવાયેલી બોંતેર પ્રકારની બુદ્ધિ, તથા દેશ, જાતિ અને કુળના ધર્મો સારી રીતે વર્ણવાયા છે.
12.58.75
धर्मश्चार्थश्च कामश्च मोक्षश्चात्रानुवर्णिताः ।
उपायाश्चार्थलिप्सा च विविधा भूरिदक्षिणः ॥ १२.५८.७५ ॥
અહીં ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ વર્ણવાયા છે; ઉપાયો, ધનની લાલસા અને અનેક પ્રકારો પણ — હે ભૂરિદક્ષિણ.
12.58.76
मूलकर्मक्रिया चात्र मायायोगश्च वर्णितः ।
दूषणं स्रोतसां चैव वर्णितं च स्थिराम्भसाम् ॥ १२.५८.७६ ॥
અહીં મૂળકર્મ અને તેની ક્રિયા, માયાનો યોગ વર્ણવાયા છે; વહેતા પ્રવાહોનું દૂષણ અને સ્થિર જળ પણ વર્ણવાયાં છે.
12.58.77
यैर्यैरुपायैर्लोकस्तु न चलेदार्यवर्त्मनः ।
तत्सर्वं राजशार्दूल नीतिशास्त्रेऽभिवर्णितम् ॥ १२.५८.७७ ॥
જે જે ઉપાયોથી લોક આર્યમાર્ગથી ડગે નહીં, હે રાજશાર્દૂલ, તે બધું નીતિશાસ્ત્રમાં વર્ણવાયું છે.
12.58.78
एतत्कृत्वा सुभं शास्त्रं ततः स भगवान्प्रभुः ।
देवानुवाच संहृष्टः सर्वाञ्छक्रपुरोगमान् ॥ १२.५८.७८ ॥
આ શુભ શાસ્ત્ર રચીને ત્યારે તે ભગવાન પ્રભુ અત્યંત પ્રસન્ન થઈ ઇન્દ્ર સહિત સર્વ દેવોને બોલ્યા.
12.58.79
उपकाराय लोकस्य त्रिवर्गस्थापनाय च ।
नवनीतं सरस्वत्या बुद्धिरेषा प्रभाषिता ॥ १२.५८.७९ ॥
લોકના ઉપકાર માટે અને ત્રિવર્ગની સ્થાપના માટે સરસ્વતીનું આ નવનીત સમાન બુદ્ધિ કહેવાયું છે.
12.58.80
दण्डेन सहिता ह्येषा लोकरक्षणकारिका ।
निग्रहानुग्रहरता लोकाननुचरिष्यति ॥ १२.५८.८० ॥
દંડ સહિત આ લોકરક્ષા કરનારી છે; નિગ્રહ અને અનુગ્રહમાં રત થઈ તે લોકોનું અનુસરણ કરશે.
12.58.81
दण्डेन नीयते चेदं दण्डं नयति वा पुनः ।
दण्डनीतिरितिख्याता त्रीँल्लोकानवपत्स्यते ॥ १२.५८.८१ ॥
આ દંડ વડે દોરાય, અથવા ફરી દંડને જ દોરે, તો 'દંડનીતિ' નામે પ્રસિદ્ધ થઈ ત્રણ લોક પ્રાપ્ત કરશે.
12.58.82
पाङ्गुण्यगुणसारैषा स्थास्यत्यग्रे महात्मसु ।
धर्मार्थकाममोक्षाश्च सकला ह्यत्र शब्दिताः ॥ १२.५८.८२ ॥
પાંગુણ્યના ગુણોનું સાર એવું આ મહાત્માઓમાં સૌથી આગળ સ્થિર રહેશે; આમાં ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ સર્વે કહેવાયા છે.
12.58.83
ततस्तां भगवान्नीतिं पूर्वं जग्राह शंकरः ।
बहुरूपो विशालाक्षः शिवः स्थाणुरुमापतिः ॥ १२.५८.८३ ॥
પછી ભગવાન શંકરે પ્રથમ તે નીતિ ગ્રહણ કરી — બહુરૂપ, વિશાલાક્ષ, શિવ, સ્થાણુ, ઉમાપતિ.
12.58.84
अनादिनिधनो देवश्चैतन्यादिसमन्वितः ।
ज्ञानानि च वशे यस्य तारकादीन्यशेषतः ॥ १२.५८.८४ ॥
આદિ-અંત વિનાના દેવ, ચૈતન્ય આદિ ગુણોથી યુક્ત; જેના વશમાં તારકાદિ સર્વ જ્ઞાન સંપૂર્ણપણે છે.
12.58.85
अणिमादिगुणोपेतमैश्वर्यं न च कृत्रिमम् ।
तुष्ट्यर्थं ब्रह्मणः पुत्रो ललाटादुत्थितः प्रभुः ॥ १२.५८.८५ ॥
અણિમા આદિ ગુણોથી યુક્ત, કૃત્રિમ નહીં એવા ઐશ્વર્યવાળા. બ્રહ્માને સંતોષ આપવા બ્રહ્માનો પુત્ર પ્રભુ લલાટમાંથી ઉત્પન્ન થયો.
12.58.86
अरुदत्सस्वनं घोरं जगतः प्रभुरव्ययः ।
जायमानः पिता पुत्रे पुत्रः पितरि चैव हि ॥ १२.५८.८६ ॥
જગતના અવ્યય પ્રભુ જન્મતાંજ ભયંકર અવાજે રડ્યા. પુત્રમાં પિતા અને પિતામાં પુત્ર હોય છે.
12.58.87
बुद्धिं विश्वसृजे दत्त्वा ब्रह्माण्डं येन निर्मितम् ।
यस्मिन्हिरण्मयो हंसः शकुनिः समपद्यत ॥ १२.५८.८७ ॥
વિશ્વસર્જકને બુદ્ધિ આપીને જેમણે બ્રહ્માંડ રચ્યું, તેમાં સુવર્ણમય હંસ નામનું પક્ષી ઉત્પન્ન થયું.
12.58.88
कर्ता सर्वस्य लोकस्य ब्रह्मा लोकपितामहः ।
स देवः सर्वभूतानां महादेवः सनातनः।
असंख्यातसहस्राणां रुद्राणां स्थानमव्ययम् ॥ १२.५८.८८ ॥
સર્વ લોકના કર્તા, લોકપિતામહ બ્રહ્મા. તે જ દેવ સર્વ ભૂતોના મહાદેવ, સનાતન છે. અસંખ્ય સહસ્ર રુદ્રોનું અવ્યય સ્થાન તે જ છે.
12.58.89
युगानामायुषो ह्रासं विज्ञाय भगवाञ्शिवः ।
संचिक्षेप ततः शास्त्रं महास्त्रं ब्रह्मणा कृतम् ॥ १२.५८.८९ ॥
યુગોના આયુષ્યનો ક્ષય જાણીને ભગવાન શિવે બ્રહ્માએ રચેલા મહાસ્ત્ર શાસ્ત્રને સંક્ષિપ્ત કર્યું.
12.58.90
वैशालाक्षमिति प्रोक्तं तदिन्द्रः प्रत्यपद्यत ।
दशाध्यायसहस्राणि सुब्रह्मण्यो महातपाः ॥ १२.५८.९० ॥
તેને વૈશાલાક્ષ કહેવાયું. તે ઇન્દ્રે પ્રાપ્ત કર્યું. મહાતપસ્વી સુબ્રહ્મણ્યે દસ હજાર અધ્યાય પ્રાપ્ત કર્યા.
12.58.91
मघवानपि तच्छास्त्रं देवात्प्राप्य महेश्वरात् ।
प्रजानां हितमन्विच्छन्संचिक्षेप पुरंदरः ॥ १२.५८.९१ ॥
ઇન્દ્રે પણ એ શાસ્ત્ર દેવ મહેશ્વર પાસેથી મેળવીને, પ્રજાઓના હિતની ઇચ્છાથી તેને સંક્ષિપ્ત કર્યું.
12.58.92
सहस्त्रैः पञ्चभिस्तात यदुक्तं बाहुदन्तकम् ।
अध्यायानां सहस्त्रैस्तु त्रिभिरेव बृहस्पतिः।
संचिक्षेपेश्वरो बुद्ध्या बार्हस्पत्यं यदुच्यते ॥ १२.५८.९२ ॥
હે તાત, બાહુદંતક નામે પાંચ હજાર અધ્યાયોમાં જે કહેવાયું હતું, તેને બૃહસ્પતિએ બુદ્ધિથી ત્રણ હજાર અધ્યાયોમાં સંક્ષિપ્ત કર્યું; તેને બાર્હસ્પત્ય કહે છે.
12.58.93
अध्यायानां सहस्रेण काव्यः संक्षेपमब्रवीत् ।
तच्छास्त्रममितप्रज्ञो योगाचार्यो महायशाः ॥ १२.५८.९३ ॥
કાવ્યે (ઉશનસે) એ શાસ્ત્રને હજાર અધ્યાયોમાં સંક્ષિપ્ત કરીને કહ્યું; તે અમિત પ્રજ્ઞાવાન, યોગાચાર્ય અને મહાયશસ્વી હતા.
12.58.94
एवं लोकानुरोधेन शास्त्रमेतन्महर्षिभिः ।
संक्षिप्तमायुर्विज्ञाय लोकानां ह्रासि पाण्डव ॥ १२.५८.९४ ॥
આ રીતે લોકોના આગ્રહથી મહર્ષિઓએ આ શાસ્ત્ર સંક્ષિપ્ત કર્યું; લોકોનું આયુષ્ય ઘટી રહ્યું છે એમ જાણીને, હે પાંડવ.
12.58.95
अथ देवाः समागम्य विष्णुमूचुः प्रजापतिम् ।
एको योऽर्हति मर्त्येभ्यः श्रैष्ठ्य वै तं समादिश ॥ १२.५८.९५ ॥
પછી દેવતાઓ ભેગા થઈને વિષ્ણુ, પ્રજાપતિને બોલ્યા — મનુષ્યો માટે શ્રેષ્ઠતાને યોગ્ય એકને નિયુક્ત કરો.
12.58.96
ततः संचिन्त्य भगवान्देवो नारायणः प्रभुः ।
तैजसं वै विरजसं सोऽसृजन्मानसं सुतम् ॥ १२.५८.९६ ॥
પછી ભગવાન દેવ નારાયણ, પ્રભુએ વિચારીને તેજોમય અને રજોગુણરહિત એક માનસ પુત્ર સર્જ્યો.
12.58.97
विरजास्तु महाभागः प्रभुत्वं भुवि नैच्छत ।
न्यासायैवाभवद्वुद्धिः प्रणीता तस्य पाण्डव ॥ १२.५८.९७ ॥
પરંતુ મહાભાગ વિરજાએ પૃથ્વી પર પ્રભુત્વ ઇચ્છ્યું નહીં. હે પાંડવ, તેની બુદ્ધિ સંન્યાસ માટે જ દૃઢ થઈ હતી.
12.58.98
कीर्तिमांस्तस्य पुत्रोऽभूत्सोऽपि मर्त्याधिकोऽभवत् ।
कर्दमस्तस्य तु सुतः सोऽप्यतप्यन्महत्तपः ॥ १२.५८.९८ ॥
તેનો પુત્ર કીર્તિમાન થયો; તે પણ મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ થયો. તેનો પુત્ર કર્દમ હતો; તેણે પણ મહાન તપ કર્યું.
12.58.99
प्रजापतेः कर्दमस्य त्वनङ्गो नाम वीर्यवान् ।
प्रजा रक्षयिता साधुर्दण्डनीतिविशारदः ॥ १२.५८.९९ ॥
પ્રજાપતિ કર્દમનો પુત્ર અનંગ નામે પરાક્રમી હતો; તે પ્રજાનો રક્ષક, સાધુ અને દંડનીતિમાં નિપુણ હતો.
12.58.100
अनङ्गपुत्रोऽतिबलो नीतिमानभिगम्य वै ।
प्रतिपेदे महाराज्यमथेन्द्रियवशोऽभवत् ॥ १२.५८.१०० ॥
અનંગનો પુત્ર અતિ બળવાન અને નીતિમાન હતો; તેણે વિધિપૂર્વક મહાન રાજ્ય મેળવ્યું, પછી તે ઇન્દ્રિયોને વશ થયો.
12.58.101
प्राप्य नारीं महाभागां रूपिणीं काममोहितः ।
सौभाग्येन च संपन्नां गुणैश्चानुत्तमां सतीम् ॥ १२.५८.१०१ ॥
કામમોહિત થઈને તેણે અત્યંત ભાગ્યવતી, રૂપવતી સ્ત્રી મેળવી — સૌભાગ્ય અને ગુણોથી સંપન્ન, અનુપમ, સતી.
12.58.102
मृत्योस्तु दुहिता राजन्सुनीथा नाम नामतः ।
प्रख्याता त्रिषु लोकेषु या सा वेनमजीजनत् ॥ १२.५८.१०२ ॥
હે રાજન્, મૃત્યુની પુત્રી સુનીથા નામે પ્રસિદ્ધ હતી, જે ત્રણે લોકમાં વિખ્યાત છે. તેણે જ વેનને જન્મ આપ્યો.
12.58.103
तं प्रजासु विधर्माणं रागद्वेषवशानुगम् ।
मन्त्रपूतैः कुशैर्जघ्नुर्ऋषयो ब्रह्मवादिनः ॥ १२.५८.१०३ ॥
પ્રજાઓ વચ્ચે ધર્મવિરુદ્ધ આચરણ કરનાર, રાગ-દ્વેષને વશ ચાલનાર તેને, મંત્રપૂત કુશોથી બ્રહ્મવાદી ઋષિઓએ માર્યો.
12.58.104
ममन्थुर्दक्षिणं चोरुमृषयस्तस्य भारत ।
ततोऽस्य विकृतो जज्ञे ह्रस्वकः पुरुषोऽशुचिः ॥ १२.५८.१०४ ॥
હે ભારત, ઋષિઓએ તેની જમણી જાંઘ મંથી; ત્યારે તેનાથી વિકૃત, ઠીંગણો, અશુદ્ધ એવો એક પુરુષ જન્મ્યો.
12.58.105
दग्धस्थूणाप्रतीकाशो रक्ताक्षः कृष्णमूर्धजः ।
निषीदेत्येवमूचुस्तमृषयो ब्रह्मवादिनः ॥ १२.५८.१०५ ॥
બળેલા થાંભલા સમાન, લાલ આંખો અને કાળા વાળવાળા તેને બ્રહ્મવાદી ઋષિઓએ "બેસ" એમ કહ્યું.
12.58.106
तस्मान्निषादाः संभूताः क्रूराः शैलवनाश्रयाः ।
ये चान्ये विन्ध्यनिलया म्लेच्छाः शतसहस्रशः ॥ १२.५८.१०६ ॥
તેમાંથી જ પર્વતો અને વનમાં રહેનારા ક્રૂર નિષાદો જન્મ્યા; અને વિંધ્યમાં રહેનારા લાખો મ્લેચ્છો પણ.
12.58.107
भूयोऽस्य दक्षिणं पाणिं ममन्थुस्ते महर्षयः ।
ततः पुरुष उत्पन्नो रुपेणेन्द्र इवापरः ॥ १२.५८.१०७ ॥
ફરી તે મહર્ષિઓએ તેનો જમણો હાથ મંથ્યો; ત્યારે રૂપમાં બીજા ઇન્દ્ર જેવો એક પુરુષ ઉત્પન્ન થયો.
12.58.108
कवची बद्धनिस्त्रिंशः सशरः सशरासनः ।
वेदवेदाङ्गविच्चैव धनुर्वेदे च पारगः ॥ १२.५८.१०८ ॥
તે કવચ ધારણ કરેલો, તલવાર બાંધેલો, બાણ અને ધનુષ્યવાળો હતો; વેદ અને વેદાંગનો જ્ઞાતા તથા ધનુર્વેદમાં પારંગત હતો.
12.58.109
तं दण्डनीतिः सकला श्रिता राजन्नरोत्तमम् ।
ततस्तु प्राञ्जलिर्वैन्यो महर्षीस्तानुवाच ह ॥ १२.५८.१०९ ॥
રાજન, સમગ્ર દંડનીતિ તે નરોત્તમનો આશ્રય પામી. ત્યારે વૈન્યે હાથ જોડીને તે મહર્ષિઓને કહ્યું.
12.58.110
सुसूक्ष्मा मे समुत्पन्ना बुद्धिर्धरर्मार्थदर्शिनी ।
अनया किं मया कार्यं तन्मे तत्त्वेन शंसत ॥ १२.५८.११० ॥
મારામાં અત્યંત સૂક્ષ્મ બુદ્ધિ ઉદ્ભવી છે, જે ધર્મ અને અર્થને જુએ છે. આનાથી મારે શું કરવું? તે મને યથાર્થ રીતે કહો.
12.58.111
यन्मां भवन्तो वक्ष्यन्ति कार्यमर्थसमन्वितम् ।
तदहं वः करिष्यामि नात्र कार्या विचारणा ॥ १२.५८.१११ ॥
તમે મને જે અર્થયુક્ત કાર્ય કહેશો તે હું તમારા માટે કરીશ; આમાં કોઈ વિચારણા કરવાની નથી.
12.58.112
तमूचुस्तत्र देवास्ते ते चैव परमर्षयः ।
नियतो यत्र धर्मो वै तमशङ्कः समाचर ॥ १२.५८.११२ ॥
ત્યાં તે દેવતાઓ અને પરમ ઋષિઓએ તેને કહ્યું — જ્યાં ધર્મ નિશ્ચિતપણે સ્થિત છે, તેનું જ નિર્ભયપણે આચરણ કર.
12.58.113
प्रियाप्रिये परित्यज्य समः सर्वेषु जन्तुषु ।
कामं क्रोधं च लोभं च मानं चोत्सृज्य दूरतः ॥ १२.५८.११३ ॥
પ્રિય અને અપ્રિયને છોડીને, સર્વ જીવો પ્રત્યે સમભાવ રાખીને, કામ, ક્રોધ, લોભ અને માનને દૂરથી જ ત્યજીને.
12.58.114
यश्च धर्मात्प्रविचलेल्लोके कश्चन मानवः ।
निग्राह्यस्ते स्वबाहुभ्यां शश्वद्धर्ममवेक्षता ॥ १२.५८.११४ ॥
આ લોકમાં જે કોઈ મનુષ્ય ધર્મથી ચલિત થાય, તેને તું તારા પોતાના બાહુઓથી જ નિયંત્રિત કરવો; સદા ધર્મને દૃષ્ટિમાં રાખીને.
12.58.115
प्रतिज्ञां चाधिरोहस्व मनसा कर्मणा गिरा ।
पालयिष्याम्यहं भौमं ब्रह्म इत्येव चासकृत् ॥ १२.५८.११५ ॥
મન, કર્મ અને વાણીથી આ પ્રતિજ્ઞા સ્વીકાર. પૃથ્વી પરના બ્રહ્મ (વેદ)નું હું પાલન કરીશ એમ વારંવાર કહે.
12.58.116
यश्चात्र धर्म इत्युक्तो दण्डनीतिव्यपाश्रयः ।
तमशङ्कः करिष्यामि स्ववशो न कदाचन ॥ १२.५८.११६ ॥
અહીં ધર્મ કહેવાયો છે અને દંડનીતિ પર આધારિત છે તે હું શંકા વિના કરીશ; ક્યારેય સ્વેચ્છાએ નહીં.
12.58.117
अदण्ड्या मे द्विजाश्चेति प्रतिजानीष्व चाभिभो ।
लोकं च संकरात्कृत्स्नं त्राताऽस्मीति परंतप ॥ १२.५८.११७ ॥
"બ્રાહ્મણો મારા માટે દંડ્ય નથી" એવી પ્રતિજ્ઞા કર, હે સમર્થ; અને "સમગ્ર લોકને સંકરથી હું બચાવીશ" એમ, હે શત્રુતાપક.
12.58.118
वैन्यस्ततस्तानुवाच देवानृषिपुरोगमान् ।
ब्राह्मणा मे सहायाश्चेदेवमस्तु सुरर्षभाः ॥ १२.५८.११८ ॥
ત્યારે વૈન્ય (પૃથુ) ઋષિઓને આગળ રાખેલા તે દેવોને બોલ્યો: "બ્રાહ્મણો મારા સહાયક હોય તો એમ જ થાઓ, હે દેવશ્રેષ્ઠો."
12.58.119
एवमस्त्विति वैन्यस्तु तैरुक्तो ब्रह्मवादिभिः ।
पुरोधाश्चाभवत्तस्य शुक्रो ब्रह्ममयो निधिः ॥ १२.५८.११९ ॥
"એમ જ થાઓ" એમ વૈન્યે કહ્યું, બ્રહ્મવાદીઓએ તેને એમ કહ્યું ત્યારે. તેનો પુરોહિત થયો બ્રહ્મમય નિધિ શુક્ર.
12.58.120
मन्त्रिणो वालखिल्याश्च सारस्वत्यो गणस्तथा ।
महर्षिर्भगवान्गर्गस्तस्य सांवत्सरोऽभवत् ॥ १२.५८.१२० ॥
વાલખિલ્યો અને સારસ્વતોનો ગણ તેના મંત્રીઓ થયા; ભગવાન મહર્ષિ ગર્ગ તેના સાંવત્સર (જ્યોતિષી) થયા.
12.58.121
आत्मनाऽष्टम इत्येव श्रुतिरेषां परा नृषु ।
उत्पन्नौ बन्दिनौ चास्य तत्पूर्वौ सूतमागधौ ॥ १२.५८.१२१ ॥
પોતે આઠમો, એવી મનુષ્યોમાં એમની પરમ શ્રુતિ છે. તેના પૂર્વે બંદી, સૂત અને માગધ ઉત્પન્ન થયા.
12.58.122
तयो प्रीतो ददौ राजा पृथुर्वैन्यः प्रतापवान् ।
अनूपदेशं सूताय मगधं मागधाय च ॥ १२.५८.१२२ ॥
તે બંને પર પ્રસન્ન થઈને પ્રતાપી રાજા વૈન્ય પૃથુએ સૂતને અનૂપ દેશ અને માગધને મગધ આપ્યો.
12.58.123
समतां वसुधायाश्च स सम्यगुदपादयत् ।
वैषम्यं हि परं भूमेरिति नः परमा श्रुतिः ॥ १२.५८.१२३ ॥
તેણે પૃથ્વીની સમતા સારી રીતે સ્થાપી. પૃથ્વીની સૌથી મોટી વિષમતા જ છે, એવી અમારી પરમ શ્રુતિ છે.
12.58.124
मन्वन्तरेषु सर्वेषु विषमा जायते मही ।
उज्जहार ततो वैन्यः शिलाजालान्समन्ततः ॥ १२.५८.१२४ ॥
બધા મન્વંતરોમાં પૃથ્વી વિષમ બને છે. ત્યારે વૈન્યે ચારે બાજુથી શિલાસમૂહ ઉપાડી કાઢ્યો.
12.58.125
धनुष्कोट्या महाराज तेन शैला विमर्दिताः ।
स विष्णुना च देवेन शक्रेण विबुधैः सह।
ऋषिभिश्च प्रजापाल्ये ब्रह्मणा चाभिषेचितः ॥ १२.५८.१२५ ॥
હે મહારાજ, તેણે ધનુષ્યની ટોચથી પર્વતોને ચૂરી નાખ્યા. વિષ્ણુ, દેવ ઇન્દ્ર, દેવતાઓ અને ઋષિઓ સાથે પ્રજાપાલન માટે બ્રહ્માએ તેનો અભિષેક કર્યો.
12.58.126
तं साक्षात्पृथिवी भेजे रत्नान्यादाय पाण्डव ।
सागरः सरितां भर्ता हिमवांश्चाचलोत्तमः ॥ १२.५८.१२६ ॥
હે પાંડવ, સાક્ષાત પૃથ્વી રત્નો લઈને તેની પાસે આવી. નદીઓના સ્વામી સાગર અને શ્રેષ્ઠ પર્વત હિમવાન પણ આવ્યા.
12.58.127
शक्रश्च धनमक्षय्यं प्रादात्तस्मै युधिष्ठिर ।
रुक्मं चापि महामेरुः स्वयं कनकपर्वतः ॥ १२.५८.१२७ ॥
ઇન્દ્રે તેને અક્ષય ધન આપ્યું, હે યુધિષ્ઠિર. અને મહામેરુ, સુવર્ણપર્વત, પોતે તેને સોનું આપ્યું.
12.58.128
यक्षराक्षसभर्ता च भगवान्नरवाहनः ।
धर्मे चार्थे च कामे च समर्थं प्रददौ धनम् ॥ १२.५८.१२८ ॥
યક્ષો અને રાક્ષસોના સ્વામી ભગવાન નરવાહને તેને ધર્મ, અર્થ અને કામ માટે સમર્થ ધન આપ્યું.
12.58.129
हया रथाश्च नागाश्च कोटिशः पुरुषास्तथा ।
प्रादुर्बभूवुर्वैन्यस्य चिन्तयानस्य पाण्डव ॥ १२.५८.१२९ ॥
હે પાંડવ, વૈન્ય (પૃથુ) ચિંતન કરતાં જ કરોડો ઘોડા, રથ, હાથી અને પુરુષો પ્રગટ થયા.
12.58.130
न जरा न च दुर्भिक्षं नाधयो व्याधयः कुतः ।
सरीसृपेभ्यः स्तेनेभ्यो न चान्येभ्यः कदाचन।
भयमासीत्ततस्तस्य पृथिवी सस्यमालिनी ॥ १२.५८.१३० ॥
તેના રાજ્યમાં ઘડપણ ન હતું, દુષ્કાળ ન હતો; માનસિક કે શારીરિક રોગ ક્યાંથી હોય. સરીસૃપો, ચોરો કે બીજા કોઈથી તેને કદી ભય ન હતો; ત્યારે પૃથ્વી પાકથી શોભતી હતી.
12.58.131
आपस्तस्तम्भिरे चास्य समुद्रमभियास्यतः ।
पर्वताश्च ददुर्मार्गं ध्वजभङ्गश्च नाभवत् ॥ १२.५८.१३१ ॥
સમુદ્ર તરફ આગળ વધતાં તેના માટે પાણી થંભી ગયું; પર્વતોએ માર્ગ આપ્યો, અને ધ્વજ ભાંગ્યો પણ નહીં.
12.58.132
तेनेयं पृथिवी दुग्धा सस्यानि दश सप्त च ।
यक्षराक्षसनागानामीप्सितं यस्य यस्य यत् ॥ १२.५८.१३२ ॥
તેના દ્વારા આ પૃથ્વીનું દોહન થયું; સત્તર પ્રકારના પાક મળ્યા. યક્ષો, રાક્ષસો અને નાગોને જેને જે ઇચ્છિત હતું તે મળ્યું.
12.58.133
तेन धर्मोत्तरश्चायं कृतो लोको महात्मना ।
रञ्जिताश्च प्रजाः सर्वास्तेन राजेति शब्द्यते ॥ १२.५८.१३३ ॥
તે મહાત્માએ આ લોકને ધર્મને સર્વોચ્ચ બનાવ્યો; સર્વ પ્રજાને પ્રસન્ન કરી; તેથી તે 'રાજા' કહેવાય છે.
12.58.134
ब्राह्मणानां क्षतत्राणात्ततः क्षत्रिय उच्यते ।
प्रथिता धर्मतश्चेयं पृथिवी साधुभिः स्मृता ॥ १२.५८.१३४ ॥
બ્રાહ્મણોને આઘાતથી બચાવવાને કારણે તે 'ક્ષત્રિય' કહેવાય છે; ધર્મથી આ પૃથ્વી સાધુઓ દ્વારા પ્રસિદ્ધ અને સ્મરણીય ગણાઈ છે.
12.58.135
स्थापनं चाकरोद्विष्णुः स्वयमेव सनातनः ।
नातिवर्तिष्यते कश्चिद्राजंस्त्वामिति भारत ॥ १२.५८.१३५ ॥
સનાતન વિષ્ણુએ પોતે જ તેની સ્થાપના કરી; હે રાજન્, હે ભારત, કોઈ તારું ઉલ્લંઘન કરશે નહીં.
12.58.136
ततः स भगवान्विष्णुराविवेश च पार्थिवम् ।
देववन्नरदेवानां नमतीदं जगत्ततः ॥ १२.५८.१३६ ॥
ત્યારે તે ભગવાન વિષ્ણુએ તે રાજામાં પ્રવેશ કર્યો; તેથી આ જગત દેવોની જેમ નરદેવ રાજાઓને નમે છે.
12.58.137
दण्डनीत्या च सततं रक्षितारं नरेश्वरम् ।
नाधर्षयेत्तथा कश्चिच्चारनिष्पन्ददर्शनात् ॥ १२.५८.१३७ ॥
દંડનીતિથી સતત રક્ષણ કરનાર નરેશ્વર પર કોઈ આક્રમણ ન કરે; કારણ કે જાસૂસોની હિલચાલ દેખાતી રહે છે.
12.58.138
शुभं हि कर्म राजेन्द्र शुभत्वायोपकल्पते ।
आत्मना करणैश्चैव समस्येह महीक्षितः ॥ १२.५८.१३८ ॥
હે રાજેન્દ્ર, શુભ કર્મ જ શુભત્વ માટે ઉપયોગી થાય છે; અહીં ભૂમિપતિઓનું પોતાનું આચરણ અને સાધનો સમાનપણે શુભને અનુકૂળ થાય છે.
12.58.139
को हेतुर्यद्वशे तिष्ठेल्लोको दैवादृते गुणात् ॥ १२.५८.१३९ ॥
દૈવ અને ગુણ સિવાય કયા કારણે લોક એકના વશમાં રહે છે?
12.58.140
विष्णोर्ललाटात्कमलं सौवर्णमभवत्तदा ।
श्रीः संभूता ततस्तस्मिन्देवी धर्मस्य पाण्डव ॥ १२.५८.१४० ॥
ત્યારે વિષ્ણુના લલાટમાંથી સુવર્ણ કમળ ઉત્પન્ન થયું. હે પાંડવ, તેમાં ધર્મની દેવી શ્રી પ્રગટ થઈ.
12.58.141
श्रियः सकाशादर्थश्च जातो धर्मस्य पाण्डव ।
अथ धर्मस्तथैवार्थः श्रीश्च राज्ये प्रतिष्ठिता ॥ १२.५८.१४१ ॥
શ્રીથી, હે પાંડવ, ધર્મનો અર્થ ઉત્પન્ન થયો. પછી ધર્મ અને અર્થ એવી જ રીતે; અને શ્રી રાજ્યમાં પ્રતિષ્ઠિત છે.
12.58.142
सुकृतस्य क्षयाच्चैव स्वर्लोकादेत्य मेदिनीम् ।
पार्थिवो जायते तात दण्डनीतिविशारदः ॥ १२.५८.१४२ ॥
હે તાત, સુકૃતનો ક્ષય થતાં સ્વર્ગલોકમાંથી પૃથ્વી પર આવીને દંડનીતિમાં નિપુણ રાજા જન્મે છે.
12.58.143
माहात्म्येन च संयुक्तो वैष्णवेन नरो भुवि ।
बुद्ध्या भवति संयुक्तो माहात्म्यं चाधिगच्छति ॥ १२.५८.१४३ ॥
વૈષ્ણવ મહિમાથી યુક્ત માણસ પૃથ્વી પર હોય છે; બુદ્ધિથી યુક્ત થઈ તે મહિમા પ્રાપ્ત કરે છે.
12.58.144
स्थापितं च ततो देवैर्न कश्चिदतिवर्तते ।
तिष्ठत्येकस्य च वशे तं चैवानुविधीयते ॥ १२.५८.१४४ ॥
દેવોએ સ્થાપેલાને કોઈ ઓળંગતું નથી; તે એકના વશમાં રહે છે અને તેનું જ અનુસરણ થાય છે.
12.58.145
शुभं हि कर्म राजेन्द्र शुभत्वायोपकल्पते ।
तुल्यस्यैकस्य येनायं लोको वचसि तिष्ठति ॥ १२.५८.१४५ ॥
હે રાજેન્દ્ર, શુભ કર્મ શુભ ફળ માટે જ થાય છે; જેનાથી આ લોક એકના સમાન વચનમાં ટકી રહે છે.
12.58.146
योऽस्य वै मुखमद्राक्षीत्सोऽस्य सर्वो वशानुगः ।
सुभगं चार्थवन्तं च रूपवन्तं च पश्यति ॥ १२.५८.१४६ ॥
જેણે એનું મુખ જોયું, તે બધા એના વશમાં ચાલે છે; તેઓ એને સૌભાગ્યવાન, ધનવાન અને રૂપવાન જુએ છે.
12.58.147
महत्त्वात्तस्य दण्डस्य नीतिर्विस्पष्टलक्षणा ।
नयश्चारश्च विपुलो येन सर्वमिदं ततम् ॥ १२.५८.१४७ ॥
તે દંડના મહત્ત્વથી નીતિ સ્પષ્ટ લક્ષણોવાળી છે; નય અને ગુપ્તચર પણ વિપુલ છે; જેનાથી આ બધું વ્યાપ્ત છે.
12.58.148
आगमश्च पुराणानां महर्षीणां च संभवः ।
तीर्थवंशश्च वंशश्च क्षत्रियाणां युधिष्ठिर ॥ १२.५८.१४८ ॥
હે યુધિષ્ઠિર, પુરાણોનો આગમ, મહર્ષિઓની ઉત્પત્તિ, તીર્થોનો વંશ અને ક્ષત્રિયોનો વંશ (આ પણ એમાં વર્ણવાયા છે).
12.58.149
सकलं चातुराश्रम्यं चातुर्होत्रं तथैव च ।
चातुर्वर्ण्यं तथैवात्र चातुर्विद्यं च कीर्तिम् ॥ १२.५८.१४९ ॥
અહીં ચાર આશ્રમોનું સમગ્ર વિધાન, ચાર હોતાઓનું કર્મ, ચાર વર્ણોની વ્યવસ્થા, ચાર વિદ્યાઓ અને કીર્તિ પણ વર્ણવાયાં છે.
12.58.150
इतिहासोपवेदाश्च न्यायः कृत्स्नश्च वर्णितः ।
तपो ज्ञानमर्हिसा च सत्यं दानममत्सरः ॥ १२.५८.१५० ॥
ઇતિહાસ અને ઉપવેદ, સમગ્ર ન્યાય વર્ણવાયા છે; તપ, જ્ઞાન, અહિંસા, સત્ય, દાન અને અમત્સર પણ.
12.58.151
वृद्धोपसेवा दानं च शौचमुत्थानमेव च ।
सर्वभूतानुकम्पा च सर्वमत्रोपवर्णितम् ॥ १२.५८.१५१ ॥
વૃદ્ધોની સેવા, દાન, શૌચ, ઉદ્યમ અને સર્વ પ્રાણીઓ પર કરુણા — આ સર્વ અહીં વર્ણવેલું છે.
12.58.152
भुवि वाचोगतं यच्च तच्च सर्वं समर्पितम् ।
तस्मिन्पैतामहे शास्त्रे पाण्डवेय न संशयः ॥ १२.५८.१५२ ॥
પૃથ્વી પર વાણીમાં આવેલું જે કંઈ છે તે સર્વ એ પિતામહ શાસ્ત્રમાં સમર્પિત છે; હે પાંડવેય, એમાં સંશય નથી.
12.58.153
ततो जगति राजेन्द्र सततं शब्दितं बुधैः ।
देवाश्च नरदेवाश्च तुल्या इति विशांपते ॥ १२.५८.१५३ ॥
ત્યારે, હે રાજેન્દ્ર, જગતમાં બુદ્ધિમાનો દ્વારા સદા કહેવાયું છે — દેવતાઓ અને નરદેવ (રાજાઓ) સમાન છે; હે વિશાંપતિ.
12.58.154
एतत्ते सर्वमाख्यातं महत्त्वं प्रति राजसु ।
कार्त्स्न्येन भरतश्रेष्ठ किमन्यदिह वर्तते ॥ १२.५८.१५४ ॥
રાજાઓની મહત્તા વિશે આ સર્વ તને સંપૂર્ણપણે કહેવાયું છે; હે ભરતશ્રેષ્ઠ, અહીં બીજું શું બાકી છે?