ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.58
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.58.1
ततः कल्यं समुत्थाय कृतपूर्वाह्णिकक्रियाः ।
ययुस्ते नगराकारैः रथैः पाण्डवयादवाः ॥ १२.५८.१ ॥
ਫਿਰ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ, ਪੂਰਬਾਹਨ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਪਾਂਡਵ ਅਤੇ ਯਾਦਵ ਨਗਰ ਵਰਗੇ ਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਪਏ।
12.58.2
प्रतिपद्य कुरुक्षेत्रं भीष्ममासाद्य चानघम् ।
सुखां च रजनीं पृष्ट्वा गाङ्गेयं रथिनां वरम् ॥ १२.५८.२ ॥
ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਨਿਰਮਲ ਭੀਸ਼ਮ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ, ਰਾਤ ਸੁਖ ਨਾਲ ਬੀਤੀ ਕਿ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛ ਕੇ, ਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਗਾਂਗੇਯ ਕੋਲ ਬੈਠ ਗਏ।
12.58.3
व्यासादीनभिवाद्यर्षीन्सर्वैस्तैश्चाभिनन्दिताः ।
निषेदुरभितो भीष्मं परिवार्य समन्ततः ॥ १२.५८.३ ॥
ਵਿਆਸ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਵਾਗਤ ਪਾ ਕੇ, ਭੀਸ਼ਮ ਨੂੰ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਘੇਰ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ।
12.58.4
ततो राजा महातेजा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्भीष्मं प्रतिपूज्य यथाविधि ॥ १२.५८.४ ॥
ਫਿਰ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਧਰਮਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਭੀਸ਼ਮ ਦਾ ਯਥਾਵਿਧਿ ਆਦਰ ਕਰਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਕਿਹਾ।
12.58.5
य एष राजन्राजेति शब्दश्चरति भारत ।
कथमेष समुत्पन्नस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.५८.५ ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਹੇ ਰਾਜਨ, 'ਰਾਜਾ' ਨਾਂ ਦਾ ਜੋ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ? ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
12.58.6
तुल्यपाणिभुजग्रीवस्तुल्यबुद्धीन्द्रियात्मकः ।
तुल्यदुःखसुखात्मा च तुल्यपृष्ठमुखोदरः ॥ १२.५८.६ ॥
ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥ, ਬਾਹਾਂ ਅਤੇ ਗਰਦਨ ਬਰਾਬਰ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਬਰਾਬਰ ਹਨ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਜਿਸ ਲਈ ਬਰਾਬਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਪਿੱਠ, ਮੁਖ ਅਤੇ ਪੇਟ ਬਰਾਬਰ ਹਨ।
12.58.7
तुल्यशुक्रास्थिमज्जा च तुल्यमांसासृगेव च ।
नेःश्वासोच्छ्वासतुल्यश्च तुल्यप्राणशरीरवान् ॥ १२.५८.७ ॥
ਬਰਾਬਰ ਸ਼ੁਕਰ, ਹੱਡੀ ਅਤੇ ਮਿੱਝ ਵਾਲਾ, ਬਰਾਬਰ ਮਾਸ ਅਤੇ ਲਹੂ ਵਾਲਾ, ਬਰਾਬਰ ਸਾਹ ਲੈਣ-ਛੱਡਣ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਬਰਾਬਰ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ।
12.58.8
समानजन्ममरणः समः सर्वैर्गुणैर्नृणाम् ।
विशिष्टबुद्धीञ्शूरांश्च कथमेकोऽधितिष्ठति ॥ १२.५८.८ ॥
ਜਨਮ ਅਤੇ ਮਰਨ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ, ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਰਗਾ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਸੂਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਇਕੱਲਾ ਕਿਵੇਂ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ?
12.58.9
कथमेको महीं कृत्स्नां शूरवीरार्यसंकुलम् ।
रक्षत्यपि च लोकस्य प्रसादमभिवाञ्छति ॥ १२.५८.९ ॥
ਸੂਰਮਿਆਂ, ਵੀਰਾਂ ਅਤੇ ਆਰਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਇਕੱਲਾ ਕਿਵੇਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਲੋਕ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਵੀ ਕਿਵੇਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ?
12.58.10
एकस्य तु प्रसादेन कृत्स्नो लोकः प्रसीदति ।
व्याकुले चाकुलः सर्वो भवतीति विनिश्चयः ॥ १२.५८.१० ॥
ਇੱਕ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰਾ ਲੋਕ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇੱਕ ਦੇ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋਣ ਤੇ ਸਭ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਹੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੈ।
12.58.11
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं त्वत्तो हि भरतर्षभ ।
कृत्स्नं तन्मे यथातत्त्वं प्रब्रूहि वदतां वर ॥ १२.५८.११ ॥
ਹੇ ਭਰਤ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਹ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਹ ਸਭ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
12.58.12
नैतत्कारणमत्यल्पं भविष्यति विशांपते ।
यदेकस्मिञ्जगत्सर्वं देववद्याति सन्नतिम् ॥ १२.५८.१२ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਇਹ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਇੱਕ ਅੱਗੇ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਦੇਵਤੇ ਵਾਂਗ ਝੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.58.13
नियतस्त्वं नरव्याघ्र शृणु सर्वमशेषतः ।
यथा राज्यं समुत्पन्नमादौ कृतयुगेऽभवत् ॥ १२.५८.१३ ॥
ਹੇ ਨਰਵਿਆਘਰ, ਤੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਮਨ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣ: ਆਦਿ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ।
12.58.14
नैव राज्यं न राजाऽऽसीन्न च दण्डो न दाण्डिकः ।
धर्मेणैव प्रजाः सर्वा रक्षन्ति स्म परस्परम् ॥ १२.५८.१४ ॥
ਤਦ ਨਾ ਰਾਜ ਸੀ, ਨਾ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਨਾ ਦੰਡ ਸੀ, ਨਾ ਦੰਡ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸੀ; ਸਾਰੀ ਪਰਜਾ ਧਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਸੀ।
12.58.15
पाल्यमानास्तथाऽन्योन्यं नरा धर्मेण भारत ।
दैन्यं परमुपाजग्मुस्ततस्तान्मोह आविशत् ॥ १२.५८.१५ ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਨਾਲ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਵੱਡੀ ਦੀਨਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ; ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਹ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ।
12.58.16
ते मोहवशमापन्ना मनुजा मनुजर्षभ ।
प्रतिपत्तिविमोहाच्च धर्मस्तेषामनीनशत् ॥ १२.५८.१६ ॥
ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬਲਦ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਮੋਹ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਗਏ; ਅਤੇ ਫੈਸਲੇ ਦੀ ਸਮਝ ਦੇ ਮੋਹ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ।
12.58.17
नष्टायां प्रतिपत्तौ च मोहवश्या नरास्तदा ।
लोभस्य वशमापन्नाः सर्वे भरतसत्तम ॥ १२.५८.१७ ॥
ਫੈਸਲੇ ਦੀ ਸਮਝ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਤੇ, ਮੋਹ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਵੇਲੇ ਲੋਭ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਗਏ; ਹੇ ਭਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਹ ਸਾਰੇ।
12.58.18
अप्राप्तस्याभिमर्शं तु कुर्वन्तो मनुजास्ततः ।
कामो नामापरस्तत्र प्रत्यपद्यत वै प्रभो ॥ १२.५८.१८ ॥
ਜੋ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਉਸ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਤਦ ਕਾਮ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਕਾਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ।
12.58.19
तांस्तु कामवशं प्राप्तान्रागो नामाभिसंस्पृशत् ।
रक्ताश्च नाभ्यजानन्त कार्याकार्ये युधिष्ठिर ॥ १२.५८.१९ ॥
ਕਾਮ ਦੇ ਵਸ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਗ ਨਾਮਕ ਆਸਕਤੀ ਨੇ ਆ ਘੇਰਿਆ। ਆਸਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਕਰਨਯੋਗ ਅਤੇ ਨ ਕਰਨਯੋਗ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਾ ਸਕੇ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ।
12.58.20
अगम्यागमनं चैव वाच्यावाच्यं तथैव च ।
भक्ष्याभक्ष्यं चराजेन्द्र दोषादोषं च नात्यजन् ॥ १२.५८.२० ॥
ਅਗਮਯ ਕੋਲ ਜਾਣਾ, ਵਾਚਯ ਅਤੇ ਅਵਾਚਯ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਕਸ਼ਯ ਅਤੇ ਅਭਕਸ਼ਯ, ਹੇ ਰਾਜੇਂਦਰ, ਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਅਦੋਸ਼ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਿਆਗਿਆ ਨਹੀਂ।
12.58.21
विप्लुते नरलोकेऽस्मिंस्ततो ब्रह्म ननाश ह ।
नाशाच्च ब्रह्मणो राजन्धर्मो नाशमथागमत् ॥ १२.५८.२१ ॥
ਇਸ ਮਨੁੱਖੀ ਲੋਕ ਦੇ ਵਿਗੜ ਜਾਣ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ (ਵੇਦ) ਨਾਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਹੇ ਰਾਜਨ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਤੋਂ ਧਰਮ ਵੀ ਨਾਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।
12.58.22
नष्टे ब्रह्मणि धर्मे च देवास्त्रासमथागमन् ।
ते त्रस्ता नरशार्दूल ब्रह्माणं शरणं ययुः ॥ १२.५८.२२ ॥
ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਹੋਣ ਤੇ ਦੇਵਤੇ ਡਰ ਗਏ। ਹੇ ਨਰਸ਼ਾਰਦੂਲ, ਡਰੇ ਹੋਏ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਗਏ।
12.58.23
प्रपद्य भगवन्तं ते देवं लोकपितामहम् ।
ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे दुःखवेगसमाहताः ॥ १२.५८.२३ ॥
ਉਸ ਭਗਵਾਨ ਲੋਕਪਿਤਾਮਹ ਦੇਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੋਲੇ।
12.58.24
भगवन्नरलोकस्थं ग्रस्तं ब्रह्म सनातनम् ।
लोभमोहादिभिर्भावैस्ततो नो भयमाविशत् ॥ १२.५८.२४ ॥
ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਮਨੁੱਖੀ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸਨਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮ (ਵੇਦ) ਲੋਭ, ਮੋਹ ਆਦਿ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਗ੍ਰਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਡਰ ਆ ਗਿਆ ਹੈ।
12.58.25
ब्रह्मणश्च प्रणाशेन धर्मो व्यनशदीश्चर ।
ततस्तु समतां याता मर्त्यैस्त्रिभुवनेश्वराः ॥ १२.५८.२५ ॥
ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਨਾਲ ਧਰਮ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਹੇ ਈਸ਼ਵਰੋ। ਤਦ ਤ੍ਰਿਭੁਵਨ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਰਗੇ ਹੋ ਗਏ।
12.58.26
अधोर्भिवर्षास्तु वयं भौमास्तूर्ध्वप्रवर्षिणः ।
क्रियाव्युपरमात्तेषां ततोऽगच्छाम संशयम् ॥ १२.५८.२६ ॥
ਅਸੀਂ ਹੇਠਾਂ ਵਰ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਵਰ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਭੌਮ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਰੁਕਣ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਸੰਸੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ।
12.58.27
अत्र निःश्रेयसं यन्नस्तद्ध्यायस्व पितामह ।
त्वत्प्रसादात्समुत्थोसौ प्रभावो नो भवत्वयम् ॥ १२.५८.२७ ॥
ਇੱਥੇ ਸਾਡਾ ਜੋ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ ਹੈ, ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ, ਉਸਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ। ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਇਹ ਸਾਡਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੋਵੇ।
12.58.28
तानुवाच सुरान्सर्वान्स्वयंभूर्भगवांस्ततः ।
श्रेयोऽहं चिन्तयिष्यामिव्येतु वो भीः सुरोत्तमाः ॥ १२.५८.२८ ॥
ਤਦ ਸਵੈਂਭੂ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, 'ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕਲਿਆਣ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਾਂਗਾ; ਹੇ ਸੁਰੋਤਮੋ, ਤੁਹਾਡਾ ਡਰ ਦੂਰ ਹੋਵੇ।'
12.58.29
ततोऽध्यायसहस्राणां शतं चक्रे स्वबुद्धिजम् ।
यत्र धर्मस्तथैवार्थः कामश्चैवानुवर्णितः ॥ १२.५८.२९ ॥
ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਸੌ ਹਜ਼ਾਰ ਅਧਿਆਏ ਰਚੇ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੋਇਆ।
12.58.30
त्रिवर्ग इति विख्यातो गण एव स्वयंभुवा ।
चतुर्थो मोक्ष इत्येव पृथगर्थः पृथग्गुणः ॥ १२.५८.३० ॥
ਸਵੈਂਭੂ ਦੁਆਰਾ ਹੀ 'ਤ੍ਰਿਵਰਗ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਮੂਹ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ; ਚੌਥਾ ਮੋਕਸ਼ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਅਤੇ ਗੁਣ ਵੱਖਰੇ ਹਨ।
12.58.31
मोक्षस्यास्ति त्रिवर्गोऽन्यः प्रोक्तः सत्वं रजस्तमः ।
स्थानं वृद्धिः क्षयश्चैव त्रिवर्गश्चैव दण्डजः ॥ १२.५८.३१ ॥
ਮੋਖ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਸਤ੍ਵ, ਰਜਸ, ਤਮਸ. ਸਥਿਤੀ, ਵਾਧਾ, ਘਟਾਅ, ਅਤੇ ਦੰਡ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਵੀ (ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ).
12.58.32
आत्मादेशश्च कालश्चाप्युपायाः कृत्यमेव च ।
सहायाः कारणं चैव षड्वर्गो नीतिजः स्मृतः ॥ १२.५८.३२ ॥
ਆਤਮਾਦੇਸ਼, ਕਾਲ, ਉਪਾਅ, ਕਰਤੱਵ, ਸਹਾਇਕ ਅਤੇ ਕਾਰਨ—ਇਹ ਛੇ ਦਾ ਵਰਗ ਨੀਤੀ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
12.58.33
त्रयी चान्वीक्षिकी चैव वार्ता च भरतर्षभ ।
दण्डनीतिश्च विपुला विद्यास्तत्र निदर्शिताः ॥ १२.५८.३३ ॥
ਤ੍ਰਯੀ, ਆਨਵੀਕਸ਼ਿਕੀ, ਵਾਰਤਾ ਅਤੇ ਦੰਡਨੀਤੀ—ਹੇ ਭਰਤ-ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ—ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿੱਦਿਆਵਾਂ ਉੱਥੇ ਦਰਸਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
12.58.34
अमात्यलिप्सा प्रणिधी राजपुत्रस्य लक्षणम् ।
चारश्च विविधोपायः प्रणिधिश्च पृथग्विधः ॥ १२.५८.३४ ॥
ਅਮਾਤਯਾਂ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਅਤੇ ਗੁਪਤਚਰ—ਇਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ। ਚਰ ਦੇ ਅਨੇਕ ਉਪਾਅ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਣਿਧੀ ਵੀ ਹਨ।
12.58.35
सामभेदः प्रदानं च ततो दण्डश्च पार्थिव ।
उपेक्षा पञ्चमी चात्र कार्त्स्न्येन समुदाहृता ॥ १२.५८.३५ ॥
ਸਾਮ, ਭੇਦ, ਦਾਨ, ਫਿਰ ਦੰਡ, ਹੇ ਪਾਰਥਿਵ, ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਉਪੇਕ੍ਸ਼ਾ—ਇੱਥੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
12.58.36
मन्त्रश्च वर्णितः कृत्स्नो मन्त्रभेदार्थ एव च ।
विभ्रमश्चैव मन्त्रस्य सिद्ध्यसिद्ध्योश्च यत्फलम् ॥ १२.५८.३६ ॥
ਮੰਤਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਿਤ ਹੋਇਆ, ਮੰਤਰਭੇਦ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ; ਮੰਤਰ ਦਾ ਭਰਮ, ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ-ਅਸਿੱਧੀ ਦਾ ਜੋ ਫਲ ਹੈ।
12.58.37
संधिश्च त्रिविधाभिख्यो हीनो मध्यस्तथोत्तमः ।
भयसत्कारवित्ताख्यं कार्त्स्न्येन परिवर्णितम् ॥ १२.५८.३७ ॥
ਸੰਧੀ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ—ਹੀਣੀ, ਮੱਧਮ ਅਤੇ ਉੱਤਮ। ਭੈ, ਸਤਕਾਰ ਅਤੇ ਧਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਪੂਰਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
12.58.38
यात्राकालाश्च चत्वारस्त्रिवर्गस्य च विस्तरः ।
विजयो धर्मयुक्तश्च तथार्थविजयश्च ह ॥ १२.५८.३८ ॥
ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਚਾਰ ਕਾਲ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਧਰਮਯੁਕਤ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਅਰਥ-ਜਿੱਤ ਵੀ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
12.58.39
आसुरश्चैव विजयः कार्त्स्न्येन परिवर्णितः ।
लक्षणं पञ्चवर्गस्य त्रिविधं चात्र वर्णितम् ॥ १२.५८.३९ ॥
ਆਸੁਰ ਜਿੱਤ ਦਾ ਵੀ ਪੂਰਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੰਜ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਇੱਥੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
12.58.40
प्रकाशश्चाप्रकाशश्च दण्डोऽथ परिशब्दितः ।
प्रकाशोऽष्टविधस्तत्र गुह्यश्च बहुविस्तरः ॥ १२.५८.४० ॥
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੰਡ ਦਾ ਵੀ ਨਾਮ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੰਡ ਅੱਠ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ; ਗੁਹਿਆ ਦੰਡ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ।
12.58.41
रथा नागा हयाश्चैव पादाताश्चैव पाण्डव ।
विष्टिर्नावश्चराश्चैव देशिका इति चाष्टमः।
अङ्गान्येतानि कौरव्य प्रकाशानि बलस्य तु ॥ १२.५८.४१ ॥
ਰਥ, ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਸਿਪਾਹੀ — ਹੇ ਪਾਂਡਵ; ਵਿਸ਼ਟੀ, ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ, ਜਾਸੂਸ ਅਤੇ ਰਾਹ-ਦਰਸ਼ਕ — ਇਹ ਅੱਠਵਾਂ ਹੈ। ਹੇ ਕੌਰਵ੍ਯ, ਸੈਨਾ ਦੇ ਇਹ ਅੰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹਨ।
12.58.42
जङ्गमाजङ्गमाश्चोक्ताश्चूर्णयोगा विषादयः ।
स्पर्शे चाभ्यवहार्ये चाप्युपांशुर्विविधः स्मृतः ॥ १२.५८.४२ ॥
ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਨਾ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਜ਼ਹਿਰ ਵੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ; ਚੂਰਨ-ਯੋਗ ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਆਦਿ ਵੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਛੋਹ ਰਾਹੀਂ ਅਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਗੁਪਤ ਉਪਾਅ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
12.58.43
क्रीडापूर्वे रणे द्यूते विस्रम्भणसमन्वितम् ।
उक्तं कैतव्यमित्येतदुपायो नवमो बुधैः ॥ १२.५८.४३ ॥
ਖੇਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਜੂਏ ਵਿੱਚ, ਭਰੋਸਾ ਜਿੱਤ ਕੇ ਜੋ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਬੁੱਧੀਮਾਨਾਂ ਨੇ ਕੈਤਵ੍ਯ ਕਿਹਾ ਹੈ; ਇਹ ਨੌਵਾਂ ਉਪਾਅ ਹੈ।
12.58.44
उपेक्षा सर्वकार्येषु कर्मणां करणेषु च ।
अनिष्टानां समुत्थाने त्रिवर्गो नश्यते यया ॥ १२.५८.४४ ॥
ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਣਗਹਿਲੀ; ਅਨਿਸ਼ਟ ਉਭਰਨ ਤੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਨਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.58.45
इन्द्रजालादिका माया वाजीवनकुशीलवैः ।
सुनिमित्तैदुर्निमित्तैरुत्पातैश्च समन्वितम् ॥ १२.५८.४५ ॥
ਇੰਦਰਜਾਲ ਵਰਗੀ ਮਾਇਆ, ਘੋੜਾ-ਵਪਾਰੀਆਂ, ਨਟਾਂ ਅਤੇ ਗਵੈਯਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਸ਼ਗਨਾਂ ਅਤੇ ਉਤਪਾਤਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ।
12.58.46
डम्भो लिङ्गं समाश्रित्य शत्रुवर्गे प्रयुज्यते ।
शाठ्यं निश्चेष्टता प्रोक्ता चित्तदोषप्रदूषिका ॥ १२.५८.४६ ॥
ਵੈਰੀ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਭੇਸ ਧਾਰ ਕੇ ਪਾਖੰਡ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਠਤਾ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚੇਸ਼ਟਤਾ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਚਿੱਤ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
12.58.47
अरिर्मित्र उदासीन इत्येतेऽप्यनुवर्णिताः ।
कृत्स्ना मार्गगुणाश्चैव तथा भूमिगुणाश्च ह।
आत्मरक्षणमाश्वासः स्पर्शानां चान्ववेक्षणम् ॥ १२.५८.४७ ॥
ਵੈਰੀ, ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀਨ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ; ਰਾਹ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਗੁਣ ਵੀ; ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ, ਭਰੋਸਾ ਅਤੇ ਭੇਦੀਆਂ ਦੀ ਪੜਤਾਲ।
12.58.48
कल्पना विविधाश्चापि नृनागरथवाजिनाम् ।
व्यूहाश्च विविधाभिख्या विचित्रं युद्धकौशलम् ॥ १२.५८.४८ ॥
ਮਨੁੱਖਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ, ਰਥਾਂ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ; ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਵਿਊਹ; ਯੁੱਧ ਦੀ ਅਨੋਖੀ ਨਿਪੁੰਨਤਾ।
12.58.49
उत्पाताश्च निपाताश्च सुयुद्धं सुपलायितम् ।
शस्त्राणां पालनं ज्ञानं तथैव भरतर्षभ ॥ १२.५८.४९ ॥
ਉਤਪਾਤ ਅਤੇ ਨਿਪਾਤ, ਚੰਗਾ ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਲ ਪਲਾਇਨ, ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਅਤੇ ਗਿਆਨ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਭਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ.
12.58.50
बलव्यसनयुक्तं च तथैव बलहर्षणम् ।
पीडा चापदकालश्च भयकालश्च पाण्डव ॥ १२.५८.५० ॥
ਫੌਜ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੌਜ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਪੀੜਾ, ਆਫ਼ਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਡਰ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵੀ, ਹੇ ਪਾਂਡਵ।
12.58.51
तथाख्यातविधानं च योगः संचार एव च ।
चोरैराटविकैश्चोग्रैः परराष्ट्रस्य पीडनम् ॥ १२.५८.५१ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੀ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ, ਭੇਤੀਆਂ ਦਾ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਵੀ, ਅਤੇ ਉਗਰ ਚੋਰਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਲੋਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਰਾਜ ਨੂੰ ਸਤਾਉਣਾ।
12.58.52
अग्निदैर्गरदैश्चेव प्रतिरूपककारकैः ।
श्रेणिमुख्योपजापेन वीरुधश्छेदनेन च ॥ १२.५८.५२ ॥
ਅੱਗ ਲਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਅਤੇ ਨਕਲੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਮੁਖੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫੁੱਟ ਪਾ ਕੇ, ਅਤੇ ਬੂਟੇ ਵੱਢ ਕੇ ਵੀ।
12.58.53
दूषणेन च नागानामातङ्कजननेन च ।
आराधनेन भक्तस्य पत्युश्चोपग्रहेण च ॥ १२.५८.५३ ॥
ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜ ਕੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ, ਸੇਵਕ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ ਵੀ।
12.58.54
सप्ताङ्गस्य च राज्यस्य ह्रासवृद्धिसमीक्षणम् ।
दूतसामर्थ्ययोगश्च राष्ट्रस्य च विवर्धनम् ॥ १२.५८.५४ ॥
ਸਪਤਾਂਗ ਰਾਜ ਦੇ ਘਟਣ ਅਤੇ ਵਧਣ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ, ਦੂਤ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਵਧੋਤਰੀ ਵੀ।
12.58.55
अरिमध्यस्थमित्राणां सम्यक्चोक्तं प्रपञ्चनम् ।
अवमर्दः प्रतीघातस्तथैव च बलीयसाम् ॥ १२.५८.५५ ॥
ਵੈਰੀ, ਵਿਚੋਲੇ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਹੀ ਗਈ ਪੜਤਾਲ, ਅਤੇ ਬਲਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨਾ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ।
12.58.56
व्यवहारः सुसूक्ष्मश्च तथा कण्टकशोधनम् ।
श्रमो व्यायामयोगश्च योगद्रव्यस्य सञ्चयः ॥ १२.५८.५६ ॥
ਵਿਹਾਰ ਬਹੁਤ ਸੂਖਮ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਡਿਆਂ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ (ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣਾ), ਮਿਹਨਤ, ਕਸਰਤ ਵਿੱਚ ਲੱਗਣਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਧਨ ਦਾ ਸੰਚਯ।
12.58.57
अभृतानां च भरणं भृतानां चान्ववेक्षणम् ।
अन्तकाले प्रदानं च व्यसने चाप्रसङ्गिता ॥ १२.५८.५७ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਨੌਕਰੀ 'ਤੇ ਲੱਗਿਆਂ ਦੀ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਨਿਗਰਾਨੀ; ਸੇਵਾ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤਨਖ਼ਾਹ ਦੇਣੀ ਅਤੇ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਮੋਹ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ।
12.58.58
तथा राजगुणाश्चैव सेनापतिगुणाश्च ह ।
करणस्य च कर्तुश्च गुणदोषास्तथैव च ॥ १२.५८.५८ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜੇ ਦੇ ਗੁਣ ਅਤੇ ਸੈਨਾਪਤੀ ਦੇ ਗੁਣ; ਕਰਣ (ਸਾਧਨ/ਅਧਿਕਾਰੀ) ਅਤੇ ਕਰਤਾ ਦੇ ਗੁਣ-ਦੋਸ਼ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ।
12.58.59
दुष्टेङ्गितं च विविधं वृत्तिश्चैवानुवर्तिनाम् ।
शङ्कितत्वं च सर्वस्य प्रमादस्य च वर्जनम् ॥ १२.५८.५९ ॥
ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਅਤੇ ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਤੀਰੇ, ਅਨੁਚਰਾਂ ਦਾ ਵਿਹਾਰ; ਸਭ ਬਾਰੇ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣਾ ਅਤੇ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਤੋਂ ਬਚਣਾ।
12.58.60
अलब्धलिप्सा लब्धस्य तथैव च विवर्धनम् ।
प्रदानं च विवृद्धस्य पात्रेभ्यो विधिवत्तथा ॥ १२.५८.६० ॥
ਜੋ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ, ਜੋ ਮਿਲ ਚੁੱਕਾ ਉਸ ਦੀ ਵਧੋਤਰੀ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਧੇ ਹੋਏ ਧਨ ਨੂੰ ਯੋਗ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਕਰਨਾ।
12.58.61
विसर्गोऽर्थस्य धर्मार्थमर्थार्थं कामहेतुकम् ।
चतुर्थं व्यसनाघाते तथैवात्रानुवर्णितम् ॥ १२.५८.६१ ॥
ਧਨ ਦਾ ਖ਼ਰਚ ਧਰਮ ਲਈ, ਅਰਥ ਲਈ ਅਤੇ ਕਾਮਨਾ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਚੌਥਾ ਬਿਪਤਾ ਦੀ ਚੋਟ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਵੀ ਇੱਥੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
12.58.62
क्रोधजानि ततोग्राणि कामजानि तथैव च ।
दशोक्तानि कुरुश्रेष्ठ व्यसनान्यत्र चैव ह ॥ १२.५८.६२ ॥
ਹੇ ਕੁਰੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਕਾਮ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਵਿਅਸਨ ਦਸ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੀ ਵਰਣਨ ਹੈ।
12.58.63
मृगयाक्षास्तथा पानं स्त्रियश्च भरतर्षभ ।
कामजान्याहुराचार्याः प्रोक्तानीह स्वयंभुवा ॥ १२.५८.६३ ॥
ਹੇ ਭਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ, ਸ਼ਿਕਾਰ, ਜੂਆ, ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣਾ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਚਾਰੀਆਂ ਕਾਮਜ ਵਿਅਸਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਸ੍ਵਯੰਭੂ ਨੇ ਇਹ ਕਹੇ ਹਨ।
12.58.64
वाक्पारुष्यं तथोग्रत्व दण्डपारुष्यमेव च ।
आत्मनो निग्रहस्त्यागो ह्यर्थदूषणमेव च ॥ १२.५८.६४ ॥
ਕਠੋਰ ਬੋਲ, ਉਗਰਤਾ, ਦੰਡ ਵਿੱਚ ਕਠੋਰਤਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਨਾ ਰੱਖਣਾ, ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਧਨ ਨੂੰ ਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਵੀ।
12.58.65
यन्त्राणि विविधान्येव क्रियास्तेषां च वर्णिताः ।
अवमर्दः प्रतीघातः केतनानां च भञ्जनम् ॥ १२.५८.६५ ॥
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੰਤਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹਨ; ਕੁਚਲਣਾ, ਪ੍ਰਤਿਘਾਤ, ਝੰਡੇ ਤੋੜਨਾ ਵੀ।
12.58.66
चैत्यद्रुमावमर्दश्च रोधः कर्मान्तनाशनम् ।
अपस्करोऽथ वमनं तथोपास्या च वर्णिता ॥ १२.५८.६६ ॥
ਚੈਤਯ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਧੋਲਣਾ, ਘੇਰਾ, ਕਰਮਾਂਤਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼, ਕੂੜਾ ਸੁੱਟਣਾ, ਵਮਨ ਅਤੇ ਉਪਾਸਨਾ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹਨ।
12.58.67
पणवानकशङ्खानां भेरीणां च युधिष्ठिर ।
उपार्जनं च द्रव्याणां परमर्म च तानि षट् ॥ १२.५८.६७ ॥
ਪਣਵ, ਆਨਕ, ਸ਼ੰਖ ਅਤੇ ਭੇਰੀਆਂ ਦਾ (ਨਾਦ), ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਰ, ਧਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਸ਼ਤਰੂ ਦੇ ਮਰਮ-ਸਥਾਨ — ਇਹ ਛੇ।
12.58.68
लब्धस्य च प्रशमनं सतां चैवाभिपूजनम् ।
विद्वद्भिरेकीभावश्च जपहोमविधिज्ञता ॥ १२.५८.६८ ॥
ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ, ਸਜਨਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਏਕਤਾ, ਜਪ-ਹੋਮ ਵਿਧੀ ਦਾ ਗਿਆਨ।
12.58.69
मङ्गलालम्भनं चैव शरीरस्य प्रतिक्रिया ।
आहारयोजनं चैव नित्यमास्तिक्यमेव च ॥ १२.५८.६९ ॥
ਮੰਗਲ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਛੂਹਣਾ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਭੋਜਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ, ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਦੀ ਆਸਤਿਕਤਾ (ਸ਼ਰਧਾ) — ਇਹ ਵੀ।
12.58.70
एकेन च यथोत्थेयं सत्यत्वं मधुरा गिरः ।
उत्तमानां समाजानां क्रियाः केतनजास्तथा ॥ १२.५८.७० ॥
ਇੱਕ ਦੁਆਰਾ ਜਿਵੇਂ ਉੱਠਣਾ (ਕਾਰਜ ਕਰਨਾ) ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਸੱਚਾਈ, ਮਿੱਠੀ ਬਾਣੀ, ਉੱਤਮ ਸਭਾਵਾਂ ਦੇ ਕਰਮ, ਅਤੇ ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਰਮ — ਇਹ ਵੀ।
12.58.71
प्रत्यक्षाश्च परोक्षाश्च सर्वाधिकरणेष्वथ ।
वृत्तेर्भरतशार्दूल नित्यं चैवान्ववेक्षणम् ॥ १२.५८.७१ ॥
ਸਾਰੇ ਅਧਿਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਪਰੋਖ ਨਿਰੀਖਣ; ਹੇ ਭਰਤਸ਼ਾਰਦੂਲ, ਵ੍ਰਿੱਤੀ (ਰੋਜ਼ੀ) ਦਾ ਨਿੱਤ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਨਿਰੀਖਣ।
12.58.72
अदण्ड्यत्वं च विप्राणां युक्त्या दण्डनिपातनम् ।
अनुजीवि स्वजातिभ्यो गुणेभ्यश्च समुद्भवः ॥ १२.५८.७२ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਤੋਂ ਛੂਟ; ਯੁਕਤੀ ਨਾਲ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣਾ; ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਿਤਾਂ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲੀ ਉੱਨਤੀ।
12.58.73
रक्षणं चैव पौराणां राष्ट्रस्य च विवर्धनम् ।
मण्डलस्था च या चिन्ता राजन्द्वादशराजिका ॥ १२.५८.७३ ॥
ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਵਧੋਤਰੀ, ਅਤੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਜੋ ਚਿੰਤਾ ਹੈ — ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਮੰਡਲ ਹੈ।
12.58.74
द्विसप्ततिमतिश्चैव प्रोक्ता या च स्वयंभुवा ।
देशजातिकुलानां च धर्माः समनुवर्णिताः ॥ १२.५८.७४ ॥
ਸਵੈਭੂ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੁਆਰਾ ਕਹੀ ਗਈ ਬਹੱਤਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਬੁੱਧੀ, ਅਤੇ ਦੇਸ਼, ਜਾਤ ਤੇ ਕੁਲ ਦੇ ਧਰਮ ਭਲੀ ਭਾਂਤ ਵਰਣਿਤ ਹਨ।
12.58.75
धर्मश्चार्थश्च कामश्च मोक्षश्चात्रानुवर्णिताः ।
उपायाश्चार्थलिप्सा च विविधा भूरिदक्षिणः ॥ १२.५८.७५ ॥
ਇੱਥੇ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਕਸ਼ ਵਰਣਿਤ ਹਨ; ਉਪਾਅ, ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵੀ — ਹੇ ਭੂਰਿਦਕਸ਼ਿਣ।
12.58.76
मूलकर्मक्रिया चात्र मायायोगश्च वर्णितः ।
दूषणं स्रोतसां चैव वर्णितं च स्थिराम्भसाम् ॥ १२.५८.७६ ॥
ਇੱਥੇ ਮੂਲਕਰਮ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਕਿਰਿਆ, ਮਾਇਆ ਦਾ ਯੋਗ ਵਰਣਿਤ ਹੈ; ਵਗਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਦਾ ਦੂਸ਼ਣ ਅਤੇ ਠਹਿਰੇ ਜਲ ਦਾ ਵਰਣਨ ਵੀ ਹੈ।
12.58.77
यैर्यैरुपायैर्लोकस्तु न चलेदार्यवर्त्मनः ।
तत्सर्वं राजशार्दूल नीतिशास्त्रेऽभिवर्णितम् ॥ १२.५८.७७ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉਪਾਵਾਂ ਨਾਲ ਲੋਕ ਆਰਿਆ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਨਾ ਡੋਲੇ, ਹੇ ਰਾਜਸ਼ਾਰਦੂਲ, ਉਹ ਸਭ ਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਹਨ।
12.58.78
एतत्कृत्वा सुभं शास्त्रं ततः स भगवान्प्रभुः ।
देवानुवाच संहृष्टः सर्वाञ्छक्रपुरोगमान् ॥ १२.५८.७८ ॥
ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਾਸਤਰ ਰਚ ਕੇ ਫਿਰ ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਬੜੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਇੰਦਰ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਬੋਲੇ।
12.58.79
उपकाराय लोकस्य त्रिवर्गस्थापनाय च ।
नवनीतं सरस्वत्या बुद्धिरेषा प्रभाषिता ॥ १२.५८.७९ ॥
ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਭਲੇ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਸਰਸਵਤੀ ਦਾ ਇਹ ਨਵਨੀਤ, ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
12.58.80
दण्डेन सहिता ह्येषा लोकरक्षणकारिका ।
निग्रहानुग्रहरता लोकाननुचरिष्यति ॥ १२.५८.८० ॥
ਦੰਡ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇਹ ਲੋਕ-ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਨਿਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰੇਗੀ।
12.58.81
दण्डेन नीयते चेदं दण्डं नयति वा पुनः ।
दण्डनीतिरितिख्याता त्रीँल्लोकानवपत्स्यते ॥ १२.५८.८१ ॥
ਇਹ ਦੰਡ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਦੰਡ ਨੂੰ ਹੀ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ 'ਦੰਡਨੀਤੀ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਕੇ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗੀ।
12.58.82
पाङ्गुण्यगुणसारैषा स्थास्यत्यग्रे महात्मसु ।
धर्मार्थकाममोक्षाश्च सकला ह्यत्र शब्दिताः ॥ १२.५८.८२ ॥
ਪਾਂਗੁਣ੍ਯ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਇਹ ਮਹਾਤਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਸਥਿਰ ਰਹੇਗਾ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਕਸ਼ ਸਭ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
12.58.83
ततस्तां भगवान्नीतिं पूर्वं जग्राह शंकरः ।
बहुरूपो विशालाक्षः शिवः स्थाणुरुमापतिः ॥ १२.५८.८३ ॥
ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ — ਬਹੁਰੂਪ, ਵਿਸ਼ਾਲਾਕਸ਼, ਸ਼ਿਵ, ਸਥਾਣੂ, ਉਮਾਪਤੀ।
12.58.84
अनादिनिधनो देवश्चैतन्यादिसमन्वितः ।
ज्ञानानि च वशे यस्य तारकादीन्यशेषतः ॥ १२.५८.८४ ॥
ਆਦਿ-ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਦੇਵ, ਚੇਤਨਤਾ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ; ਜਿਸ ਦੇ ਵਸ ਵਿੱਚ ਤਾਰਕਾਦਿ ਸਾਰੇ ਗਿਆਨ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ।
12.58.85
अणिमादिगुणोपेतमैश्वर्यं न च कृत्रिमम् ।
तुष्ट्यर्थं ब्रह्मणः पुत्रो ललाटादुत्थितः प्रभुः ॥ १२.५८.८५ ॥
ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਕੁਦਰਤੀ ਐਸ਼ਵਰਜ ਵਾਲਾ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਭੂ ਮੱਥੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
12.58.86
अरुदत्सस्वनं घोरं जगतः प्रभुरव्ययः ।
जायमानः पिता पुत्रे पुत्रः पितरि चैव हि ॥ १२.५८.८६ ॥
ਜਗਤ ਦਾ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪ੍ਰਭੂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਿਆਂ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋਇਆ। ਪੁੱਤਰ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ।
12.58.87
बुद्धिं विश्वसृजे दत्त्वा ब्रह्माण्डं येन निर्मितम् ।
यस्मिन्हिरण्मयो हंसः शकुनिः समपद्यत ॥ १२.५८.८७ ॥
ਵਿਸ਼ਵ-ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਕੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਰਚਿਆ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੁਨਹਿਰੀ ਹੰਸ ਨਾਮ ਦਾ ਪੰਛੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
12.58.88
कर्ता सर्वस्य लोकस्य ब्रह्मा लोकपितामहः ।
स देवः सर्वभूतानां महादेवः सनातनः।
असंख्यातसहस्राणां रुद्राणां स्थानमव्ययम् ॥ १२.५८.८८ ॥
ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ। ਉਹੀ ਦੇਵ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਹਾਦੇਵ, ਸਨਾਤਨ ਹੈ। ਅਣਗਿਣਤ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਦਾ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਸਥਾਨ ਉਹੀ ਹੈ।
12.58.89
युगानामायुषो ह्रासं विज्ञाय भगवाञ्शिवः ।
संचिक्षेप ततः शास्त्रं महास्त्रं ब्रह्मणा कृतम् ॥ १२.५८.८९ ॥
ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਘਟਣ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੁਆਰਾ ਰਚੇ ਮਹਾਸ੍ਤ੍ਰ ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਕੀਤਾ।
12.58.90
वैशालाक्षमिति प्रोक्तं तदिन्द्रः प्रत्यपद्यत ।
दशाध्यायसहस्राणि सुब्रह्मण्यो महातपाः ॥ १२.५८.९० ॥
ਉਸ ਨੂੰ ਵੈਸ਼ਾਲਾਕ੍ਸ਼ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਨੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਸੁਬ੍ਰਹਮਣਯ ਨੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਅਧਿਆਏ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ।
12.58.91
मघवानपि तच्छास्त्रं देवात्प्राप्य महेश्वरात् ।
प्रजानां हितमन्विच्छन्संचिक्षेप पुरंदरः ॥ १२.५८.९१ ॥
ਇੰਦਰ ਨੇ ਵੀ ਉਹ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇਵਤਾ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਹਿਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਕੀਤਾ।
12.58.92
सहस्त्रैः पञ्चभिस्तात यदुक्तं बाहुदन्तकम् ।
अध्यायानां सहस्त्रैस्तु त्रिभिरेव बृहस्पतिः।
संचिक्षेपेश्वरो बुद्ध्या बार्हस्पत्यं यदुच्यते ॥ १२.५८.९२ ॥
ਹੇ ਤਾਤ, ਬਾਹੁਦੰਤਕ ਨਾਮ ਦੇ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਅਧਿਆਇਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਅਧਿਆਇਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਖੇਪ ਕੀਤਾ; ਉਸਨੂੰ ਬਾਰਹਸਪਤਯ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.58.93
अध्यायानां सहस्रेण काव्यः संक्षेपमब्रवीत् ।
तच्छास्त्रममितप्रज्ञो योगाचार्यो महायशाः ॥ १२.५८.९३ ॥
ਕਾਵਯ (ਉਸ਼ਨਸ) ਨੇ ਉਸ ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਅਧਿਆਇਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਖੇਪ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ; ਉਹ ਅਮਿਤ ਪ੍ਰਗਿਆ ਵਾਲੇ, ਯੋਗਾਚਾਰਿਆ ਅਤੇ ਮਹਾਯਸ਼ਸਵੀ ਸਨ।
12.58.94
एवं लोकानुरोधेन शास्त्रमेतन्महर्षिभिः ।
संक्षिप्तमायुर्विज्ञाय लोकानां ह्रासि पाण्डव ॥ १२.५८.९४ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰ ਸੰਖੇਪ ਕੀਤਾ; ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਹੇ ਪਾਂਡਵ।
12.58.95
अथ देवाः समागम्य विष्णुमूचुः प्रजापतिम् ।
एको योऽर्हति मर्त्येभ्यः श्रैष्ठ्य वै तं समादिश ॥ १२.५८.९५ ॥
ਫਿਰ ਦੇਵਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੂੰ ਬੋਲੇ — ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਟਤਾ ਦੇ ਯੋਗ ਇੱਕ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰੋ।
12.58.96
ततः संचिन्त्य भगवान्देवो नारायणः प्रभुः ।
तैजसं वै विरजसं सोऽसृजन्मानसं सुतम् ॥ १२.५८.९६ ॥
ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਦੇਵ ਨਾਰਾਇਣ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸੋਚ ਕੇ ਤੇਜੋਮਈ ਤੇ ਰਜੋਗੁਣ-ਰਹਿਤ ਇੱਕ ਮਾਨਸ ਪੁੱਤਰ ਰਚਿਆ।
12.58.97
विरजास्तु महाभागः प्रभुत्वं भुवि नैच्छत ।
न्यासायैवाभवद्वुद्धिः प्रणीता तस्य पाण्डव ॥ १२.५८.९७ ॥
ਪਰ ਮਹਾਭਾਗ ਵਿਰਜਾ ਨੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀ। ਹੇ ਪਾਂਡਵ, ਉਸਦੀ ਬੁੱਧੀ ਸੰਨਿਆਸ ਲਈ ਹੀ ਦ੍ਰਿੜ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।
12.58.98
कीर्तिमांस्तस्य पुत्रोऽभूत्सोऽपि मर्त्याधिकोऽभवत् ।
कर्दमस्तस्य तु सुतः सोऽप्यतप्यन्महत्तपः ॥ १२.५८.९८ ॥
ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕੀਰਤੀਮਾਨ ਹੋਇਆ; ਉਹ ਵੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੋਇਆ। ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕਰਦਮ ਸੀ; ਉਸਨੇ ਵੀ ਮਹਾਨ ਤਪ ਕੀਤਾ।
12.58.99
प्रजापतेः कर्दमस्य त्वनङ्गो नाम वीर्यवान् ।
प्रजा रक्षयिता साधुर्दण्डनीतिविशारदः ॥ १२.५८.९९ ॥
ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਕਰਦਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਨੰਗ ਨਾਮ ਦਾ ਬਲਵਾਨ ਸੀ; ਉਹ ਪਰਜਾ ਦਾ ਰੱਖਿਅਕ, ਸਾਧੂ ਅਤੇ ਦੰਡਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਸੀ।
12.58.100
अनङ्गपुत्रोऽतिबलो नीतिमानभिगम्य वै ।
प्रतिपेदे महाराज्यमथेन्द्रियवशोऽभवत् ॥ १२.५८.१०० ॥
ਅਨੰਗ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਹੁਤ ਬਲਵਾਨ ਅਤੇ ਨੀਤੀਵਾਨ ਸੀ; ਉਸਨੇ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਮਹਾਨ ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਉਹ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਗਿਆ।
12.58.101
प्राप्य नारीं महाभागां रूपिणीं काममोहितः ।
सौभाग्येन च संपन्नां गुणैश्चानुत्तमां सतीम् ॥ १२.५८.१०१ ॥
ਕਾਮ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਭਾਗਵਤੀ, ਰੂਪਵਤੀ ਇਸਤਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ — ਸੌਭਾਗ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਅਨੁਪਮ, ਸਤੀ।
12.58.102
मृत्योस्तु दुहिता राजन्सुनीथा नाम नामतः ।
प्रख्याता त्रिषु लोकेषु या सा वेनमजीजनत् ॥ १२.५८.१०२ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੌਤ ਦੀ ਧੀ ਸੁਨੀਥਾ ਨਾਮ ਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉਸੇ ਨੇ ਵੇਨ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।
12.58.103
तं प्रजासु विधर्माणं रागद्वेषवशानुगम् ।
मन्त्रपूतैः कुशैर्जघ्नुर्ऋषयो ब्रह्मवादिनः ॥ १२.५८.१०३ ॥
ਪਰਜਾ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ, ਰਾਗ-ਦਵੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋਏ ਉਸ ਨੂੰ, ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤੇ ਕੁਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਮਾਰਿਆ।
12.58.104
ममन्थुर्दक्षिणं चोरुमृषयस्तस्य भारत ।
ततोऽस्य विकृतो जज्ञे ह्रस्वकः पुरुषोऽशुचिः ॥ १२.५८.१०४ ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸੱਜੀ ਪੱਟ ਮਥੀ; ਤਦ ਉਸ ਤੋਂ ਵਿਗੜਿਆ, ਠਿੰਗਣਾ, ਅਪਵਿੱਤਰ ਇੱਕ ਪੁਰਸ਼ ਜੰਮਿਆ।
12.58.105
दग्धस्थूणाप्रतीकाशो रक्ताक्षः कृष्णमूर्धजः ।
निषीदेत्येवमूचुस्तमृषयो ब्रह्मवादिनः ॥ १२.५८.१०५ ॥
ਸੜੇ ਥੰਮ੍ਹ ਵਰਗੇ, ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਕਾਲੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, "ਬੈਠ ਜਾ।"
12.58.106
तस्मान्निषादाः संभूताः क्रूराः शैलवनाश्रयाः ।
ये चान्ये विन्ध्यनिलया म्लेच्छाः शतसहस्रशः ॥ १२.५८.१०६ ॥
ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਕਰੂਰ ਨਿਸ਼ਾਦ ਜੰਮੇ; ਅਤੇ ਵਿੰਧਿਆ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਲੱਖਾਂ ਮਲੇਛ ਵੀ।
12.58.107
भूयोऽस्य दक्षिणं पाणिं ममन्थुस्ते महर्षयः ।
ततः पुरुष उत्पन्नो रुपेणेन्द्र इवापरः ॥ १२.५८.१०७ ॥
ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਮਥਿਆ; ਤਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਇੰਦਰ ਵਰਗਾ ਇੱਕ ਪੁਰਸ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
12.58.108
कवची बद्धनिस्त्रिंशः सशरः सशरासनः ।
वेदवेदाङ्गविच्चैव धनुर्वेदे च पारगः ॥ १२.५८.१०८ ॥
ਉਹ ਕਵਚ ਪਹਿਨੇ, ਤਲਵਾਰ ਬੰਨ੍ਹੀ, ਬਾਣ ਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਵਾਲਾ ਸੀ; ਵੇਦ ਤੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਅਤੇ ਧਨੁਰਵੇਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਾਰੰਗਤ ਸੀ।
12.58.109
तं दण्डनीतिः सकला श्रिता राजन्नरोत्तमम् ।
ततस्तु प्राञ्जलिर्वैन्यो महर्षीस्तानुवाच ह ॥ १२.५८.१०९ ॥
ਹੇ ਰਾਜਾ, ਸਾਰੀ ਦੰਡਨੀਤੀ ਉਸ ਨਰੋਤਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਗਈ। ਫਿਰ ਵੈਨ੍ਯ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹਰਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
12.58.110
सुसूक्ष्मा मे समुत्पन्ना बुद्धिर्धरर्मार्थदर्शिनी ।
अनया किं मया कार्यं तन्मे तत्त्वेन शंसत ॥ १२.५८.११० ॥
ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਅਤਿ ਸੂਖਮ ਬੁੱਧੀ ਜਾਗੀ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਸੱਚ-ਸੱਚ ਦੱਸੋ।
12.58.111
यन्मां भवन्तो वक्ष्यन्ति कार्यमर्थसमन्वितम् ।
तदहं वः करिष्यामि नात्र कार्या विचारणा ॥ १२.५८.१११ ॥
ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਜੋ ਅਰਥ ਭਰਿਆ ਕੰਮ ਦੱਸੋਗੇ, ਉਹ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕਰਾਂਗਾ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ।
12.58.112
तमूचुस्तत्र देवास्ते ते चैव परमर्षयः ।
नियतो यत्र धर्मो वै तमशङ्कः समाचर ॥ १२.५८.११२ ॥
ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਪਰਮ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਖਿਆ — ਜਿੱਥੇ ਧਰਮ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਉਸੇ ਦਾ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਆਚਰਣ ਕਰ।
12.58.113
प्रियाप्रिये परित्यज्य समः सर्वेषु जन्तुषु ।
कामं क्रोधं च लोभं च मानं चोत्सृज्य दूरतः ॥ १२.५८.११३ ॥
ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਭਾਵ ਰੱਖ ਕੇ, ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ ਤੇ ਮਾਨ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਛੱਡ ਕੇ।
12.58.114
यश्च धर्मात्प्रविचलेल्लोके कश्चन मानवः ।
निग्राह्यस्ते स्वबाहुभ्यां शश्वद्धर्ममवेक्षता ॥ १२.५८.११४ ॥
ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਧਰਮ ਤੋਂ ਡੋਲੇ, ਉਸਨੂੰ ਤੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਬਾਹਾਂ ਨਾਲ ਕਾਬੂ ਕਰੀਂ; ਸਦਾ ਧਰਮ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਰੱਖਦਿਆਂ।
12.58.115
प्रतिज्ञां चाधिरोहस्व मनसा कर्मणा गिरा ।
पालयिष्याम्यहं भौमं ब्रह्म इत्येव चासकृत् ॥ १२.५८.११५ ॥
ਮਨ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਬਚਨ ਨਾਲ ਇਹ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾ ਧਾਰਨ ਕਰ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਮ (ਵੇਦ) ਦੀ ਮੈਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ, ਇਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਖ।
12.58.116
यश्चात्र धर्म इत्युक्तो दण्डनीतिव्यपाश्रयः ।
तमशङ्कः करिष्यामि स्ववशो न कदाचन ॥ १२.५८.११६ ॥
ਇੱਥੇ ਜੋ ਧਰਮ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦੰਡਨੀਤੀ ਉੱਤੇ ਆਸ਼ਰਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਕਰਾਂਗਾ; ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
12.58.117
अदण्ड्या मे द्विजाश्चेति प्रतिजानीष्व चाभिभो ।
लोकं च संकरात्कृत्स्नं त्राताऽस्मीति परंतप ॥ १२.५८.११७ ॥
"ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੇਰੇ ਲਈ ਦੰਡ ਯੋਗ ਨਹੀਂ" ਐਸੀ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾ ਕਰ, ਹੇ ਸਮਰੱਥ; ਅਤੇ "ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਸੰਕਰ ਤੋਂ ਮੈਂ ਬਚਾਵਾਂਗਾ" ਐਸੀ, ਹੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤਪਾਉਣ ਵਾਲੇ।
12.58.118
वैन्यस्ततस्तानुवाच देवानृषिपुरोगमान् ।
ब्राह्मणा मे सहायाश्चेदेवमस्तु सुरर्षभाः ॥ १२.५८.११८ ॥
ਤਦ ਵੈਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ (ਪ੍ਰਿਥੂ) ਨੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖੀ ਬੈਠੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: "ਜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੇਰੇ ਸਹਾਇਕ ਹੋਣ ਤਾਂ ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠੋ।"
12.58.119
एवमस्त्विति वैन्यस्तु तैरुक्तो ब्रह्मवादिभिः ।
पुरोधाश्चाभवत्तस्य शुक्रो ब्रह्ममयो निधिः ॥ १२.५८.११९ ॥
"ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ" ਵੈਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਆਖਿਆ, ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਐਸਾ ਆਖਿਆ। ਉਸਦਾ ਪੁਰੋਹਿਤ ਬਣਿਆ ਬ੍ਰਹਮ-ਮਈ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰ।
12.58.120
मन्त्रिणो वालखिल्याश्च सारस्वत्यो गणस्तथा ।
महर्षिर्भगवान्गर्गस्तस्य सांवत्सरोऽभवत् ॥ १२.५८.१२० ॥
ਵਾਲਖਿਲਯ ਅਤੇ ਸਾਰਸਵਤਾਂ ਦਾ ਗਣ ਉਸਦੇ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ; ਭਗਵਾਨ ਮਹਰਸ਼ੀ ਗਰਗ ਉਸਦੇ ਸਾਂਵਤਸਰ (ਜੋਤਸ਼ੀ) ਬਣੇ।
12.58.121
आत्मनाऽष्टम इत्येव श्रुतिरेषां परा नृषु ।
उत्पन्नौ बन्दिनौ चास्य तत्पूर्वौ सूतमागधौ ॥ १२.५८.१२१ ॥
ਆਪ ਅੱਠਵਾਂ, ਇਹੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਪਰਮ ਸ਼ਰੁਤੀ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੰਦੀ, ਸੂਤ ਤੇ ਮਾਗਧ ਜਨਮੇ।
12.58.122
तयो प्रीतो ददौ राजा पृथुर्वैन्यः प्रतापवान् ।
अनूपदेशं सूताय मगधं मागधाय च ॥ १२.५८.१२२ ॥
ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਰਾਜਾ ਵੈਨਯ ਪ੍ਰਿਥੂ ਨੇ ਸੂਤ ਨੂੰ ਅਨੂਪ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਮਾਗਧ ਨੂੰ ਮਗਧ ਦਿੱਤਾ।
12.58.123
समतां वसुधायाश्च स सम्यगुदपादयत् ।
वैषम्यं हि परं भूमेरिति नः परमा श्रुतिः ॥ १२.५८.१२३ ॥
ਉਸਨੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਮਤਾ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਬਣਾਈ। ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿਸ਼ਮਤਾ ਹੀ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਡੀ ਪਰਮ ਸ਼ਰੁਤੀ ਹੈ।
12.58.124
मन्वन्तरेषु सर्वेषु विषमा जायते मही ।
उज्जहार ततो वैन्यः शिलाजालान्समन्ततः ॥ १२.५८.१२४ ॥
ਸਾਰੇ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਵਿਸ਼ਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੈਨਯ ਨੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਹਟਾਏ।
12.58.125
धनुष्कोट्या महाराज तेन शैला विमर्दिताः ।
स विष्णुना च देवेन शक्रेण विबुधैः सह।
ऋषिभिश्च प्रजापाल्ये ब्रह्मणा चाभिषेचितः ॥ १२.५८.१२५ ॥
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਉਸਨੇ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਨੋਕ ਨਾਲ ਪਰਬਤ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਦੇਵ ਇੰਦਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਜਾ-ਪਾਲਣ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
12.58.126
तं साक्षात्पृथिवी भेजे रत्नान्यादाय पाण्डव ।
सागरः सरितां भर्ता हिमवांश्चाचलोत्तमः ॥ १२.५८.१२६ ॥
ਹੇ ਪਾਂਡਵ, ਸਾਖਿਆਤ ਧਰਤੀ ਰਤਨ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਕੋਲ ਆਈ। ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਸਾਗਰ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਟ ਪਰਬਤ ਹਿਮਾਲਿਆ ਵੀ ਆਏ।
12.58.127
शक्रश्च धनमक्षय्यं प्रादात्तस्मै युधिष्ठिर ।
रुक्मं चापि महामेरुः स्वयं कनकपर्वतः ॥ १२.५८.१२७ ॥
ਇੰਦਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਅਕਸ਼ੈ ਧਨ ਦਿੱਤਾ, ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਰ। ਅਤੇ ਮਹਾਮੇਰੂ, ਸੋਨੇ ਦਾ ਪਰਬਤ, ਆਪ ਉਸਨੂੰ ਸੋਨਾ ਦਿੱਤਾ।
12.58.128
यक्षराक्षसभर्ता च भगवान्नरवाहनः ।
धर्मे चार्थे च कामे च समर्थं प्रददौ धनम् ॥ १२.५८.१२८ ॥
ਯਕਸ਼ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਭਗਵਾਨ ਨਰਵਾਹਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਧਨ ਦਿੱਤਾ।
12.58.129
हया रथाश्च नागाश्च कोटिशः पुरुषास्तथा ।
प्रादुर्बभूवुर्वैन्यस्य चिन्तयानस्य पाण्डव ॥ १२.५८.१२९ ॥
ਹੇ ਪਾਂਡਵ, ਵੈਨਯ (ਪ੍ਰਿਥੂ) ਦੇ ਸੋਚਦਿਆਂ ਹੀ ਕਰੋੜਾਂ ਘੋੜੇ, ਰਥ, ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ।
12.58.130
न जरा न च दुर्भिक्षं नाधयो व्याधयः कुतः ।
सरीसृपेभ्यः स्तेनेभ्यो न चान्येभ्यः कदाचन।
भयमासीत्ततस्तस्य पृथिवी सस्यमालिनी ॥ १२.५८.१३० ॥
ਉਸਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਬੁਢਾਪਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕਾਲ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਮਾਨਸਿਕ ਜਾਂ ਸਰੀਰਕ ਰੋਗ ਕਿੱਥੋਂ ਹੋਣੇ ਸਨ। ਸਰੀਸ੍ਰਿਪਾਂ, ਚੋਰਾਂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੋਂ ਉਸਨੂੰ ਕਦੇ ਡਰ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਤਦ ਧਰਤੀ ਫਸਲਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਦੀ ਸੀ।
12.58.131
आपस्तस्तम्भिरे चास्य समुद्रमभियास्यतः ।
पर्वताश्च ददुर्मार्गं ध्वजभङ्गश्च नाभवत् ॥ १२.५८.१३१ ॥
ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਧਦਿਆਂ ਉਸ ਲਈ ਪਾਣੀ ਰੁਕ ਗਿਆ; ਪਰਬਤਾਂ ਨੇ ਰਸਤਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਝੰਡਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਿਆ।
12.58.132
तेनेयं पृथिवी दुग्धा सस्यानि दश सप्त च ।
यक्षराक्षसनागानामीप्सितं यस्य यस्य यत् ॥ १२.५८.१३२ ॥
ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੁੱਧ ਵਾਂਗ ਦੋਹੀ ਗਈ; ਸਤਾਰਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਮਿਲੀਆਂ। ਯਕਸ਼, ਰਾਕਸ਼ ਅਤੇ ਨਾਗਾਂ ਨੂੰ ਜਿਸ ਦੀ ਜੋ ਇੱਛਾ ਸੀ, ਉਹ ਮਿਲੀ।
12.58.133
तेन धर्मोत्तरश्चायं कृतो लोको महात्मना ।
रञ्जिताश्च प्रजाः सर्वास्तेन राजेति शब्द्यते ॥ १२.५८.१३३ ॥
ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਇਸ ਲੋਕ ਨੂੰ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਬਣਾਇਆ; ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕੀਤਾ; ਇਸੇ ਲਈ ਉਹ 'ਰਾਜਾ' ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.58.134
ब्राह्मणानां क्षतत्राणात्ततः क्षत्रिय उच्यते ।
प्रथिता धर्मतश्चेयं पृथिवी साधुभिः स्मृता ॥ १२.५८.१३४ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸੱਟ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਕਰਕੇ ਉਹ 'ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯ' ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਧਰਮ ਕਰਕੇ ਇਹ ਧਰਤੀ ਸਾਧੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
12.58.135
स्थापनं चाकरोद्विष्णुः स्वयमेव सनातनः ।
नातिवर्तिष्यते कश्चिद्राजंस्त्वामिति भारत ॥ १२.५८.१३५ ॥
ਸਨਾਤਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਉਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ; ਹੇ ਰਾਜਨ, ਹੇ ਭਾਰਤ, ਕੋਈ ਵੀ ਤੇਰੀ ਉਲੰਘਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ।
12.58.136
ततः स भगवान्विष्णुराविवेश च पार्थिवम् ।
देववन्नरदेवानां नमतीदं जगत्ततः ॥ १२.५८.१३६ ॥
ਤਦ ਉਸ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਉਸ ਰਾਜੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ; ਇਸੇ ਲਈ ਇਹ ਜਗਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਨਰਦੇਵ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.58.137
दण्डनीत्या च सततं रक्षितारं नरेश्वरम् ।
नाधर्षयेत्तथा कश्चिच्चारनिष्पन्ददर्शनात् ॥ १२.५८.१३७ ॥
ਦੰਡਨੀਤੀ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਹਮਲਾ ਨਾ ਕਰੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਜਾਸੂਸਾਂ ਦੀ ਹਲਚਲ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
12.58.138
शुभं हि कर्म राजेन्द्र शुभत्वायोपकल्पते ।
आत्मना करणैश्चैव समस्येह महीक्षितः ॥ १२.५८.१३८ ॥
ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ, ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਹੀ ਸ਼ੁਭਤਾ ਲਈ ਸਹਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਆਚਰਣ ਅਤੇ ਸਾਧਨ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਸ਼ੁਭ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
12.58.139
को हेतुर्यद्वशे तिष्ठेल्लोको दैवादृते गुणात् ॥ १२.५८.१३९ ॥
ਦੈਵ ਅਤੇ ਗੁਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਲੋਕ ਇੱਕ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ?
12.58.140
विष्णोर्ललाटात्कमलं सौवर्णमभवत्तदा ।
श्रीः संभूता ततस्तस्मिन्देवी धर्मस्य पाण्डव ॥ १२.५८.१४० ॥
ਤਦ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਮੱਥੇ ਤੋਂ ਸੋਨੇ ਦਾ ਕਮਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਹੇ ਪਾਂਡਵ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੀ ਦੇਵੀ ਸ਼੍ਰੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।
12.58.141
श्रियः सकाशादर्थश्च जातो धर्मस्य पाण्डव ।
अथ धर्मस्तथैवार्थः श्रीश्च राज्ये प्रतिष्ठिता ॥ १२.५८.१४१ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਤੋਂ, ਹੇ ਪਾਂਡਵ, ਧਰਮ ਦਾ ਅਰਥ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ; ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ।
12.58.142
सुकृतस्य क्षयाच्चैव स्वर्लोकादेत्य मेदिनीम् ।
पार्थिवो जायते तात दण्डनीतिविशारदः ॥ १२.५८.१४२ ॥
ਹੇ ਤਾਤ, ਸੁਕਰਮ ਦਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੇ ਸਵਰਗਲੋਕ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆ ਕੇ ਦੰਡਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਰਾਜਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
12.58.143
माहात्म्येन च संयुक्तो वैष्णवेन नरो भुवि ।
बुद्ध्या भवति संयुक्तो माहात्म्यं चाधिगच्छति ॥ १२.५८.१४३ ॥
ਵੈਸ਼ਣਵ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਮਨੁੱਖ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਉਹ ਮਹਿਮਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.58.144
स्थापितं च ततो देवैर्न कश्चिदतिवर्तते ।
तिष्ठत्येकस्य च वशे तं चैवानुविधीयते ॥ १२.५८.१४४ ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਨੂੰ ਕੋਈ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਉਹ ਇੱਕ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.58.145
शुभं हि कर्म राजेन्द्र शुभत्वायोपकल्पते ।
तुल्यस्यैकस्य येनायं लोको वचसि तिष्ठति ॥ १२.५८.१४५ ॥
ਹੇ ਰਾਜੇਂਦਰ, ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਲਈ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਲੋਕ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਵਚਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
12.58.146
योऽस्य वै मुखमद्राक्षीत्सोऽस्य सर्वो वशानुगः ।
सुभगं चार्थवन्तं च रूपवन्तं च पश्यति ॥ १२.५८.१४६ ॥
ਜਿਸਨੇ ਇਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਸਭ ਇਸ ਦੇ ਵਸ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਭਾਗਵਾਨ, ਧਨਵਾਨ ਅਤੇ ਰੂਪਵਾਨ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
12.58.147
महत्त्वात्तस्य दण्डस्य नीतिर्विस्पष्टलक्षणा ।
नयश्चारश्च विपुलो येन सर्वमिदं ततम् ॥ १२.५८.१४७ ॥
ਉਸ ਦੰਡ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨਾਲ ਨੀਤੀ ਸਪਸ਼ਟ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਨਯ ਅਤੇ ਜਾਸੂਸੀ ਵੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਨ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
12.58.148
आगमश्च पुराणानां महर्षीणां च संभवः ।
तीर्थवंशश्च वंशश्च क्षत्रियाणां युधिष्ठिर ॥ १२.५८.१४८ ॥
ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਪੁਰਾਣਾਂ ਦਾ ਆਗਮ, ਮਹਾਰਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ, ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਕਸ਼ੱਤਰੀਆਂ ਦਾ ਵੰਸ਼ (ਇਹ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਹਨ)।
12.58.149
सकलं चातुराश्रम्यं चातुर्होत्रं तथैव च ।
चातुर्वर्ण्यं तथैवात्र चातुर्विद्यं च कीर्तिम् ॥ १२.५८.१४९ ॥
ਇੱਥੇ ਚਾਰ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਵਿਧਾਨ, ਚਾਰ ਹੋਤਾਵਾਂ ਦਾ ਕਰਮ, ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ, ਚਾਰ ਵਿੱਦਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਕੀਰਤੀ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹਨ।
12.58.150
इतिहासोपवेदाश्च न्यायः कृत्स्नश्च वर्णितः ।
तपो ज्ञानमर्हिसा च सत्यं दानममत्सरः ॥ १२.५८.१५० ॥
ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਉਪਵੇਦ, ਸਮੁੱਚਾ ਨਿਆਂ ਵਰਣਿਤ ਹੈ; ਤਪ, ਗਿਆਨ, ਅਹਿੰਸਾ, ਸੱਚ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਅਮਤਸਰ ਵੀ।
12.58.151
वृद्धोपसेवा दानं च शौचमुत्थानमेव च ।
सर्वभूतानुकम्पा च सर्वमत्रोपवर्णितम् ॥ १२.५८.१५१ ॥
ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਦਾਨ, ਸ਼ੁੱਧੀ, ਉੱਦਮ ਅਤੇ ਸਰਬ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ — ਇਹ ਸਭ ਇੱਥੇ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।
12.58.152
भुवि वाचोगतं यच्च तच्च सर्वं समर्पितम् ।
तस्मिन्पैतामहे शास्त्रे पाण्डवेय न संशयः ॥ १२.५८.१५२ ॥
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੋ ਵੀ ਬੋਲ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਉਸ ਪਿਤਾਮਹ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਅਰਪਿਤ ਹੈ; ਹੇ ਪਾਂਡਵ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
12.58.153
ततो जगति राजेन्द्र सततं शब्दितं बुधैः ।
देवाश्च नरदेवाश्च तुल्या इति विशांपते ॥ १२.५८.१५३ ॥
ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਜੇਂਦਰ, ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਸਿਆਣਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਦਾ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ — ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਨਰਦੇਵ (ਰਾਜੇ) ਬਰਾਬਰ ਹਨ; ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ।
12.58.154
एतत्ते सर्वमाख्यातं महत्त्वं प्रति राजसु ।
कार्त्स्न्येन भरतश्रेष्ठ किमन्यदिह वर्तते ॥ १२.५८.१५४ ॥
ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਬਾਰੇ ਇਹ ਸਭ ਤੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਕੀ ਬਾਕੀ ਹੈ?