महाभारत · अध्याय 12.58
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.58.1
ततः कल्यं समुत्थाय कृतपूर्वाह्णिकक्रियाः ।
ययुस्ते नगराकारैः रथैः पाण्डवयादवाः ॥ १२.५८.१ ॥
नंतर पहाटे उठून, पूर्वाह्न कर्मे आटोपून, पांडव आणि यादव नगराएवढ्या रथांतून निघाले.
12.58.2
प्रतिपद्य कुरुक्षेत्रं भीष्ममासाद्य चानघम् ।
सुखां च रजनीं पृष्ट्वा गाङ्गेयं रथिनां वरम् ॥ १२.५८.२ ॥
कुरुक्षेत्रात पोहोचून, निष्पाप भीष्मांजवळ जाऊन, रात्र सुखात गेली का असे विचारून, रथिकांत श्रेष्ठ असलेल्या गांगेयाजवळ ते बसले.
12.58.3
व्यासादीनभिवाद्यर्षीन्सर्वैस्तैश्चाभिनन्दिताः ।
निषेदुरभितो भीष्मं परिवार्य समन्ततः ॥ १२.५८.३ ॥
व्यास आदी ऋषींना वंदन करून, त्या सर्वांनी त्यांचे स्वागत केल्यावर, भीष्मांना सर्व बाजूंनी वेढून ते बसले.
12.58.4
ततो राजा महातेजा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्भीष्मं प्रतिपूज्य यथाविधि ॥ १२.५८.४ ॥
तेव्हा महातेजस्वी धर्मपुत्र राजा युधिष्ठिर यांनी भीष्मांचा यथाविधी सन्मान करून, हात जोडून म्हटले.
12.58.5
य एष राजन्राजेति शब्दश्चरति भारत ।
कथमेष समुत्पन्नस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.५८.५ ॥
हे भारता, राजा, 'राजा' हा जो शब्द फिरत आहे, तो कसा उत्पन्न झाला? हे पितामह, ते मला सांगा.
12.58.6
तुल्यपाणिभुजग्रीवस्तुल्यबुद्धीन्द्रियात्मकः ।
तुल्यदुःखसुखात्मा च तुल्यपृष्ठमुखोदरः ॥ १२.५८.६ ॥
ज्याचे हात, बाहू व मान सम आहेत, ज्याची बुद्धी व इंद्रिये सम आहेत, सुख-दुःख ज्याला सम आहेत, आणि ज्याची पाठ, मुख व उदर सम आहेत.
12.58.7
तुल्यशुक्रास्थिमज्जा च तुल्यमांसासृगेव च ।
नेःश्वासोच्छ्वासतुल्यश्च तुल्यप्राणशरीरवान् ॥ १२.५८.७ ॥
समान शुक्र, अस्थि व मज्जा असलेला, समान मांस व रक्त असलेला, समान निःश्वास-उच्छ्वास असलेला, आणि समान प्राण व शरीर असलेला.
12.58.8
समानजन्ममरणः समः सर्वैर्गुणैर्नृणाम् ।
विशिष्टबुद्धीञ्शूरांश्च कथमेकोऽधितिष्ठति ॥ १२.५८.८ ॥
जन्म व मृत्यूत समान, सर्व गुणांत माणसांसारखा समान असलेला, विशिष्ट बुद्धीच्या व शूर लोकांवर एकटा कसा अधिराज्य करतो?
12.58.9
कथमेको महीं कृत्स्नां शूरवीरार्यसंकुलम् ।
रक्षत्यपि च लोकस्य प्रसादमभिवाञ्छति ॥ १२.५८.९ ॥
शूर, वीर व आर्यांनी भरलेल्या संपूर्ण पृथ्वीचे एकटा कसा रक्षण करतो, आणि जगाची कृपाही कशी इच्छितो?
12.58.10
एकस्य तु प्रसादेन कृत्स्नो लोकः प्रसीदति ।
व्याकुले चाकुलः सर्वो भवतीति विनिश्चयः ॥ १२.५८.१० ॥
एकाच्या प्रसादाने संपूर्ण जग प्रसन्न होते; एक व्याकुळ झाला की सर्व व्याकुळ होतात, हा निश्चय आहे.
12.58.11
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं त्वत्तो हि भरतर्षभ ।
कृत्स्नं तन्मे यथातत्त्वं प्रब्रूहि वदतां वर ॥ १२.५८.११ ॥
हे भरतर्षभा, हे मी तुझ्याकडून ऐकू इच्छितो. हे वक्त्यांमधील श्रेष्ठा, ते सर्व यथार्थ रूपाने मला सांग.
12.58.12
नैतत्कारणमत्यल्पं भविष्यति विशांपते ।
यदेकस्मिञ्जगत्सर्वं देववद्याति सन्नतिम् ॥ १२.५८.१२ ॥
हे प्रजापते, हे कारण अत्यल्प असणार नाही, की एकाच्या ठिकाणी सर्व जग देवाप्रमाणे नम्र होते.
12.58.13
नियतस्त्वं नरव्याघ्र शृणु सर्वमशेषतः ।
यथा राज्यं समुत्पन्नमादौ कृतयुगेऽभवत् ॥ १२.५८.१३ ॥
हे नरव्याघ्रा, तू निश्चयाने सर्व संपूर्णपणे ऐक: आदिकाळी कृतयुगात राज्य कसे उत्पन्न झाले ते.
12.58.14
नैव राज्यं न राजाऽऽसीन्न च दण्डो न दाण्डिकः ।
धर्मेणैव प्रजाः सर्वा रक्षन्ति स्म परस्परम् ॥ १२.५८.१४ ॥
तेव्हा राज्यही नव्हते, राजाही नव्हता, दंडही नव्हता आणि दंड करणाराही नव्हता; सर्व प्रजा धर्मानेच एकमेकांचे रक्षण करीत.
12.58.15
पाल्यमानास्तथाऽन्योन्यं नरा धर्मेण भारत ।
दैन्यं परमुपाजग्मुस्ततस्तान्मोह आविशत् ॥ १२.५८.१५ ॥
हे भारता, असे धर्माने एकमेकांचे रक्षण होत असतानाही माणसे मोठ्या दैन्यावस्थेस पोहोचली; तेव्हा त्यांच्यात मोह शिरला.
12.58.16
ते मोहवशमापन्ना मनुजा मनुजर्षभ ।
प्रतिपत्तिविमोहाच्च धर्मस्तेषामनीनशत् ॥ १२.५८.१६ ॥
हे मनुजश्रेष्ठा, ते मानव मोहाच्या वशीभूत झाले; आणि निर्णयशक्तीच्या विमोहाने त्यांचा धर्म नष्ट झाला.
12.58.17
नष्टायां प्रतिपत्तौ च मोहवश्या नरास्तदा ।
लोभस्य वशमापन्नाः सर्वे भरतसत्तम ॥ १२.५८.१७ ॥
निर्णयशक्ती नष्ट झाल्यावर, मोहाच्या वशीभूत झालेले मानव तेव्हा लोभाच्या वशात गेले; हे भरतश्रेष्ठा.
12.58.18
अप्राप्तस्याभिमर्शं तु कुर्वन्तो मनुजास्ततः ।
कामो नामापरस्तत्र प्रत्यपद्यत वै प्रभो ॥ १२.५८.१८ ॥
न मिळालेल्या वस्तूला स्पर्श करू पाहणाऱ्या मानवांमध्ये तेव्हा काम नावाचा आणखी एक विकार उत्पन्न झाला, हे प्रभो.
12.58.19
तांस्तु कामवशं प्राप्तान्रागो नामाभिसंस्पृशत् ।
रक्ताश्च नाभ्यजानन्त कार्याकार्ये युधिष्ठिर ॥ १२.५८.१९ ॥
कामवश झालेल्यांना राग नावाच्या आसक्तीने स्पर्श केला. आसक्त झाल्यामुळे त्यांना कार्य आणि अकार्य ओळखता आले नाही, युधिष्ठिरा.
12.58.20
अगम्यागमनं चैव वाच्यावाच्यं तथैव च ।
भक्ष्याभक्ष्यं चराजेन्द्र दोषादोषं च नात्यजन् ॥ १२.५८.२० ॥
अगम्यगमन, वाच्य आणि अवाच्य, तसेच भक्ष्य आणि अभक्ष्य, हे राजेंद्रा, दोष आणि अदोष — यांचा त्यांनी त्याग केला नाही.
12.58.21
विप्लुते नरलोकेऽस्मिंस्ततो ब्रह्म ननाश ह ।
नाशाच्च ब्रह्मणो राजन्धर्मो नाशमथागमत् ॥ १२.५८.२१ ॥
या मनुष्यलोकात विप्लव झाल्यावर ब्रह्म (वेद) नष्ट झाले. आणि हे राजा, ब्रह्माच्या नाशाने धर्मही नाश पावला.
12.58.22
नष्टे ब्रह्मणि धर्मे च देवास्त्रासमथागमन् ।
ते त्रस्ता नरशार्दूल ब्रह्माणं शरणं ययुः ॥ १२.५८.२२ ॥
ब्रह्म आणि धर्म नष्ट झाल्यावर देव भयभीत झाले. नरश्रेष्ठा, भयभीत होऊन ते ब्रह्मदेवाला शरण गेले.
12.58.23
प्रपद्य भगवन्तं ते देवं लोकपितामहम् ।
ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे दुःखवेगसमाहताः ॥ १२.५८.२३ ॥
त्या भगवान लोकपितामह देवाला शरण जाऊन, दुःखाच्या वेगाने आहत झालेले ते सर्वजण हात जोडून म्हणाले.
12.58.24
भगवन्नरलोकस्थं ग्रस्तं ब्रह्म सनातनम् ।
लोभमोहादिभिर्भावैस्ततो नो भयमाविशत् ॥ १२.५८.२४ ॥
हे भगवान, मनुष्यलोकात असलेले सनातन ब्रह्म (वेद) लोभ, मोह इत्यादी भावांनी ग्रासले गेले आहे; म्हणून आमच्यात भय शिरले आहे.
12.58.25
ब्रह्मणश्च प्रणाशेन धर्मो व्यनशदीश्चर ।
ततस्तु समतां याता मर्त्यैस्त्रिभुवनेश्वराः ॥ १२.५८.२५ ॥
ब्रह्माच्या नाशाने धर्म नष्ट झाला, हे ईश्वरांनो. तेव्हा त्रिभुवनाचे स्वामी मर्त्यांच्या समान झाले.
12.58.26
अधोर्भिवर्षास्तु वयं भौमास्तूर्ध्वप्रवर्षिणः ।
क्रियाव्युपरमात्तेषां ततोऽगच्छाम संशयम् ॥ १२.५८.२६ ॥
आम्ही खाली वर्षणारे आणि वर वर्षणारे भौम होतो. त्यांच्या कर्मांचा विराम झाल्याने आम्ही संशयात पडलो.
12.58.27
अत्र निःश्रेयसं यन्नस्तद्ध्यायस्व पितामह ।
त्वत्प्रसादात्समुत्थोसौ प्रभावो नो भवत्वयम् ॥ १२.५८.२७ ॥
येथे आमचे जे परम कल्याण आहे, हे पितामह, त्याचे ध्यान करा. तुमच्या कृपेने उद्भवलेला हा आमचा प्रभाव होवो.
12.58.28
तानुवाच सुरान्सर्वान्स्वयंभूर्भगवांस्ततः ।
श्रेयोऽहं चिन्तयिष्यामिव्येतु वो भीः सुरोत्तमाः ॥ १२.५८.२८ ॥
तेव्हा स्वयंभू भगवान त्या सर्व देवांना म्हणाले, 'मी तुमच्या कल्याणाचा विचार करीन; हे सुरोत्तमांनो, तुमचे भय दूर होवो.'
12.58.29
ततोऽध्यायसहस्राणां शतं चक्रे स्वबुद्धिजम् ।
यत्र धर्मस्तथैवार्थः कामश्चैवानुवर्णितः ॥ १२.५८.२९ ॥
तेव्हा त्यांनी आपल्या बुद्धीतून निर्माण झालेले शंभर हजार अध्याय रचले; ज्यात धर्म, अर्थ आणि काम यांचेही वर्णन झाले.
12.58.30
त्रिवर्ग इति विख्यातो गण एव स्वयंभुवा ।
चतुर्थो मोक्ष इत्येव पृथगर्थः पृथग्गुणः ॥ १२.५८.३० ॥
स्वयंभूंनी 'त्रिवर्ग' नावाने प्रसिद्ध असा गट निर्माण केला; चौथा मोक्ष आहे, ज्याचा अर्थ व गुण वेगळे आहेत.
12.58.31
मोक्षस्यास्ति त्रिवर्गोऽन्यः प्रोक्तः सत्वं रजस्तमः ।
स्थानं वृद्धिः क्षयश्चैव त्रिवर्गश्चैव दण्डजः ॥ १२.५८.३१ ॥
मोक्षाचा आणखी एक त्रिवर्ग सांगितला आहे: सत्त्व, रजस् आणि तमस्. स्थिती, वृद्धी, क्षय, आणि दंडापासून उत्पन्न झालेला त्रिवर्गही (तसाच).
12.58.32
आत्मादेशश्च कालश्चाप्युपायाः कृत्यमेव च ।
सहायाः कारणं चैव षड्वर्गो नीतिजः स्मृतः ॥ १२.५८.३२ ॥
आत्मादेश, काल, उपाय, कृत्य, सहाय आणि कारण—हा षड्वर्ग नीतीपासून उत्पन्न झाला असे स्मरले जाते.
12.58.33
त्रयी चान्वीक्षिकी चैव वार्ता च भरतर्षभ ।
दण्डनीतिश्च विपुला विद्यास्तत्र निदर्शिताः ॥ १२.५८.३३ ॥
त्रयी, आन्वीक्षिकी, वार्ता आणि दंडनीती—हे भरतश्रेष्ठा—आणि विपुल विद्या तेथे दाखवल्या आहेत.
12.58.34
अमात्यलिप्सा प्रणिधी राजपुत्रस्य लक्षणम् ।
चारश्च विविधोपायः प्रणिधिश्च पृथग्विधः ॥ १२.५८.३४ ॥
अमात्यांची इच्छा आणि गुप्तहेर—हे राजपुत्राचे लक्षण. चराचे विविध उपाय आणि भिन्न प्रकारचे प्रणिधीही आहेत.
12.58.35
सामभेदः प्रदानं च ततो दण्डश्च पार्थिव ।
उपेक्षा पञ्चमी चात्र कार्त्स्न्येन समुदाहृता ॥ १२.५८.३५ ॥
साम, भेद, दान, नंतर दंड, हे पार्थिवा, आणि पाचवा उपेक्षा—येथे पूर्णपणे सांगितले आहेत.
12.58.36
मन्त्रश्च वर्णितः कृत्स्नो मन्त्रभेदार्थ एव च ।
विभ्रमश्चैव मन्त्रस्य सिद्ध्यसिद्ध्योश्च यत्फलम् ॥ १२.५८.३६ ॥
मंत्र पूर्णपणे वर्णिला आहे, मंत्रभेदाचा हेतूही तसाच; मंत्राचा विभ्रम आणि सिद्धी-असिद्धीचे जे फल ते.
12.58.37
संधिश्च त्रिविधाभिख्यो हीनो मध्यस्तथोत्तमः ।
भयसत्कारवित्ताख्यं कार्त्स्न्येन परिवर्णितम् ॥ १२.५८.३७ ॥
संधी तीन प्रकारची सांगितली आहे—हीन, मध्यम आणि उत्तम. भय, सत्कार आणि वित्त या रूपांनी तिचे पूर्ण वर्णन केले आहे.
12.58.38
यात्राकालाश्च चत्वारस्त्रिवर्गस्य च विस्तरः ।
विजयो धर्मयुक्तश्च तथार्थविजयश्च ह ॥ १२.५८.३८ ॥
यात्रेचे चार काळ आणि त्रिवर्गाचा विस्तारही सांगितला आहे. धर्मयुक्त विजय आणि अर्थविजयही सांगितला आहे.
12.58.39
आसुरश्चैव विजयः कार्त्स्न्येन परिवर्णितः ।
लक्षणं पञ्चवर्गस्य त्रिविधं चात्र वर्णितम् ॥ १२.५८.३९ ॥
आसुर विजयाचेही पूर्ण वर्णन केले आहे. पंचवर्गाची लक्षणे येथे तीन प्रकारची सांगितली आहेत.
12.58.40
प्रकाशश्चाप्रकाशश्च दण्डोऽथ परिशब्दितः ।
प्रकाशोऽष्टविधस्तत्र गुह्यश्च बहुविस्तरः ॥ १२.५८.४० ॥
प्रकाश आणि अप्रकाश दंडाचेही नाव सांगितले आहे. प्रकाश दंड आठ प्रकारचा आहे; गुप्त दंड अतिशय विस्तृत आहे.
12.58.41
रथा नागा हयाश्चैव पादाताश्चैव पाण्डव ।
विष्टिर्नावश्चराश्चैव देशिका इति चाष्टमः।
अङ्गान्येतानि कौरव्य प्रकाशानि बलस्य तु ॥ १२.५८.४१ ॥
रथ, हत्ती, घोडे आणि पायदळ — हे पांडवा; विष्टी, नौका, हेर आणि मार्गदर्शक — हा आठवा. हे कौरव्या, सैन्याचे हे अंग प्रकट आहेत.
12.58.42
जङ्गमाजङ्गमाश्चोक्ताश्चूर्णयोगा विषादयः ।
स्पर्शे चाभ्यवहार्ये चाप्युपांशुर्विविधः स्मृतः ॥ १२.५८.४२ ॥
चर आणि अचर विषांचेही सांगितले आहे; चूर्णयोग आणि विषादी सांगितले आहेत. स्पर्शाने आणि खाण्यापिण्याच्या द्वारेही उपांशू (गुप्त) उपाय विविध प्रकारचे मानले जातात.
12.58.43
क्रीडापूर्वे रणे द्यूते विस्रम्भणसमन्वितम् ।
उक्तं कैतव्यमित्येतदुपायो नवमो बुधैः ॥ १२.५८.४३ ॥
खेळाच्या आधी, युद्धात किंवा द्यूतात, विश्वास संपादन करून जे केले जाते, त्याला बुधांनी कैतव्य म्हटले आहे; हा नववा उपाय आहे.
12.58.44
उपेक्षा सर्वकार्येषु कर्मणां करणेषु च ।
अनिष्टानां समुत्थाने त्रिवर्गो नश्यते यया ॥ १२.५८.४४ ॥
सर्व कार्यांत आणि कर्मे करण्यात उपेक्षा; अनिष्टे उद्भवल्यावर ज्यामुळे त्रिवर्ग नष्ट होतो.
12.58.45
इन्द्रजालादिका माया वाजीवनकुशीलवैः ।
सुनिमित्तैदुर्निमित्तैरुत्पातैश्च समन्वितम् ॥ १२.५८.४५ ॥
इंद्रजाल इत्यादी माया, घोडेवाले, नट व गायक यांच्याकडून शुभ-अशुभ शकुन व उत्पातांसह.
12.58.46
डम्भो लिङ्गं समाश्रित्य शत्रुवर्गे प्रयुज्यते ।
शाठ्यं निश्चेष्टता प्रोक्ता चित्तदोषप्रदूषिका ॥ १२.५८.४६ ॥
शत्रुवर्गात वेष धारण करून दांभ प्रयुक्त केला जातो; शाठ्य व निश्चेष्टता सांगितली आहे, जी चित्तदोषांनी दूषित करते.
12.58.47
अरिर्मित्र उदासीन इत्येतेऽप्यनुवर्णिताः ।
कृत्स्ना मार्गगुणाश्चैव तथा भूमिगुणाश्च ह।
आत्मरक्षणमाश्वासः स्पर्शानां चान्ववेक्षणम् ॥ १२.५८.४७ ॥
शत्रू, मित्र व उदासीन हे सुद्धा वर्णिले आहेत; मार्गाचे सर्व गुण व भूमीचे गुण; आत्मरक्षण, आश्वासन आणि हेरांचे निरीक्षण.
12.58.48
कल्पना विविधाश्चापि नृनागरथवाजिनाम् ।
व्यूहाश्च विविधाभिख्या विचित्रं युद्धकौशलम् ॥ १२.५८.४८ ॥
मनुष्य, हत्ती, रथ व घोडे यांच्या विविध रचना; विविध नावांचे व्यूह; युद्धातील विचित्र कौशल्य.
12.58.49
उत्पाताश्च निपाताश्च सुयुद्धं सुपलायितम् ।
शस्त्राणां पालनं ज्ञानं तथैव भरतर्षभ ॥ १२.५८.४९ ॥
उत्पात आणि निपात, उत्तम युद्ध आणि कुशल पलायन, शस्त्रांचे पालन आणि ज्ञान, तसेच, हे भरतश्रेष्ठा.
12.58.50
बलव्यसनयुक्तं च तथैव बलहर्षणम् ।
पीडा चापदकालश्च भयकालश्च पाण्डव ॥ १२.५८.५० ॥
सैन्याच्या हानीने युक्त आणि तसेच सैन्याला हर्ष देणारे, पीडा, आपत्काल आणि भयकालही, हे पांडवा.
12.58.51
तथाख्यातविधानं च योगः संचार एव च ।
चोरैराटविकैश्चोग्रैः परराष्ट्रस्य पीडनम् ॥ १२.५८.५१ ॥
तसेच सांगितलेली पद्धती आणि उपयोग, हेरांचे संचारही, आणि उग्र चोर व वनवासींकडून शत्रुराष्ट्राला पीडा देणे.
12.58.52
अग्निदैर्गरदैश्चेव प्रतिरूपककारकैः ।
श्रेणिमुख्योपजापेन वीरुधश्छेदनेन च ॥ १२.५८.५२ ॥
आग लावणाऱ्यांकडून आणि विष देणाऱ्यांकडून, तसेच बनावट वस्तू तयार करणाऱ्यांकडून, श्रेणीप्रमुखांमध्ये फूट पाडून आणि वनस्पती तोडून.
12.58.53
दूषणेन च नागानामातङ्कजननेन च ।
आराधनेन भक्तस्य पत्युश्चोपग्रहेण च ॥ १२.५८.५३ ॥
हत्तींना दूषित करून आणि त्यांच्यात भय उत्पन्न करून, सेवकाला प्रसन्न करून आणि स्वामीला वश करून.
12.58.54
सप्ताङ्गस्य च राज्यस्य ह्रासवृद्धिसमीक्षणम् ।
दूतसामर्थ्ययोगश्च राष्ट्रस्य च विवर्धनम् ॥ १२.५८.५४ ॥
सप्तांग राज्याचा ऱ्हास आणि वृद्धी पाहणे, दूताच्या सामर्थ्याचा उपयोग आणि राष्ट्राची वृद्धी.
12.58.55
अरिमध्यस्थमित्राणां सम्यक्चोक्तं प्रपञ्चनम् ।
अवमर्दः प्रतीघातस्तथैव च बलीयसाम् ॥ १२.५८.५५ ॥
शत्रू, मध्यस्थ आणि मित्र यांची योग्य रीतीने सांगितलेली तपासणी, तसेच बलवानांचे दमन आणि त्यांना प्रतिरोध करणे.
12.58.56
व्यवहारः सुसूक्ष्मश्च तथा कण्टकशोधनम् ।
श्रमो व्यायामयोगश्च योगद्रव्यस्य सञ्चयः ॥ १२.५८.५६ ॥
व्यवहार अत्यंत सूक्ष्म आहे; तसेच कंटकशोधन (त्रास देणाऱ्यांचे निर्मूलन), श्रम, व्यायामाचा अभ्यास आणि मिळवलेल्या संपत्तीचा संचय.
12.58.57
अभृतानां च भरणं भृतानां चान्ववेक्षणम् ।
अन्तकाले प्रदानं च व्यसने चाप्रसङ्गिता ॥ १२.५८.५७ ॥
ज्यांना नियुक्त केलेले नाही त्यांचे पालनपोषण आणि नियुक्त केलेल्यांची काळजीपूर्वक देखरेख; सेवेच्या अखेरीस वेतन देणे आणि संकटात आसक्त न होणे.
12.58.58
तथा राजगुणाश्चैव सेनापतिगुणाश्च ह ।
करणस्य च कर्तुश्च गुणदोषास्तथैव च ॥ १२.५८.५८ ॥
तसेच राजाचे गुण आणि सेनापतीचे गुण; करण (साधन/अधिकारी) आणि कर्त्याचे गुणदोषही तसेच.
12.58.59
दुष्टेङ्गितं च विविधं वृत्तिश्चैवानुवर्तिनाम् ।
शङ्कितत्वं च सर्वस्य प्रमादस्य च वर्जनम् ॥ १२.५८.५९ ॥
दुष्टांचे इशारे आणि विविध वर्तन, अनुयायांची वृत्ती; सर्वांविषयी शंका बाळगणे आणि प्रमाद टाळणे.
12.58.60
अलब्धलिप्सा लब्धस्य तथैव च विवर्धनम् ।
प्रदानं च विवृद्धस्य पात्रेभ्यो विधिवत्तथा ॥ १२.५८.६० ॥
जे मिळालेले नाही ते मिळवण्याची इच्छा, जे मिळाले त्याची वृद्धी; तसेच वाढलेले धन योग्य पात्रांना विधिपूर्वक दान करणे.
12.58.61
विसर्गोऽर्थस्य धर्मार्थमर्थार्थं कामहेतुकम् ।
चतुर्थं व्यसनाघाते तथैवात्रानुवर्णितम् ॥ १२.५८.६१ ॥
धनाचा व्यय धर्मासाठी, अर्थासाठी आणि कामनेमुळे होणारा असतो; चौथा संकटाच्या आघातात होणारा; तोही येथे याप्रमाणेच वर्णिला आहे.
12.58.62
क्रोधजानि ततोग्राणि कामजानि तथैव च ।
दशोक्तानि कुरुश्रेष्ठ व्यसनान्यत्र चैव ह ॥ १२.५८.६२ ॥
हे कुरुश्रेष्ठा, क्रोधातून जन्मणारी उग्र आणि कामातून जन्मणारी व्यसने दहा असल्याचे सांगितले आहे; येथे त्यांचेच वर्णन आहे.
12.58.63
मृगयाक्षास्तथा पानं स्त्रियश्च भरतर्षभ ।
कामजान्याहुराचार्याः प्रोक्तानीह स्वयंभुवा ॥ १२.५८.६३ ॥
हे भरतर्षभा, शिकार, जुगार, मद्यपान आणि स्त्रिया — यांना आचार्य कामजन्य व्यसने म्हणतात; येथे स्वयंभूने ती सांगितली आहेत.
12.58.64
वाक्पारुष्यं तथोग्रत्व दण्डपारुष्यमेव च ।
आत्मनो निग्रहस्त्यागो ह्यर्थदूषणमेव च ॥ १२.५८.६४ ॥
कठोर वाणी, उग्रता, दंडातील कठोरता, स्वतःचा निग्रह न करणे, त्याग आणि धनाचे दूषण हीही.
12.58.65
यन्त्राणि विविधान्येव क्रियास्तेषां च वर्णिताः ।
अवमर्दः प्रतीघातः केतनानां च भञ्जनम् ॥ १२.५८.६५ ॥
विविध यंत्रे आणि त्यांच्या क्रिया वर्णिल्या आहेत; चिरडणे, प्रतिघात, ध्वज मोडणे हीही.
12.58.66
चैत्यद्रुमावमर्दश्च रोधः कर्मान्तनाशनम् ।
अपस्करोऽथ वमनं तथोपास्या च वर्णिता ॥ १२.५८.६६ ॥
चैत्य वृक्षांचे मर्दन, वेढा, कर्मांतांचा नाश, कचरा टाकणे, वमन आणि उपासना हीही वर्णिली आहेत.
12.58.67
पणवानकशङ्खानां भेरीणां च युधिष्ठिर ।
उपार्जनं च द्रव्याणां परमर्म च तानि षट् ॥ १२.५८.६७ ॥
पणव, आनक, शङ्ख आणि भेरी यांचा (नाद), हे युधिष्ठिरा, धनसंपादन, शत्रूची मर्मस्थाने — ही सहा.
12.58.68
लब्धस्य च प्रशमनं सतां चैवाभिपूजनम् ।
विद्वद्भिरेकीभावश्च जपहोमविधिज्ञता ॥ १२.५८.६८ ॥
प्राप्त झालेल्याचे रक्षण, सज्जनांचा सत्कार, विद्वानांशी ऐक्य, जप-होम विधींचे ज्ञान.
12.58.69
मङ्गलालम्भनं चैव शरीरस्य प्रतिक्रिया ।
आहारयोजनं चैव नित्यमास्तिक्यमेव च ॥ १२.५८.६९ ॥
मंगल वस्तूंचा स्पर्श, शरीराची काळजी, आहाराची योजना, आणि नित्य आस्तिक्य (श्रद्धा) — हेही.
12.58.70
एकेन च यथोत्थेयं सत्यत्वं मधुरा गिरः ।
उत्तमानां समाजानां क्रियाः केतनजास्तथा ॥ १२.५८.७० ॥
एकाने ज्याप्रमाणे उठावे (कार्य करावे), सत्य, मधुर वाणी, उत्तम सभांची कर्मे, आणि ध्वजांशी संबंधित क्रिया — हेही.
12.58.71
प्रत्यक्षाश्च परोक्षाश्च सर्वाधिकरणेष्वथ ।
वृत्तेर्भरतशार्दूल नित्यं चैवान्ववेक्षणम् ॥ १२.५८.७१ ॥
सर्व अधिकरणांमध्ये प्रत्यक्ष आणि परोक्ष देखरेख; हे भरतश्रेष्ठा, वृत्तीचे (उपजीविकेचे) नित्य सूक्ष्म निरीक्षण.
12.58.72
अदण्ड्यत्वं च विप्राणां युक्त्या दण्डनिपातनम् ।
अनुजीवि स्वजातिभ्यो गुणेभ्यश्च समुद्भवः ॥ १२.५८.७२ ॥
ब्राह्मणांना दंडापासून मुक्तता; युक्तीने दंड देणे; स्वजातींतील अनुजीवी आणि गुणांपासून निर्माण होणारी उन्नती.
12.58.73
रक्षणं चैव पौराणां राष्ट्रस्य च विवर्धनम् ।
मण्डलस्था च या चिन्ता राजन्द्वादशराजिका ॥ १२.५८.७३ ॥
नागरिकांचे रक्षण आणि राष्ट्राची वृद्धी, तसेच मंडलातील राजांविषयीची जी चिंता — हे राजा, ही बारा राजांची मंडळी आहे.
12.58.74
द्विसप्ततिमतिश्चैव प्रोक्ता या च स्वयंभुवा ।
देशजातिकुलानां च धर्माः समनुवर्णिताः ॥ १२.५८.७४ ॥
स्वयंभू (ब्रह्मदेव) सांगितलेली बहात्तर प्रकारची बुद्धी, तसेच देश, जाती आणि कुलांचे धर्म सविस्तर वर्णिले आहेत.
12.58.75
धर्मश्चार्थश्च कामश्च मोक्षश्चात्रानुवर्णिताः ।
उपायाश्चार्थलिप्सा च विविधा भूरिदक्षिणः ॥ १२.५८.७५ ॥
येथे धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष वर्णिले आहेत; उपाय, धनलालसा आणि विविध मार्गही — हे भूरिदक्षिणा.
12.58.76
मूलकर्मक्रिया चात्र मायायोगश्च वर्णितः ।
दूषणं स्रोतसां चैव वर्णितं च स्थिराम्भसाम् ॥ १२.५८.७६ ॥
येथे मूलकर्म आणि त्याची क्रिया, मायेचा योग वर्णिला आहे; वाहत्या प्रवाहांचे दूषण आणि स्थिर पाण्याचेही वर्णन केले आहे.
12.58.77
यैर्यैरुपायैर्लोकस्तु न चलेदार्यवर्त्मनः ।
तत्सर्वं राजशार्दूल नीतिशास्त्रेऽभिवर्णितम् ॥ १२.५८.७७ ॥
ज्या ज्या उपायांनी लोक आर्यमार्गापासून ढळत नाही, हे राजशार्दूला, ते सर्व नीतिशास्त्रात वर्णिले आहे.
12.58.78
एतत्कृत्वा सुभं शास्त्रं ततः स भगवान्प्रभुः ।
देवानुवाच संहृष्टः सर्वाञ्छक्रपुरोगमान् ॥ १२.५८.७८ ॥
हे शुभ शास्त्र रचून मग ते भगवान प्रभू अत्यंत आनंदित होऊन इंद्रप्रमुख सर्व देवांना म्हणाले.
12.58.79
उपकाराय लोकस्य त्रिवर्गस्थापनाय च ।
नवनीतं सरस्वत्या बुद्धिरेषा प्रभाषिता ॥ १२.५८.७९ ॥
लोकांच्या उपकारासाठी आणि त्रिवर्गाच्या स्थापनेसाठी सरस्वतीचे हे नवनीत, ही बुद्धी सांगितली गेली आहे.
12.58.80
दण्डेन सहिता ह्येषा लोकरक्षणकारिका ।
निग्रहानुग्रहरता लोकाननुचरिष्यति ॥ १२.५८.८० ॥
दंडासह असलेली ही लोकरक्षणकारी आहे; निग्रह आणि अनुग्रहात रत होऊन ती लोकांचे अनुसरण करील.
12.58.81
दण्डेन नीयते चेदं दण्डं नयति वा पुनः ।
दण्डनीतिरितिख्याता त्रीँल्लोकानवपत्स्यते ॥ १२.५८.८१ ॥
ही दंडाद्वारे नेली गेली, किंवा पुन्हा दंडालाच नेते, तर 'दंडनीती' म्हणून प्रसिद्ध होऊन ती तीन लोक प्राप्त करील.
12.58.82
पाङ्गुण्यगुणसारैषा स्थास्यत्यग्रे महात्मसु ।
धर्मार्थकाममोक्षाश्च सकला ह्यत्र शब्दिताः ॥ १२.५८.८२ ॥
पाङ्गुण्य गुणांचे सार असलेली ही महात्म्यांमध्ये प्रथम स्थिर राहील; यात धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष हे सर्व सांगितले आहेत.
12.58.83
ततस्तां भगवान्नीतिं पूर्वं जग्राह शंकरः ।
बहुरूपो विशालाक्षः शिवः स्थाणुरुमापतिः ॥ १२.५८.८३ ॥
नंतर भगवान शंकराने प्रथम ती नीती स्वीकारली — बहुरूप, विशालाक्ष, शिव, स्थाणू, उमापती.
12.58.84
अनादिनिधनो देवश्चैतन्यादिसमन्वितः ।
ज्ञानानि च वशे यस्य तारकादीन्यशेषतः ॥ १२.५८.८४ ॥
आदि-अंतरहित देव, चैतन्य इत्यादी गुणांनी युक्त; ज्याच्या वशात तारकादी सर्व ज्ञाने पूर्णपणे आहेत.
12.58.85
अणिमादिगुणोपेतमैश्वर्यं न च कृत्रिमम् ।
तुष्ट्यर्थं ब्रह्मणः पुत्रो ललाटादुत्थितः प्रभुः ॥ १२.५८.८५ ॥
अणिमा इत्यादी गुणांनी युक्त, कृत्रिम नसलेले ऐश्वर्य असलेला. ब्रह्मदेवाला संतुष्ट करण्यासाठी ब्रह्मदेवाचा पुत्र प्रभू कपाळातून उत्पन्न झाला.
12.58.86
अरुदत्सस्वनं घोरं जगतः प्रभुरव्ययः ।
जायमानः पिता पुत्रे पुत्रः पितरि चैव हि ॥ १२.५८.८६ ॥
जगाचा अव्यय प्रभू जन्मताच भयंकर आवाजात रडला. पुत्रात पिता आणि पित्यात पुत्र असतो.
12.58.87
बुद्धिं विश्वसृजे दत्त्वा ब्रह्माण्डं येन निर्मितम् ।
यस्मिन्हिरण्मयो हंसः शकुनिः समपद्यत ॥ १२.५८.८७ ॥
विश्वनिर्मात्यास बुद्धी देऊन ज्याने ब्रह्मांड निर्माण केले, त्यात सुवर्णमय हंस नावाचा पक्षी उत्पन्न झाला.
12.58.88
कर्ता सर्वस्य लोकस्य ब्रह्मा लोकपितामहः ।
स देवः सर्वभूतानां महादेवः सनातनः।
असंख्यातसहस्राणां रुद्राणां स्थानमव्ययम् ॥ १२.५८.८८ ॥
सर्व लोकांचा कर्ता, लोकपितामह ब्रह्मा. तोच देव सर्व भूतांचा महादेव, सनातन आहे. असंख्य सहस्र रुद्रांचे अव्यय स्थान तोच आहे.
12.58.89
युगानामायुषो ह्रासं विज्ञाय भगवाञ्शिवः ।
संचिक्षेप ततः शास्त्रं महास्त्रं ब्रह्मणा कृतम् ॥ १२.५८.८९ ॥
युगांचे आयुष्य घटत असल्याचे जाणून भगवान शिवाने ब्रह्मदेवाने रचलेल्या महास्त्र शास्त्राला संक्षिप्त केले.
12.58.90
वैशालाक्षमिति प्रोक्तं तदिन्द्रः प्रत्यपद्यत ।
दशाध्यायसहस्राणि सुब्रह्मण्यो महातपाः ॥ १२.५८.९० ॥
त्याला वैशालाक्ष असे म्हटले आहे. ते इंद्राने प्राप्त केले. महातपस्वी सुब्रह्मण्याने दहा हजार अध्याय प्राप्त केले.
12.58.91
मघवानपि तच्छास्त्रं देवात्प्राप्य महेश्वरात् ।
प्रजानां हितमन्विच्छन्संचिक्षेप पुरंदरः ॥ १२.५८.९१ ॥
इंद्रानेही ते शास्त्र देव महेश्वराकडून मिळवून, प्रजांच्या हिताची इच्छा धरून त्याचे संक्षेप केले.
12.58.92
सहस्त्रैः पञ्चभिस्तात यदुक्तं बाहुदन्तकम् ।
अध्यायानां सहस्त्रैस्तु त्रिभिरेव बृहस्पतिः।
संचिक्षेपेश्वरो बुद्ध्या बार्हस्पत्यं यदुच्यते ॥ १२.५८.९२ ॥
वत्सा, बाहुदंतक नावाने पाच हजार अध्यायांत जे सांगितले होते, ते बृहस्पतीने तीन हजार अध्यायांत बुद्धीने संक्षेपले; त्यालाच बार्हस्पत्य म्हणतात.
12.58.93
अध्यायानां सहस्रेण काव्यः संक्षेपमब्रवीत् ।
तच्छास्त्रममितप्रज्ञो योगाचार्यो महायशाः ॥ १२.५८.९३ ॥
काव्याने (उशनसाने) ते शास्त्र हजार अध्यायांत संक्षेपून सांगितले; तो अमित प्रज्ञेचा, योगाचार्य आणि महायशस्वी होता.
12.58.94
एवं लोकानुरोधेन शास्त्रमेतन्महर्षिभिः ।
संक्षिप्तमायुर्विज्ञाय लोकानां ह्रासि पाण्डव ॥ १२.५८.९४ ॥
अशा प्रकारे लोकांच्या आग्रहाने महर्षींनी हे शास्त्र संक्षेपले; लोकांचे आयुष्य कमी होत आहे हे जाणून, हे पाण्डवा.
12.58.95
अथ देवाः समागम्य विष्णुमूचुः प्रजापतिम् ।
एको योऽर्हति मर्त्येभ्यः श्रैष्ठ्य वै तं समादिश ॥ १२.५८.९५ ॥
नंतर देव एकत्र होऊन विष्णू, प्रजापतीला म्हणाले — मर्त्यांसाठी श्रेष्ठत्वाला योग्य असलेल्या एकाला नियुक्त करा.
12.58.96
ततः संचिन्त्य भगवान्देवो नारायणः प्रभुः ।
तैजसं वै विरजसं सोऽसृजन्मानसं सुतम् ॥ १२.५८.९६ ॥
नंतर भगवान देव नारायण, प्रभू, विचार करून तेजस्वी आणि रजोगुणरहित असा एक मानसपुत्र निर्माण केला.
12.58.97
विरजास्तु महाभागः प्रभुत्वं भुवि नैच्छत ।
न्यासायैवाभवद्वुद्धिः प्रणीता तस्य पाण्डव ॥ १२.५८.९७ ॥
परंतु महाभाग्यवान विरजा पृथ्वीवर प्रभुत्वाची इच्छा करीत नव्हता. हे पाण्डवा, त्याची बुद्धी संन्यासासाठीच दृढ झाली होती.
12.58.98
कीर्तिमांस्तस्य पुत्रोऽभूत्सोऽपि मर्त्याधिकोऽभवत् ।
कर्दमस्तस्य तु सुतः सोऽप्यतप्यन्महत्तपः ॥ १२.५८.९८ ॥
त्याचा पुत्र कीर्तिमान झाला; तोही मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठ झाला. त्याचा पुत्र कर्दम होता; त्यानेही महान तप केले.
12.58.99
प्रजापतेः कर्दमस्य त्वनङ्गो नाम वीर्यवान् ।
प्रजा रक्षयिता साधुर्दण्डनीतिविशारदः ॥ १२.५८.९९ ॥
प्रजापती कर्दमाचा पुत्र अनंग नावाचा पराक्रमी होता; तो प्रजेचा रक्षक, साधू आणि दण्डनीतीत निपुण होता.
12.58.100
अनङ्गपुत्रोऽतिबलो नीतिमानभिगम्य वै ।
प्रतिपेदे महाराज्यमथेन्द्रियवशोऽभवत् ॥ १२.५८.१०० ॥
अनंगाचा पुत्र अति बलवान व नीतिमान होता; त्याने विधिपूर्वक महान राज्य मिळवले, पण नंतर तो इंद्रियांच्या अधीन झाला.
12.58.101
प्राप्य नारीं महाभागां रूपिणीं काममोहितः ।
सौभाग्येन च संपन्नां गुणैश्चानुत्तमां सतीम् ॥ १२.५८.१०१ ॥
काममोहित होऊन त्याने एक अत्यंत भाग्यवान, रूपवान स्त्री मिळवली — सौभाग्य व गुणांनी संपन्न, अनुपम, सती.
12.58.102
मृत्योस्तु दुहिता राजन्सुनीथा नाम नामतः ।
प्रख्याता त्रिषु लोकेषु या सा वेनमजीजनत् ॥ १२.५८.१०२ ॥
हे राजा, मृत्यूची कन्या सुनीथा नावाने प्रसिद्ध होती; जी तिन्ही लोकांत विख्यात होती. तिनेच वेनाला जन्म दिला.
12.58.103
तं प्रजासु विधर्माणं रागद्वेषवशानुगम् ।
मन्त्रपूतैः कुशैर्जघ्नुर्ऋषयो ब्रह्मवादिनः ॥ १२.५८.१०३ ॥
प्रजेमध्ये धर्मविरुद्ध वागणारा, राग-द्वेषाच्या अधीन चालणारा त्याला, मंत्रपूत कुशांनी ब्रह्मवादी ऋषींनी मारले.
12.58.104
ममन्थुर्दक्षिणं चोरुमृषयस्तस्य भारत ।
ततोऽस्य विकृतो जज्ञे ह्रस्वकः पुरुषोऽशुचिः ॥ १२.५८.१०४ ॥
हे भारता, ऋषींनी त्याची उजवी मांडी मंथन केली; तेव्हा त्यापासून विकृत, बुटका, अशुद्ध असा एक पुरुष जन्माला आला.
12.58.105
दग्धस्थूणाप्रतीकाशो रक्ताक्षः कृष्णमूर्धजः ।
निषीदेत्येवमूचुस्तमृषयो ब्रह्मवादिनः ॥ १२.५८.१०५ ॥
जळक्या खांबासारखा, लाल डोळे व काळे केस असलेल्या त्याला ब्रह्मवादी ऋषींनी "बस" असे म्हटले.
12.58.106
तस्मान्निषादाः संभूताः क्रूराः शैलवनाश्रयाः ।
ये चान्ये विन्ध्यनिलया म्लेच्छाः शतसहस्रशः ॥ १२.५८.१०६ ॥
त्यापासूनच पर्वत व अरण्यांत राहणारे क्रूर निषाद निर्माण झाले; आणि विंध्यात राहणारे शेकडो हजारो म्लेच्छही.
12.58.107
भूयोऽस्य दक्षिणं पाणिं ममन्थुस्ते महर्षयः ।
ततः पुरुष उत्पन्नो रुपेणेन्द्र इवापरः ॥ १२.५८.१०७ ॥
पुन्हा त्या महर्षींनी त्याचा उजवा हात मंथन केला; तेव्हा रूपाने दुसऱ्या इंद्रासारखा एक पुरुष उत्पन्न झाला.
12.58.108
कवची बद्धनिस्त्रिंशः सशरः सशरासनः ।
वेदवेदाङ्गविच्चैव धनुर्वेदे च पारगः ॥ १२.५८.१०८ ॥
तो कवच धारण केलेला, तलवार बांधलेला, बाण व धनुष्य असलेला; वेद व वेदांगांचा जाणकार आणि धनुर्वेदात पारंगत होता.
12.58.109
तं दण्डनीतिः सकला श्रिता राजन्नरोत्तमम् ।
ततस्तु प्राञ्जलिर्वैन्यो महर्षीस्तानुवाच ह ॥ १२.५८.१०९ ॥
राजा, सर्व दण्डनीती त्या नरोत्तमाचा आश्रय घेऊन राहिली. तेव्हा वैन्य हात जोडून त्या महर्षींना म्हणाला.
12.58.110
सुसूक्ष्मा मे समुत्पन्ना बुद्धिर्धरर्मार्थदर्शिनी ।
अनया किं मया कार्यं तन्मे तत्त्वेन शंसत ॥ १२.५८.११० ॥
माझ्या मनात अत्यंत सूक्ष्म बुद्धी उत्पन्न झाली आहे, जी धर्म आणि अर्थ पाहते. या बुद्धीने मला काय करायचे आहे? ते मला यथार्थपणे सांगा.
12.58.111
यन्मां भवन्तो वक्ष्यन्ति कार्यमर्थसमन्वितम् ।
तदहं वः करिष्यामि नात्र कार्या विचारणा ॥ १२.५८.१११ ॥
तुम्ही मला जे अर्थयुक्त कार्य सांगाल ते मी तुमच्यासाठी करीन; यात काही विचार करण्याचे कारण नाही.
12.58.112
तमूचुस्तत्र देवास्ते ते चैव परमर्षयः ।
नियतो यत्र धर्मो वै तमशङ्कः समाचर ॥ १२.५८.११२ ॥
तेथे त्या देवांनी आणि परम ऋषींनी त्याला म्हटले — जिथे धर्म निश्चितपणे स्थिर आहे, त्याचेच निर्भयपणे आचरण कर.
12.58.113
प्रियाप्रिये परित्यज्य समः सर्वेषु जन्तुषु ।
कामं क्रोधं च लोभं च मानं चोत्सृज्य दूरतः ॥ १२.५८.११३ ॥
प्रिय आणि अप्रिय सोडून, सर्व प्राण्यांप्रती समभाव ठेवून, काम, क्रोध, लोभ आणि मान दूरूनच टाकून.
12.58.114
यश्च धर्मात्प्रविचलेल्लोके कश्चन मानवः ।
निग्राह्यस्ते स्वबाहुभ्यां शश्वद्धर्ममवेक्षता ॥ १२.५८.११४ ॥
या जगात जो कोणी मनुष्य धर्मापासून ढळेल, त्याला तू आपल्या बाहूंनीच आवर घालावा; सदैव धर्माकडे दृष्टी ठेवून.
12.58.115
प्रतिज्ञां चाधिरोहस्व मनसा कर्मणा गिरा ।
पालयिष्याम्यहं भौमं ब्रह्म इत्येव चासकृत् ॥ १२.५८.११५ ॥
मन, कर्म आणि वाणी यांनी ही प्रतिज्ञा स्वीकार कर. पृथ्वीवरील ब्रह्म (वेद) मी पाळीन असे पुन्हा पुन्हा म्हण.
12.58.116
यश्चात्र धर्म इत्युक्तो दण्डनीतिव्यपाश्रयः ।
तमशङ्कः करिष्यामि स्ववशो न कदाचन ॥ १२.५८.११६ ॥
येथे धर्म म्हणून सांगितले गेलेले आणि दण्डनीतीवर आधारलेले ते मी संशयरहित होऊन करीन; कधीही स्वेच्छेने नव्हे.
12.58.117
अदण्ड्या मे द्विजाश्चेति प्रतिजानीष्व चाभिभो ।
लोकं च संकरात्कृत्स्नं त्राताऽस्मीति परंतप ॥ १२.५८.११७ ॥
"ब्राह्मण माझ्यासाठी दण्ड्य नाहीत" अशी प्रतिज्ञा कर, हे समर्था; आणि "संपूर्ण लोकाला संकरापासून मी वाचवीन" असेही, हे शत्रुतापना.
12.58.118
वैन्यस्ततस्तानुवाच देवानृषिपुरोगमान् ।
ब्राह्मणा मे सहायाश्चेदेवमस्तु सुरर्षभाः ॥ १२.५८.११८ ॥
तेव्हा वैन्य (पृथू) ऋषींना पुढे ठेवलेल्या त्या देवांना म्हणाला: "ब्राह्मण माझे सहाय्यक असतील तर तसेच होवो, हे देवश्रेष्ठांनो."
12.58.119
एवमस्त्विति वैन्यस्तु तैरुक्तो ब्रह्मवादिभिः ।
पुरोधाश्चाभवत्तस्य शुक्रो ब्रह्ममयो निधिः ॥ १२.५८.११९ ॥
"तसेच होवो" असे वैन्य म्हणाला, ब्रह्मवाद्यांनी त्याला तसे सांगितले तेव्हा. त्याचा पुरोहित झाला ब्रह्ममय निधी शुक्र.
12.58.120
मन्त्रिणो वालखिल्याश्च सारस्वत्यो गणस्तथा ।
महर्षिर्भगवान्गर्गस्तस्य सांवत्सरोऽभवत् ॥ १२.५८.१२० ॥
वालखिल्य आणि सारस्वत गण त्याचे मंत्री झाले; भगवान महर्षी गर्ग त्याचे सांवत्सर (ज्योतिषी) झाले.
12.58.121
आत्मनाऽष्टम इत्येव श्रुतिरेषां परा नृषु ।
उत्पन्नौ बन्दिनौ चास्य तत्पूर्वौ सूतमागधौ ॥ १२.५८.१२१ ॥
स्वतः आठवा, अशी मनुष्यांमधील यांची परम श्रुती आहे. त्याच्यापूर्वी बंदी, सूत व मागध उत्पन्न झाले.
12.58.122
तयो प्रीतो ददौ राजा पृथुर्वैन्यः प्रतापवान् ।
अनूपदेशं सूताय मगधं मागधाय च ॥ १२.५८.१२२ ॥
त्या दोघांवर प्रसन्न होऊन प्रतापी राजा वैन्य पृथूने सूताला अनूप देश आणि मागधाला मगध दिला.
12.58.123
समतां वसुधायाश्च स सम्यगुदपादयत् ।
वैषम्यं हि परं भूमेरिति नः परमा श्रुतिः ॥ १२.५८.१२३ ॥
त्याने पृथ्वीची समता चांगल्या प्रकारे घडवून आणली. पृथ्वीची सर्वात मोठी विषमता हीच आहे, अशी आमची परम श्रुती आहे.
12.58.124
मन्वन्तरेषु सर्वेषु विषमा जायते मही ।
उज्जहार ततो वैन्यः शिलाजालान्समन्ततः ॥ १२.५८.१२४ ॥
सर्व मन्वन्तरांमध्ये पृथ्वी विषम होते. तेव्हा वैन्याने चहूकडील शिलासमूह उचलून दूर केले.
12.58.125
धनुष्कोट्या महाराज तेन शैला विमर्दिताः ।
स विष्णुना च देवेन शक्रेण विबुधैः सह।
ऋषिभिश्च प्रजापाल्ये ब्रह्मणा चाभिषेचितः ॥ १२.५८.१२५ ॥
हे महाराजा, त्याने धनुष्याच्या टोकाने पर्वत चुरडून टाकले. विष्णू, देव इंद्र, देव व ऋषींसह प्रजापालनासाठी ब्रह्मदेवाने त्याचा अभिषेक केला.
12.58.126
तं साक्षात्पृथिवी भेजे रत्नान्यादाय पाण्डव ।
सागरः सरितां भर्ता हिमवांश्चाचलोत्तमः ॥ १२.५८.१२६ ॥
हे पांडवा, साक्षात पृथ्वी रत्ने घेऊन त्याच्याकडे आली. नद्यांचा स्वामी सागर व श्रेष्ठ पर्वत हिमवानही आले.
12.58.127
शक्रश्च धनमक्षय्यं प्रादात्तस्मै युधिष्ठिर ।
रुक्मं चापि महामेरुः स्वयं कनकपर्वतः ॥ १२.५८.१२७ ॥
इंद्राने त्याला अक्षय धन दिले, हे युधिष्ठिरा. आणि महामेरू, सुवर्णपर्वत, स्वतः त्याला सोने दिले.
12.58.128
यक्षराक्षसभर्ता च भगवान्नरवाहनः ।
धर्मे चार्थे च कामे च समर्थं प्रददौ धनम् ॥ १२.५८.१२८ ॥
यक्ष-राक्षसांचा स्वामी भगवान नरवाहनाने त्याला धर्म, अर्थ आणि काम यांसाठी पुरेसे धन दिले.
12.58.129
हया रथाश्च नागाश्च कोटिशः पुरुषास्तथा ।
प्रादुर्बभूवुर्वैन्यस्य चिन्तयानस्य पाण्डव ॥ १२.५८.१२९ ॥
हे पांडवा, वैन्य (पृथू) चिंतन करताच कोट्यवधी घोडे, रथ, हत्ती आणि पुरुष प्रकट झाले.
12.58.130
न जरा न च दुर्भिक्षं नाधयो व्याधयः कुतः ।
सरीसृपेभ्यः स्तेनेभ्यो न चान्येभ्यः कदाचन।
भयमासीत्ततस्तस्य पृथिवी सस्यमालिनी ॥ १२.५८.१३० ॥
त्याच्या राज्यात म्हातारपण नव्हते, दुष्काळ नव्हता; मानसिक किंवा शारीरिक रोग कोठून येणार. सरपटणाऱ्या प्राण्यांपासून, चोरांपासून किंवा इतर कोणापासून त्याला कधीही भय नव्हते; तेव्हा पृथ्वी पिकांनी नटलेली होती.
12.58.131
आपस्तस्तम्भिरे चास्य समुद्रमभियास्यतः ।
पर्वताश्च ददुर्मार्गं ध्वजभङ्गश्च नाभवत् ॥ १२.५८.१३१ ॥
समुद्राकडे जाताना त्याच्यासाठी पाणी स्तब्ध झाले; पर्वतांनी मार्ग दिला, आणि ध्वज भंगला नाही.
12.58.132
तेनेयं पृथिवी दुग्धा सस्यानि दश सप्त च ।
यक्षराक्षसनागानामीप्सितं यस्य यस्य यत् ॥ १२.५८.१३२ ॥
त्याच्याद्वारे ही पृथ्वी दोहन झाली; सतरा प्रकारची पिके मिळाली. यक्ष, राक्षस आणि नागांना ज्याची जी इच्छा होती ती प्राप्त झाली.
12.58.133
तेन धर्मोत्तरश्चायं कृतो लोको महात्मना ।
रञ्जिताश्च प्रजाः सर्वास्तेन राजेति शब्द्यते ॥ १२.५८.१३३ ॥
त्या महात्म्याने हे जग धर्मप्रधान केले; सर्व प्रजेला संतुष्ट केले; म्हणून त्याला 'राजा' म्हणतात.
12.58.134
ब्राह्मणानां क्षतत्राणात्ततः क्षत्रिय उच्यते ।
प्रथिता धर्मतश्चेयं पृथिवी साधुभिः स्मृता ॥ १२.५८.१३४ ॥
ब्राह्मणांचे आघातापासून रक्षण केल्यामुळे त्याला 'क्षत्रिय' म्हणतात; धर्माने ही पृथ्वी साधूंकडून प्रसिद्ध आणि स्मरणीय मानली गेली आहे.
12.58.135
स्थापनं चाकरोद्विष्णुः स्वयमेव सनातनः ।
नातिवर्तिष्यते कश्चिद्राजंस्त्वामिति भारत ॥ १२.५८.१३५ ॥
सनातन विष्णूने स्वतःच त्याची स्थापना केली; हे राजा, हे भारता, कोणीही तुझे उल्लंघन करणार नाही.
12.58.136
ततः स भगवान्विष्णुराविवेश च पार्थिवम् ।
देववन्नरदेवानां नमतीदं जगत्ततः ॥ १२.५८.१३६ ॥
तेव्हा त्या भगवान विष्णूने त्या राजात प्रवेश केला; म्हणून हे जग देवांप्रमाणे नरदेव राजांना नमस्कार करते.
12.58.137
दण्डनीत्या च सततं रक्षितारं नरेश्वरम् ।
नाधर्षयेत्तथा कश्चिच्चारनिष्पन्ददर्शनात् ॥ १२.५८.१३७ ॥
दण्डनीतीने सतत रक्षण करणाऱ्या नरेश्वराला कोणी धक्का देऊ नये; कारण हेरांची हालचाल दिसत असते.
12.58.138
शुभं हि कर्म राजेन्द्र शुभत्वायोपकल्पते ।
आत्मना करणैश्चैव समस्येह महीक्षितः ॥ १२.५८.१३८ ॥
हे राजेंद्रा, शुभ कर्मच शुभतेसाठी उपयुक्त ठरते; येथे भूपतींचे स्वतःचे आचरण आणि साधने सारखीच शुभतेला अनुकूल होतात.
12.58.139
को हेतुर्यद्वशे तिष्ठेल्लोको दैवादृते गुणात् ॥ १२.५८.१३९ ॥
दैव व गुण यांशिवाय कोणत्या कारणामुळे लोक एकाच्या वशात राहतो?
12.58.140
विष्णोर्ललाटात्कमलं सौवर्णमभवत्तदा ।
श्रीः संभूता ततस्तस्मिन्देवी धर्मस्य पाण्डव ॥ १२.५८.१४० ॥
तेव्हा विष्णूच्या कपाळातून सुवर्णकमळ निर्माण झाले. हे पाण्डवा, त्यात धर्माची देवी श्री प्रकट झाली.
12.58.141
श्रियः सकाशादर्थश्च जातो धर्मस्य पाण्डव ।
अथ धर्मस्तथैवार्थः श्रीश्च राज्ये प्रतिष्ठिता ॥ १२.५८.१४१ ॥
श्रीपासून, हे पाण्डवा, धर्माचा अर्थ उत्पन्न झाला. मग धर्म आणि अर्थ तसेच; आणि श्री राज्यात प्रतिष्ठित आहे.
12.58.142
सुकृतस्य क्षयाच्चैव स्वर्लोकादेत्य मेदिनीम् ।
पार्थिवो जायते तात दण्डनीतिविशारदः ॥ १२.५८.१४२ ॥
हे तात, सुकृताचा क्षय झाला की स्वर्गलोकातून पृथ्वीवर येऊन दण्डनीतीत निपुण असा राजा जन्म घेतो.
12.58.143
माहात्म्येन च संयुक्तो वैष्णवेन नरो भुवि ।
बुद्ध्या भवति संयुक्तो माहात्म्यं चाधिगच्छति ॥ १२.५८.१४३ ॥
वैष्णव माहात्म्याने युक्त असा मनुष्य पृथ्वीवर असतो; बुद्धीने युक्त होऊन तो माहात्म्य प्राप्त करतो.
12.58.144
स्थापितं च ततो देवैर्न कश्चिदतिवर्तते ।
तिष्ठत्येकस्य च वशे तं चैवानुविधीयते ॥ १२.५८.१४४ ॥
देवांनी स्थापलेले कोणी ओलांडत नाही; ते एकाच्या वशात राहते आणि त्याचेच अनुसरण केले जाते.
12.58.145
शुभं हि कर्म राजेन्द्र शुभत्वायोपकल्पते ।
तुल्यस्यैकस्य येनायं लोको वचसि तिष्ठति ॥ १२.५८.१४५ ॥
हे राजेंद्रा, शुभ कर्म शुभ फलासाठीच घडते; ज्यामुळे हे जग एकाच्या समान वचनात स्थिर राहते.
12.58.146
योऽस्य वै मुखमद्राक्षीत्सोऽस्य सर्वो वशानुगः ।
सुभगं चार्थवन्तं च रूपवन्तं च पश्यति ॥ १२.५८.१४६ ॥
ज्याने याचे मुख पाहिले, तो सर्व याच्या वशात राहतो; ते याला भाग्यवान, धनवान आणि रूपवान पाहतात.
12.58.147
महत्त्वात्तस्य दण्डस्य नीतिर्विस्पष्टलक्षणा ।
नयश्चारश्च विपुलो येन सर्वमिदं ततम् ॥ १२.५८.१४७ ॥
त्या दंडाच्या महत्त्वामुळे नीती स्पष्ट लक्षणांची आहे; नय आणि हेरगिरी विस्तृत आहेत; ज्यामुळे हे सर्व व्यापलेले आहे.
12.58.148
आगमश्च पुराणानां महर्षीणां च संभवः ।
तीर्थवंशश्च वंशश्च क्षत्रियाणां युधिष्ठिर ॥ १२.५८.१४८ ॥
हे युधिष्ठिरा, पुराणांचे आगम, महर्षींची उत्पत्ती, तीर्थांचा वंश आणि क्षत्रियांचा वंश (हेही यात वर्णिले आहेत).
12.58.149
सकलं चातुराश्रम्यं चातुर्होत्रं तथैव च ।
चातुर्वर्ण्यं तथैवात्र चातुर्विद्यं च कीर्तिम् ॥ १२.५८.१४९ ॥
येथे चार आश्रमांचे संपूर्ण विधान, चार होत्यांचे कर्म, चार वर्णांची रचना, चार विद्या आणि कीर्ती यांचेही वर्णन आहे.
12.58.150
इतिहासोपवेदाश्च न्यायः कृत्स्नश्च वर्णितः ।
तपो ज्ञानमर्हिसा च सत्यं दानममत्सरः ॥ १२.५८.१५० ॥
इतिहास आणि उपवेद, संपूर्ण न्याय वर्णिला आहे; तप, ज्ञान, अहिंसा, सत्य, दान आणि मत्सरहीनता.
12.58.151
वृद्धोपसेवा दानं च शौचमुत्थानमेव च ।
सर्वभूतानुकम्पा च सर्वमत्रोपवर्णितम् ॥ १२.५८.१५१ ॥
वृद्धांची सेवा, दान, शौच, उद्यम आणि सर्व प्राण्यांवर अनुकंपा — हे सर्व येथे वर्णिले आहे.
12.58.152
भुवि वाचोगतं यच्च तच्च सर्वं समर्पितम् ।
तस्मिन्पैतामहे शास्त्रे पाण्डवेय न संशयः ॥ १२.५८.१५२ ॥
पृथ्वीवर वाणीत आलेले जे काही आहे ते सर्व त्या पितामह शास्त्रात समर्पित आहे; हे पाण्डवा, यात संशय नाही.
12.58.153
ततो जगति राजेन्द्र सततं शब्दितं बुधैः ।
देवाश्च नरदेवाश्च तुल्या इति विशांपते ॥ १२.५८.१५३ ॥
मग, हे राजेंद्रा, जगात ज्ञान्यांनी सतत सांगितले आहे — देव आणि नरदेव (राजे) समान आहेत; हे विशांपते.
12.58.154
एतत्ते सर्वमाख्यातं महत्त्वं प्रति राजसु ।
कार्त्स्न्येन भरतश्रेष्ठ किमन्यदिह वर्तते ॥ १२.५८.१५४ ॥
राजांच्या महत्त्वाविषयी हे सर्व तुला पूर्णपणे सांगितले आहे; हे भरतश्रेष्ठा, येथे आणखी काय उरले आहे?