महाभारत · अध्याय 12.6

12.6.1

एतावदुक्त्वा देवर्षिर्विरराम स नारदः ।
युधिष्ठिरस्तु राजर्षिर्दध्यौ शोकपरिप्लुतः ॥ १२.६.१ ॥

नारद ऋषी इतके बोलून थांबले. पण राजर्षी युधिष्ठिर शोकाने व्याकुळ होऊन विचारात गढले.

तं दीनमनसं वीरमधोवदनमातुरम् ।
निःश्वसन्तं यथा नागं पर्यश्रुनयनं तथा ॥ १२.६.२ ॥

खिन्न मनाच्या, खाली मान घातलेल्या, व्याकुळ अशा त्या वीराला, हत्तीप्रमाणे उसासे टाकणाऱ्या, अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांच्या स्थितीत (पाहिले).

कुन्ती शोकपरीताङ्गी दुःखोपहतचेतना ।
अब्रवीन्मधुराभाषा काले वचनमर्थवत् ॥ १२.६.३ ॥

शोकाने व्यापलेले शरीर आणि दुःखाने आघात झालेली चेतना असलेली कुंती, गोड वाणीत, योग्य वेळी, अर्थपूर्ण शब्द बोलली.

युधिष्ठिर महाबाहो नैनं शोचितुमर्हसि ।
जहि शोकं महाप्राज्ञ श्रृणु चेदं वचो मम ॥ १२.६.४ ॥

हे महाबाहो युधिष्ठिरा, त्याच्यासाठी तू शोक करणे योग्य नाही. हे महाप्राज्ञा, शोक सोडून दे आणि माझे हे बोलणे ऐक.

याचितः स मया पूर्वं भ्राता ज्ञापयितुं तव ।
भास्करेण च देवेन पित्रा धर्मभृतां वरः ॥ १२.६.५ ॥

पूर्वी मी त्या भावाला तुला सांगण्याची विनंती केली होती. धर्मधारकांत श्रेष्ठ असा देव भास्कर, म्हणजे पिता (सूर्य) यानेही (तसेच सांगितले).

यद्वाच्यं हितकामेन सुहृदां भूतिमिच्छता ।
तथा दिवाकरेणोक्तः स्वप्नान्ते मम चाग्रतः ॥ १२.६.६ ॥

हितकर्ता आणि मित्रांचे कल्याण इच्छिणाऱ्याने जे सांगायचे तेच, स्वप्नाच्या शेवटी दिवाकराने (सूर्याने) माझ्यासमोर सांगितले.

न चैनमशकद्भानुरहं वा स्नेहकारणैः ।
पुरा प्रत्यनुनेतुं वा नेतुं वाऽप्येकतां त्वया ॥ १२.६.७ ॥

सूर्यालाही आणि मलाही, स्नेहाच्या कारणांनीही, पूर्वी त्याला समजावणे किंवा तुझ्याशी एकतेत आणणे शक्य झाले नाही.

ततः कालपरीतः स वैरस्योद्धरणे रतः ।
प्रतीपकारी युष्माकमिति चोपेक्षितो मया ॥ १२.६.८ ॥

तेव्हा कालाने वेढलेला तो, वैर नष्ट करण्यात गुंतलेला, तुमचा विरोधक म्हणून वागला; अशा प्रकारे मी त्याची उपेक्षा केली.

इत्युक्तो धर्मराजस्तु मात्रा बाष्पाकुलेक्षणः ।
उवाच वाक्यं धर्मात्मा शोकव्याकुललोचनः ॥ १२.६.९ ॥

मातेने असे सांगितल्यावर, अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी, शोकाने व्याकूळ नेत्रांनी धर्मराज, धर्मात्मा हे वचन बोलला.

भवत्या गूढमन्त्रत्वाद्वञ्चिताः स्म तदा भृशम् ॥ १२.६.१० ॥

तुझ्या गुप्त मंत्रामुळे तेव्हा आम्ही अत्यंत फसवलो गेलो.

शशाप च महातेजाः सर्वलोकेषु योषितः ।
न गुह्यं धारयिष्यन्तीत्येवं दुःखसमन्वितः ॥ १२.६.११ ॥

महातेजस्वी आणि दुःखाने युक्त तो, सर्व लोकांतील स्त्रिया गुप्त गोष्ट राखू शकणार नाहीत असा शाप देता झाला.

स राजा पुत्रपौत्राणां संबन्धिसुहृदां तदा ।
स्मरन्नुद्विग्नहृदयो बभूवोद्विग्नचेतनः ॥ १२.६.१२ ॥

तो राजा तेव्हा पुत्र, नातू, नातेवाईक आणि मित्र यांची आठवण काढत, विचलित हृदयाने आणि अस्वस्थ चित्ताने राहिला.

ततः शोकपरीतात्मा सधूम इव पावकः ।
निर्वेदमगमद्धीमान्राज्ये संतापपीडितः ॥ १२.६.१३ ॥

तेव्हा शोकाने व्यापलेल्या मनाचा, धुराने वेढलेल्या अग्नीसारखा तो बुद्धिमान राजा राज्यात संतापाने पीडित होऊन वैराग्याप्रत पोहोचला.