મહાભારત · અધ્યાય 12.61

12.61.1

पुनः शिवान्महोदर्कानहिंस्रांल्लोकसंमतान् ।
ब्रूहि धर्मान्सुखोपायान्मद्विधानां सुखावहान् ॥ १२.६१.१ ॥

ફરી મને શુભ, મહાફળદાયી, અહિંસક અને લોકમાન્ય એવા ધર્મો કહો; જે મારા જેવા લોકોને સુખ આપનારા અને સુખના ઉપાય હોય.

ब्राह्मणस्य तु चत्वारस्त्वाश्रमा विहिताः प्रभो ।
वर्णास्तान्नानुवर्तन्ते त्रयो भारतसत्तम ॥ १२.६१.२ ॥

હે પ્રભુ, બ્રાહ્મણ માટે ચાર આશ્રમો વિહિત છે; પણ હે ભારતશ્રેષ્ઠ, ત્રણ વર્ણ તેમનું અનુસરણ કરતા નથી.

उक्तानि कर्माणि बहूनि राज ।
न्स्वर्ग्याणि राजन्यपरायणानि।
शास्त्रस्य सर्वस्य विधौ स्मृतानि ।
क्षात्रे हि सर्वं विहितं यथावत् ॥ १२.६१.३ ॥

હે રાજા, સ્વર્ગ આપનારાં અને ક્ષત્રિયોને લગતાં ઘણાં કર્મો કહેવાયાં છે; તે બધાં શાસ્ત્રવિધિમાં સ્મરાયેલાં છે. ક્ષત્રિય માટે બધું યથાવત્ વિહિત છે.

क्षात्राणि वैश्यानि च सेवमानः ।
शौद्राणि कर्माणि च ब्राह्मणः सत्।
अस्मिँल्लोके निन्दितो मन्दचेताः ।
परे च लोके निरयं प्रयाति ॥ १२.६१.४ ॥

મંદબુદ્ધિ બ્રાહ્મણ ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્રનાં કર્મો આચરે છે, તો તે આ લોકમાં નિંદિત થાય છે અને પરલોકમાં નરકમાં જાય છે.

या संज्ञा विहिता लोके दासे शुनि वृके पशौ ।
विकर्मणि स्थिते विप्रे तां संज्ञां कुरु पाण्डव ॥ १२.६१.५ ॥

હે પાંડવ, જગતમાં દાસ, કૂતરો, વરુ અને પશુ માટે જે સંજ્ઞા વિહિત છે, તે જ વિકર્મમાં સ્થિત બ્રાહ્મણ માટે લાગુ કર.

षट्कर्मसंप्रवृत्तस्य आश्रमेषु चतुर्ष्वपि ।
सर्वधर्मोपपन्नस्य तद्भूतस्य कृतात्मनः ॥ १२.६१.६ ॥

છ કર્મોમાં પ્રવૃત્ત, ચારે આશ્રમોમાં સ્થિત, સર્વ ધર્મથી યુક્ત, એવો થઈને સંયમિત આત્મા ધરાવનારને.

ब्राह्मणस्य विशुद्धस्य तपस्यभिरतस्य च ।
निराशिषो वदान्यस्य लोका ह्यक्षरसंज्ञिताः ॥ १२.६१.७ ॥

શુદ્ધ, તપમાં લીન, નિષ્કામ અને ઉદાર બ્રાહ્મણના લોક ખરેખર અક્ષર કહેવાય છે.

यो यस्मिन्कुरुते कर्म यादृशं येन यत्र च ।
तादृशं तादृशेनैव सगुणं प्रतिपद्यते ॥ १२.६१.८ ॥

જે જ્યાં, જેવું કર્મ, જેનાથી અને જ્યાં કરે છે, તેને તેવું જ, તેના ગુણ સહિત ફળ મળે છે.

वृद्ध्या कृषिवणिक्त्वेन जीवसंजीवनेन च ।
वेत्तुमर्हसि राजेन्द्र स्वाध्यात्मगुणितेन च ॥ १२.६१.९ ॥

હે રાજેન્દ્ર, વૃદ્ધિ, ખેતી-વેપાર, જીવનનું પોષણ અને આત્મજ્ઞાનના ગુણથી તારે જાણવું જોઈએ.

कालसंचोदितः काले कालपर्यायनिश्चितः ।
उत्तमाधममध्यानि कर्माणि कुरुतेऽवशः ॥ १२.६१.१० ॥

કાળથી પ્રેરિત, કાળચક્રોથી નિશ્ચિત થયેલો, તે પરવશ થઈને ઉત્તમ, અધમ અને મધ્યમ કર્મો કરે છે.

अन्तवन्ति प्रदानानि परं श्रेयस्कराणि च ।
स्वकर्मविहितो लोको ह्यक्षरः सर्वतोमुखः ॥ १२.६१.११ ॥

દાન અંતવાળાં છે, છતાં તે પરમ શ્રેયસ્કર છે; પરંતુ સ્વકર્મથી વિહિત લોક અક્ષર અને સર્વતોમુખ છે.