મહાભારત · અધ્યાય 12.62
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.62.1
ज्याकर्षणं शत्रुनिवर्हणं च ।
कृपिर्वणिज्या पशुपालनं च।
शुश्रूषणं चापि तथाऽर्थहेतो ।
रकार्यमेतत्परमं द्विजस्य ॥ १२.६२.१ ॥
ધનુષ્યની દોરી ખેંચવી અને શત્રુઓનો સંહાર કરવો, ખેતી, વેપાર, પશુપાલન અને ધન માટે સેવા — આ દ્વિજનું પરમ રાજકાર્ય છે.
12.62.2
सेव्यं तु ब्रह्म षट्कर्म गृहस्थेन मनीषिणा ।
कृतकृत्यस्य चारण्ये वासो विप्रस्य शस्यते ॥ १२.६२.२ ॥
બુદ્ધિમાન ગૃહસ્થે વેદ અને છ કર્મોનું સેવન કરવું; કૃતકૃત્ય બ્રાહ્મણ માટે વનવાસ પ્રશંસનીય છે.
12.62.3
राजप्रेष्यं कृषिधनं जीवनं च वणिज्यया ।
कौटिल्यं कौलटेयं च ब्राह्मणस्य विगर्हितम् ॥ १२.६२.३ ॥
રાજાની સેવા, ખેતીથી ધન, વેપારથી જીવન, કુટિલતા અને નીચ આચરણ — આ બ્રાહ્મણ માટે નિંદનીય છે.
12.62.4
शूद्रो राजन्भवति ब्रह्मबन्धु ।
र्दुश्चारित्रो यश्च धर्मादपेतः।
वृपलीपतिः पिशुनो नर्तनश्च ।
ग्रामप्रेष्यो यश्च भवेद्विकर्मा ॥ १२.६२.४ ॥
હે રાજન, બ્રહ્મબંધુ કહેવાતો, દુશ્ચરિત્ર, ધર્મભ્રષ્ટ, શૂદ્ર સ્ત્રીનો પતિ, ચાડીખોર, નર્તક, ગામનો સેવક અથવા વિકર્મી — તે શૂદ્ર બને છે.
12.62.5
राजन्नेतान्वर्जयेद्देवकृत्ये ॥ १२.६२.५ ॥
હે રાજન, આમને દેવકાર્યમાં વર્જવા જોઈએ.
12.62.6
निर्मर्यादे वाक्छठे क्रूरवृत्तौ ।
हिंसाकामे त्यक्तवृत्तस्वधर्मो।
हव्यं कव्यं यानि चान्यानि राजन् ।
देयान्यदेयानि भवन्ति तस्मिन् ॥ १२.६२.६ ॥
મર્યાદાહીન, વાણીમાં છળકપટી, ક્રૂર આચરણવાળો, હિંસાપ્રિય, પોતાનું આચરણ અને સ્વધર્મ છોડનારો — હે રાજન, તેને હવ્ય, કવ્ય અને બીજી દેય વસ્તુઓ અદેય બની જાય છે.
12.62.7
तस्माद्धर्मो विहितो ब्राह्मणस्य ।
दमः शौचं चार्जवं चापि राजन्।
तथा विप्रस्याश्रमाः सर्व एव ।
पुरा राजन्ब्रह्मणा संनिसृष्टाः ॥ १२.६२.७ ॥
તેથી બ્રાહ્મણ માટે ધર્મ વિહિત છે: દમ, શૌચ અને આર્જવ પણ. હે રાજન, એ જ રીતે બ્રાહ્મણના સર્વ આશ્રમો પૂર્વે બ્રહ્માએ નિર્ધારિત કર્યા હતા.
12.62.8
यः स्याद्दान्तः सोमपाश्चार्यशीलः ।
सानुक्रोशः सर्वसहो निराशीः।
ऋजुर्मृदुरनृशंसः क्षमावान् ।
स वै विप्रो नेतरः पापकर्मा ॥ १२.६२.८ ॥
જે દમવાળો, સોમપાન કરનાર, શ્રેષ્ઠ આચરણવાળો, કરુણાવાન, સર્વ સહનાર, ફળની આશા રહિત, સરળ, કોમળ, અનૃશંસ અને ક્ષમાવાન હોય, તે જ બ્રાહ્મણ છે; બીજો પાપકર્મી છે.
12.62.9
विप्रं वैश्यं राजपुत्रं च राजन् ।
लोकाः सर्वे संश्रिता धर्मकामाः।
तस्माद्वर्णाञ्जातिधर्मेषु सक्ता ।
ञ्जेतुं विष्णुर्नेच्छति पाण्डुपुत्र ॥ १२.६२.९ ॥
હે રાજન, બ્રાહ્મણ, વૈશ્ય અને ક્ષત્રિય પર ધર્મની કામના કરનારા સર્વ લોકો આશ્રિત છે. તેથી હે પાંડુપુત્ર, વર્ણો અને જાતિધર્મોમાં આસક્ત લોકોને જીતવાની વિષ્ણુની ઇચ્છા નથી.
12.62.10
लोकश्चायं सर्वलोकस्य न स्या ।
च्चातुर्वर्ण्यं वेदवादाश्च न स्युः।
सर्वाश्चेज्याः सर्वलोकक्रियाश्च ।
सद्यः सर्वे चाश्रमाश्चैव न स्युः ॥ १२.६२.१० ॥
આ લોક સર્વ લોક માટે પણ રહેશે નહીં; ચાતુર્વર્ણ્ય રહેશે નહીં, વેદવાદ પણ રહેશે નહીં; સર્વ યજ્ઞો અને લોકક્રિયાઓ રહેશે નહીં; અને તરત જ સર્વ આશ્રમો પણ રહેશે નહીં.
12.62.11
यच्च त्रयाणां वर्णानामिच्छेदाश्रमसेवनम् ।
कर्तुमाश्रमदृष्टांश्च धर्मास्ताञ्शृणु पाण्डव ॥ १२.६२.११ ॥
ત્રણ વર્ણોમાંથી કોઈ આશ્રમસેવન કરવા ઇચ્છે અને આશ્રમો માટે કહેલા ધર્મોનું આચરણ કરવા ઇચ્છે, તો હે પાંડવ, તે ધર્મો સાંભળ.
12.62.12
शुश्रूषोः कृतकार्यस्य कृतसंतानकर्मणः ।
अभ्यनुज्ञाप्य राजानं शूद्रस्य जगतीपते ॥ १२.६२.१२ ॥
હે પૃથ્વીપતિ, સેવા પૂરી કરી, કાર્યો સિદ્ધ કર્યા અને સંતાનકર્મ કર્યું હોય એવો શૂદ્ર રાજાની અનુમતિ લઈને (આશ્રમમાં જઈ શકે).
12.62.13
अल्पान्तरगतस्यापि देशधर्मगतस्य वा ।
आश्रमा विहिताः सर्वे वर्जयित्वा निराशिषम् ॥ १२.६२.१३ ॥
થોડુંક પણ આશ્રમમાર્ગે ચાલેલા કે દેશધર્મમાં સ્થિત માણસ માટે, નિરાશિષ (ફળેચ્છારહિત) આશ્રમ સિવાય બધા આશ્રમ વિહિત છે.
12.62.14
भैक्षचर्यां नचैवाहुस्तस्य तद्धर्मवादिनः ।
तथा वैश्यस्य राजेन्द्र राजपुत्रस्य चैव हि ॥ १२.६२.१४ ॥
હે રાજેન્દ્ર, ધર્મવાદીઓ તેના માટે ભિક્ષાચર્યા કહેતા નથી; તેમજ વૈશ્ય અને રાજપુત્ર માટે પણ.
12.62.15
कृतकृत्यो वयोतीतो राज्ञः कृतपरिश्रमः ।
वैश्यो गच्छेदनुज्ञातो नृपेणाश्रमसंश्रयम् ॥ १२.६२.१५ ॥
કર્તવ્યો પૂરાં કરી, વય વીતાવી, રાજા માટે શ્રમ કરેલો વૈશ્ય રાજાની અનુમતિ લઈ આશ્રમનો આશ્રય લે.
12.62.16
वेदानधीत्य धर्मेण राजशास्त्राणि चानघ ।
संतानादीनि कर्माणि कृत्वा सोमं निषेव्य च ॥ १२.६२.१६ ॥
હે નિષ્પાપ, ધર્મ અનુસાર વેદ અને રાજશાસ્ત્રો ભણીને, સંતાનાદિ કર્મો કરીને, સોમનું સેવન કરીને (આશ્રમ માટે યોગ્ય બને છે).
12.62.17
पालयित्वा प्रजाः सर्वा धर्मेण वदतांवर ।
राजसूयाश्वमेधादीन्मखानन्यांस्तथैव च ॥ १२.६२.१७ ॥
હે વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ, ધર્મપૂર્વક સર્વ પ્રજાનું પાલન કરી, રાજસૂય, અશ્વમેધ વગેરે યજ્ઞો અને બીજા યજ્ઞો કરીને (આશ્રમ માટે યોગ્ય બને છે).
12.62.18
आनयित्वा यथान्यायं विप्रेभ्यो दत्तदक्षिणः ।
संग्रामे विजयं प्राप्य तथाऽल्पं यदि वा बहु ॥ १२.६२.१८ ॥
યથાવિધિ યજ્ઞો કરીને, બ્રાહ્મણોને દક્ષિણા આપીને, યુદ્ધમાં વિજય મેળવીને — તે થોડો હોય કે ઘણો.
12.62.19
स्थापयित्वा प्रजापालं पुत्रं राज्ये च पाण्डव ।
अन्यगोत्रं प्रशस्तं वा क्षत्रियं क्षत्रियर्षभ ॥ १२.६२.१९ ॥
પ્રજાપાલક પુત્રને રાજ્ય પર સ્થાપીને, અથવા બીજા ગોત્રના શ્રેષ્ઠ ક્ષત્રિયને — હે પાંડવ, હે ક્ષત્રિયોમાં શ્રેષ્ઠ.
12.62.20
अर्चयित्वा पितॄञ्श्राद्धैः पितृयज्ञैर्यथाविधि ।
देवान्यज्ञैर्ऋषीन्वेदैरर्चयित्वा तु यत्नतः ॥ १२.६२.२० ॥
શ્રાદ્ધો અને પિતૃયજ્ઞોથી યથાવિધિ પિતૃઓની પૂજા કરીને, યજ્ઞોથી દેવોની, વેદોથી ઋષિઓની યત્નપૂર્વક પૂજા કરીને.
12.62.21
अन्तकाले च संप्राप्ते य इच्छेदाश्रमान्तरम् ।
सोनुपूर्व्याश्रमान्राजन्गत्वा सिद्धिमवाप्नुयात् ॥ १२.६२.२१ ॥
અંતકાળ આવ્યે જે બીજા આશ્રમમાં જવા ઇચ્છે, તે હે રાજન્, ક્રમશઃ આશ્રમોમાંથી પસાર થઈને સિદ્ધિ પામે.
12.62.22
राजर्षित्वेन राजेन्द्र भैक्ष्यचर्याद्यसेवया ।
अपेतगृहधर्मापि चरेज्जीवितकाम्यया ॥ १२.६२.२२ ॥
હે રાજેન્દ્ર, રાજર્ષિ હોવાને કારણે ભિક્ષાચર્યા વગેરેનું સેવન ન કરીને પણ, ગૃહધર્મ છોડીને પણ, જીવનની કામનાથી — એ રીતે આચરણ કરે.
12.62.23
न चैतन्नैष्ठिकं कर्म त्रयाणां भूरिदक्षिण ।
चतुर्णां राजशार्दूल प्राहुराश्रमवासिनाम् ॥ १२.६२.२३ ॥
હે બહુદક્ષિણ, આ ત્રણ આશ્રમોનું નૈષ્ઠિક કર્મ નથી; હે રાજશાર્દૂલ, ચારે આશ્રમવાસીઓ માટે એમ કહેવાયું છે.
12.62.24
बाह्वायत्तं क्षत्रियैर्मानवानां ।
लोकश्रेष्ठं धर्ममासेवमानैः।
सर्वे धर्माः सोपधर्मास्त्रयाणां ।
राज्ञो धर्मं नीतिशास्त्रे शृणोमि ॥ १२.६२.२४ ॥
મનુષ્યોમાં ક્ષત્રિયો દ્વારા આચરાતો, બાહુબળ પર આધારિત, જગતમાં શ્રેષ્ઠ એ ધર્મ પાળનારાઓ માટે ત્રણેય વર્ણોના સર્વ ધર્મ અને ઉપધર્મ છે; રાજધર્મ હું નીતિશાસ્ત્રમાં સાંભળું છું.
12.62.25
यथा राजन्हस्तिपदे पदानि ।
संलीयन्ते सर्वसत्वोद्भवानि।
एवं धर्मान्राजधर्मेषु सर्वान् ।
सर्वावस्थान्संप्रलीनान्निबोध ॥ १२.६२.२५ ॥
હે રાજન, જેમ સર્વ પ્રાણીઓના પગલાં હાથીના પગલામાં સમાઈ જાય છે, તેમ સર્વ અવસ્થાઓના સર્વ ધર્મો રાજધર્મોમાં લીન છે; તે જાણ.
12.62.26
अल्पाश्रयानल्पफलान्वदन्ति ।
धर्मानन्यान्धर्मविदो मनुष्याः।
महाश्रयं बहुकल्याणरूपं ।
क्षात्रं धर्मं नेतरं प्राहुरार्याः ॥ १२.६२.२६ ॥
ધર્મજ્ઞ મનુષ્યો અન્ય ધર્મોને અલ્પ આધાર અને અલ્પ ફળવાળા કહે છે; પરંતુ આર્યો ક્ષાત્ર ધર્મને મહાન આધારવાળો, બહુ કલ્યાણરૂપ અને બીજા જેવો નહિ એવો કહે છે.
12.62.27
सर्वे धर्मा राजधर्मप्रधानाः ।
सर्वे वर्णाः पाल्यमाना भवन्ति।
सर्वस्त्यागो राजधर्मेषु राजं ।
स्त्यागं धर्मं चाहुरग्र्यं पुराणम् ॥ १२.६२.२७ ॥
રાજધર્મમાં સર્વ ધર્મ પ્રધાન છે; રાજા દ્વારા રક્ષિત થતાં સર્વ વર્ણો ટકે છે; હે રાજન, રાજધર્મોમાં સર્વત્યાગ છે; ત્યાગને પણ શ્રેષ્ઠ અને પુરાતન ધર્મ કહે છે.
12.62.28
मज्जेत्रयी दण्डनीतौ हतायां ।
सर्वे धर्माः प्रक्षयेयुर्विरुद्धाः।
सर्वे धर्माश्चाश्रमाणां हताः स्युः ।
क्षात्रे नष्टे राजधर्मे पुराणे ॥ १२.६२.२८ ॥
દંડનીતિ નષ્ટ થાય ત્યારે ત્રયી ડૂબી જાય છે; સર્વ ધર્મો પરસ્પર વિરુદ્ધ થઈ નાશ પામે છે; આશ્રમોના સર્વ ધર્મો પણ નાશ પામે છે. ક્ષાત્ર અને પુરાતન રાજધર્મ નષ્ટ થાય ત્યારે એમ જ થાય છે.
12.62.29
सर्वे भोगा राजधर्मेषु दृष्टाः ।
सर्वा दीक्षा राजधर्मेषु चोक्ताः।
सर्वा विद्या राजधर्मेषु युक्ताः ।
सर्वे लोका राजधर्मे प्रविष्टाः ॥ १२.६२.२९ ॥
રાજધર્મોમાં સર્વ ભોગો જોવા મળે છે; રાજધર્મોમાં સર્વ દીક્ષાઓ કહેવાઈ છે; રાજધર્મોમાં સર્વ વિદ્યાઓ જોડાયેલી છે; રાજધર્મમાં સર્વ લોકો પ્રવેશ્યા છે.
12.62.30
नान्यो लोके विद्यतेऽजातशत्रो ॥ १२.६२.३० ॥
હે અજાતશત્રુ, જગતમાં (રાજધર્મ સિવાય) બીજું કંઈ મળતું નથી.
12.62.31
सर्वाण्येतानि कर्माणि क्षात्रे भरतसत्तम ।
भवन्ति जीवलोकाश्च क्षत्रधर्मे प्रतिष्ठिताः ॥ १२.६२.३१ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, આ સર્વ કર્મો ક્ષાત્રમાં છે; જીવલોકો પણ ક્ષત્રધર્મમાં પ્રતિષ્ઠિત છે.
12.62.32
यथा जीवाः प्राकृतैर्वध्यमाना ।
धर्मश्रुतीनामुपपीडनाय।
एवं धर्मा राजधर्मैर्वियुक्ताः ।
संचिन्वन्तो नाद्रियन्ते स्वधर्मम् ॥ १२.६२.३२ ॥
સામાન્ય લોકો દ્વારા પીડિત જીવો જેમ ધર્મશ્રુતિઓની પીડામાં પડે છે, તેમ રાજધર્મથી વિયુક્ત ધર્મો સંચય કરતા હોવા છતાં સ્વધર્મને આદર આપતા નથી.