महाभारत · अध्याय 12.62
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.62.1
ज्याकर्षणं शत्रुनिवर्हणं च ।
कृपिर्वणिज्या पशुपालनं च।
शुश्रूषणं चापि तथाऽर्थहेतो ।
रकार्यमेतत्परमं द्विजस्य ॥ १२.६२.१ ॥
धनुष्याची दोरी ओढणे आणि शत्रूंचा संहार करणे, शेती, व्यापार, पशुपालन आणि धनासाठी सेवा करणे — हेच द्विजाचे परम राजकार्य आहे.
12.62.2
सेव्यं तु ब्रह्म षट्कर्म गृहस्थेन मनीषिणा ।
कृतकृत्यस्य चारण्ये वासो विप्रस्य शस्यते ॥ १२.६२.२ ॥
बुद्धिमान गृहस्थाने वेद आणि सहा कर्मे आचरावीत; कृतकृत्य ब्राह्मणासाठी अरण्यवास प्रशंसनीय आहे.
12.62.3
राजप्रेष्यं कृषिधनं जीवनं च वणिज्यया ।
कौटिल्यं कौलटेयं च ब्राह्मणस्य विगर्हितम् ॥ १२.६२.३ ॥
राजाची सेवा, शेतीतून धन, व्यापाराने उपजीविका, कुटिलता आणि हीन आचरण — हे ब्राह्मणासाठी निंद्य आहे.
12.62.4
शूद्रो राजन्भवति ब्रह्मबन्धु ।
र्दुश्चारित्रो यश्च धर्मादपेतः।
वृपलीपतिः पिशुनो नर्तनश्च ।
ग्रामप्रेष्यो यश्च भवेद्विकर्मा ॥ १२.६२.४ ॥
हे राजा, जो ब्रह्मबंधू म्हणवतो, दुश्चारित्र्य, धर्मभ्रष्ट, शूद्र स्त्रीचा पती, चहाडखोर, नर्तक, गावाचा सेवक किंवा विकर्मी असतो, तो शूद्र होतो.
12.62.5
राजन्नेतान्वर्जयेद्देवकृत्ये ॥ १२.६२.५ ॥
हे राजा, यांना देवकार्यात वर्ज्य करावे.
12.62.6
निर्मर्यादे वाक्छठे क्रूरवृत्तौ ।
हिंसाकामे त्यक्तवृत्तस्वधर्मो।
हव्यं कव्यं यानि चान्यानि राजन् ।
देयान्यदेयानि भवन्ति तस्मिन् ॥ १२.६२.६ ॥
मर्यादाहीन, बोलण्यात कपटी, क्रूर वर्तनाचा, हिंसाप्रिय, आपले आचरण व स्वधर्म सोडलेला — हे राजा, त्याच्यासाठी हव्य, कव्य आणि इतर दान्य वस्तू अदेय होतात.
12.62.7
तस्माद्धर्मो विहितो ब्राह्मणस्य ।
दमः शौचं चार्जवं चापि राजन्।
तथा विप्रस्याश्रमाः सर्व एव ।
पुरा राजन्ब्रह्मणा संनिसृष्टाः ॥ १२.६२.७ ॥
म्हणून ब्राह्मणासाठी धर्म विहित आहे: दम, शौच आणि आर्जव देखील. हे राजा, त्याचप्रमाणे ब्राह्मणाचे सर्व आश्रम पूर्वी ब्रह्मदेवाने निश्चित केले होते.
12.62.8
यः स्याद्दान्तः सोमपाश्चार्यशीलः ।
सानुक्रोशः सर्वसहो निराशीः।
ऋजुर्मृदुरनृशंसः क्षमावान् ।
स वै विप्रो नेतरः पापकर्मा ॥ १२.६२.८ ॥
जो दमी, सोमपान करणारा, श्रेष्ठ आचरणाचा, दयाळू, सर्व सहन करणारा, फलाची इच्छा नसलेला, सरळ, मृदू, क्रूरतारहित आणि क्षमाशील असेल, तोच ब्राह्मण; इतर पापकर्मी आहे.
12.62.9
विप्रं वैश्यं राजपुत्रं च राजन् ।
लोकाः सर्वे संश्रिता धर्मकामाः।
तस्माद्वर्णाञ्जातिधर्मेषु सक्ता ।
ञ्जेतुं विष्णुर्नेच्छति पाण्डुपुत्र ॥ १२.६२.९ ॥
हे राजा, ब्राह्मण, वैश्य आणि क्षत्रिय यांच्यावर धर्माची इच्छा करणारे सर्व लोक आश्रित आहेत. म्हणून हे पांडुपुत्रा, वर्ण आणि जातिधर्मात आसक्त असलेल्यांना जिंकण्याची विष्णूची इच्छा नसते.
12.62.10
लोकश्चायं सर्वलोकस्य न स्या ।
च्चातुर्वर्ण्यं वेदवादाश्च न स्युः।
सर्वाश्चेज्याः सर्वलोकक्रियाश्च ।
सद्यः सर्वे चाश्रमाश्चैव न स्युः ॥ १२.६२.१० ॥
हा लोक सर्व लोकांसाठी राहणार नाही; चातुर्वर्ण्य राहणार नाही, वेदवादही राहणार नाहीत; सर्व यज्ञ आणि लोकक्रिया राहणार नाहीत; आणि लगेच सर्व आश्रमही राहणार नाहीत.
12.62.11
यच्च त्रयाणां वर्णानामिच्छेदाश्रमसेवनम् ।
कर्तुमाश्रमदृष्टांश्च धर्मास्ताञ्शृणु पाण्डव ॥ १२.६२.११ ॥
तिन्ही वर्णांपैकी कोणी आश्रमसेवन करू इच्छिल आणि आश्रमांसाठी सांगितलेले धर्म पाळू इच्छिल, तर हे पांडवा, ते धर्म ऐक.
12.62.12
शुश्रूषोः कृतकार्यस्य कृतसंतानकर्मणः ।
अभ्यनुज्ञाप्य राजानं शूद्रस्य जगतीपते ॥ १२.६२.१२ ॥
हे पृथ्वीपते, सेवा पूर्ण केलेल्या, कार्ये संपवलेल्या आणि संतानकर्तव्य पार पाडलेल्या शूद्राने राजाची अनुज्ञा घेऊन (आश्रमात जावे).
12.62.13
अल्पान्तरगतस्यापि देशधर्मगतस्य वा ।
आश्रमा विहिताः सर्वे वर्जयित्वा निराशिषम् ॥ १२.६२.१३ ॥
थोडेसे जरी आश्रमांच्या मार्गावर गेलेल्या किंवा देशधर्मात स्थित असलेल्या माणसासाठी, निराशिष (फलेच्छारहित) आश्रम वगळता सर्व आश्रम विहित आहेत.
12.62.14
भैक्षचर्यां नचैवाहुस्तस्य तद्धर्मवादिनः ।
तथा वैश्यस्य राजेन्द्र राजपुत्रस्य चैव हि ॥ १२.६२.१४ ॥
हे राजेंद्रा, धर्मवादी त्याच्यासाठी भिक्षाचर्या सांगत नाहीत; तसेच वैश्य आणि राजपुत्र यांच्यासाठीही.
12.62.15
कृतकृत्यो वयोतीतो राज्ञः कृतपरिश्रमः ।
वैश्यो गच्छेदनुज्ञातो नृपेणाश्रमसंश्रयम् ॥ १२.६२.१५ ॥
कर्तव्ये पूर्ण करून, वय उलटलेला, राजासाठी श्रम केलेला वैश्य राजाची अनुमती घेऊन आश्रमाचा आश्रय घ्यावा.
12.62.16
वेदानधीत्य धर्मेण राजशास्त्राणि चानघ ।
संतानादीनि कर्माणि कृत्वा सोमं निषेव्य च ॥ १२.६२.१६ ॥
हे निष्पाप, धर्मानुसार वेद आणि राजशास्त्रे अध्ययन करून, संतानादी कर्मे करून, सोम सेवन करून (आश्रमासाठी पात्र होतो).
12.62.17
पालयित्वा प्रजाः सर्वा धर्मेण वदतांवर ।
राजसूयाश्वमेधादीन्मखानन्यांस्तथैव च ॥ १२.६२.१७ ॥
हे वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठा, धर्माने सर्व प्रजेचे पालन करून, राजसूय, अश्वमेध इत्यादी आणि इतर यज्ञ करून (आश्रमासाठी पात्र होतो).
12.62.18
आनयित्वा यथान्यायं विप्रेभ्यो दत्तदक्षिणः ।
संग्रामे विजयं प्राप्य तथाऽल्पं यदि वा बहु ॥ १२.६२.१८ ॥
यथाविधी यज्ञ करून, ब्राह्मणांना दक्षिणा देऊन, युद्धात विजय मिळवून — तो विजय लहान असो वा मोठा.
12.62.19
स्थापयित्वा प्रजापालं पुत्रं राज्ये च पाण्डव ।
अन्यगोत्रं प्रशस्तं वा क्षत्रियं क्षत्रियर्षभ ॥ १२.६२.१९ ॥
प्रजापालक पुत्राला राज्यावर स्थापून, किंवा दुसऱ्या गोत्रातील श्रेष्ठ क्षत्रियाला — हे पांडवा, हे क्षत्रियश्रेष्ठा.
12.62.20
अर्चयित्वा पितॄञ्श्राद्धैः पितृयज्ञैर्यथाविधि ।
देवान्यज्ञैर्ऋषीन्वेदैरर्चयित्वा तु यत्नतः ॥ १२.६२.२० ॥
श्राद्धांनी आणि पितृयज्ञांनी यथाविधी पितरांची पूजा करून, यज्ञांनी देवांची, वेदांनी ऋषींची यत्नपूर्वक पूजा करून.
12.62.21
अन्तकाले च संप्राप्ते य इच्छेदाश्रमान्तरम् ।
सोनुपूर्व्याश्रमान्राजन्गत्वा सिद्धिमवाप्नुयात् ॥ १२.६२.२१ ॥
अंतकाळ आल्यावर जो दुसऱ्या आश्रमात जाण्याची इच्छा करतो, तो हे राजा, क्रमाने आश्रमांतून जाऊन सिद्धी प्राप्त करतो.
12.62.22
राजर्षित्वेन राजेन्द्र भैक्ष्यचर्याद्यसेवया ।
अपेतगृहधर्मापि चरेज्जीवितकाम्यया ॥ १२.६२.२२ ॥
हे राजेंद्रा, राजर्षी असल्यामुळे भिक्षाचर्या इत्यादींचा अभ्यास न करताही, गृहधर्म सोडूनही, जीवनेच्छेने — असे आचरण करावे.
12.62.23
न चैतन्नैष्ठिकं कर्म त्रयाणां भूरिदक्षिण ।
चतुर्णां राजशार्दूल प्राहुराश्रमवासिनाम् ॥ १२.६२.२३ ॥
हे बहुदक्षिणा देणाऱ्या, हे कर्म तिघांचे नैष्ठिक कर्म नाही; हे राजशार्दूला, चार आश्रमवासींसाठी असे म्हटले आहे.
12.62.24
बाह्वायत्तं क्षत्रियैर्मानवानां ।
लोकश्रेष्ठं धर्ममासेवमानैः।
सर्वे धर्माः सोपधर्मास्त्रयाणां ।
राज्ञो धर्मं नीतिशास्त्रे शृणोमि ॥ १२.६२.२४ ॥
मानवांमध्ये क्षत्रियांकडून आचरला जाणारा, बाहुबलावर अवलंबून असलेला, जगात श्रेष्ठ असा तो धर्म पाळणाऱ्यांना तिन्ही वर्णांचे सर्व धर्म व उपधर्म लाभतात; राजधर्म मी नीतिशास्त्रात ऐकतो.
12.62.25
यथा राजन्हस्तिपदे पदानि ।
संलीयन्ते सर्वसत्वोद्भवानि।
एवं धर्मान्राजधर्मेषु सर्वान् ।
सर्वावस्थान्संप्रलीनान्निबोध ॥ १२.६२.२५ ॥
हे राजा, ज्याप्रमाणे सर्व प्राण्यांचे पावलांचे ठसे हत्तीच्या पावलात सामावतात, त्याचप्रमाणे सर्व अवस्थांचे सर्व धर्म राजधर्मात विलीन झाले आहेत; ते जाणून घे.
12.62.26
अल्पाश्रयानल्पफलान्वदन्ति ।
धर्मानन्यान्धर्मविदो मनुष्याः।
महाश्रयं बहुकल्याणरूपं ।
क्षात्रं धर्मं नेतरं प्राहुरार्याः ॥ १२.६२.२६ ॥
धर्मज्ञ मानव इतर धर्मांना अल्प आधार व अल्प फळ असलेले म्हणतात; परंतु आर्य क्षात्रधर्माला महान आधार, बहु कल्याणरूप आणि दुसरा नसलेला म्हणतात.
12.62.27
सर्वे धर्मा राजधर्मप्रधानाः ।
सर्वे वर्णाः पाल्यमाना भवन्ति।
सर्वस्त्यागो राजधर्मेषु राजं ।
स्त्यागं धर्मं चाहुरग्र्यं पुराणम् ॥ १२.६२.२७ ॥
राजधर्मात सर्व धर्म प्रधान आहेत; राजाने रक्षिलेले सर्व वर्ण टिकतात; हे राजा, राजधर्मांत सर्वत्याग आहे; त्यागालाही श्रेष्ठ व पुरातन धर्म म्हणतात.
12.62.28
मज्जेत्रयी दण्डनीतौ हतायां ।
सर्वे धर्माः प्रक्षयेयुर्विरुद्धाः।
सर्वे धर्माश्चाश्रमाणां हताः स्युः ।
क्षात्रे नष्टे राजधर्मे पुराणे ॥ १२.६२.२८ ॥
दंडनीती नष्ट झाल त्रयी बुडते; सर्व धर्म परस्परविरुद्ध होऊन नष्ट होतात; आश्रमांचे सर्व धर्मही नष्ट होतात. क्षात्र आणि प्राचीन राजधर्म नष्ट झाले की असेच घडते.
12.62.29
सर्वे भोगा राजधर्मेषु दृष्टाः ।
सर्वा दीक्षा राजधर्मेषु चोक्ताः।
सर्वा विद्या राजधर्मेषु युक्ताः ।
सर्वे लोका राजधर्मे प्रविष्टाः ॥ १२.६२.२९ ॥
राजधर्मात सर्व भोग दिसतात; राजधर्मात सर्व दीक्षा सांगितल्या आहेत; राजधर्मात सर्व विद्या जोडलेल्या आहेत; राजधर्मात सर्व लोक प्रविष्ट झाले आहेत.
12.62.30
नान्यो लोके विद्यतेऽजातशत्रो ॥ १२.६२.३० ॥
हे अजातशत्रो, जगात (राजधर्माशिवाय) दुसरे काहीही आढळत नाही.
12.62.31
सर्वाण्येतानि कर्माणि क्षात्रे भरतसत्तम ।
भवन्ति जीवलोकाश्च क्षत्रधर्मे प्रतिष्ठिताः ॥ १२.६२.३१ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, ही सर्व कर्मे क्षात्रात आहेत; जीवलोकही क्षत्रधर्मात प्रतिष्ठित आहेत.
12.62.32
यथा जीवाः प्राकृतैर्वध्यमाना ।
धर्मश्रुतीनामुपपीडनाय।
एवं धर्मा राजधर्मैर्वियुक्ताः ।
संचिन्वन्तो नाद्रियन्ते स्वधर्मम् ॥ १२.६२.३२ ॥
सामान्य लोकांकडून पीडित प्राणी जसे धर्मश्रुतींच्या पीडनाला बळी पडतात, तसेच राजधर्मापासून वियुक्त धर्म संचय करीत असूनही स्वधर्माचा आदर करीत नाहीत.