મહાભારત · અધ્યાય 12.64
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.64.1
एवंवीर्यः सर्वधर्मोपपन्नः ।
क्षात्रः श्रेष्ठः सर्वधर्मेषु धर्मः।
पाल्यो युष्माभिर्लोकपालैरुदारै ।
र्विपर्यये स्यादभवः प्रजानाम्। ॥ १२.६४.१ ॥
આવા પરાક્રમવાળો, સર્વ ધર્મોથી યુક્ત ક્ષાત્રધર્મ સર્વ ધર્મોમાં શ્રેષ્ઠ છે. ઉદાર લોકપાલો, તમારે તેનું રક્ષણ કરવું; વિપરીત થાય તો પ્રજાનો નાશ થાય.
12.64.2
भूसस्कारं धर्मसंस्कारयोग्यं ।
दीक्षाचर्यां पालनं च प्रजानाम्।
विद्याद्राज्ञः सर्वभूतानुकम्पा ।
देहत्यागं चाहवे धर्ममग्र्यम् ॥ १२.६४.२ ॥
ભૂમિનો સંસ્કાર, ધર્મસંસ્કાર માટે યોગ્ય દીક્ષા અને આચરણ, પ્રજાનું પાલન; રાજાએ સર્વ પ્રાણીઓ પર કરુણા રાખવી, યુદ્ધમાં દેહત્યાગ — આ જ શ્રેષ્ઠ ધર્મ જાણવો.
12.64.3
त्यागं श्रेष्ठं मुनयो वै वदन्ति ।
सर्वश्रेष्ठं यच्छरीरं त्यजन्ति।
नित्यं व्यक्तं राजधर्मेषु सर्वे ।
प्रत्यक्षं ते भूमिपाला यथैते ॥ १२.६४.३ ॥
મુનિઓ કહે છે કે ત્યાગ સર્વશ્રેષ્ઠ છે, જેમાં લોકો શરીર પણ ત્યજે છે. રાજધર્મોમાં આ સદા સ્પષ્ટ છે; હે ભૂપાલો, આ તમારી સામે જ પ્રત્યક્ષ છે.
12.64.4
बहुश्रुत्या गुरुशुश्रूषया वा ।
परस्पराः संहननाद्वदन्ति।
नित्यं धर्मं क्षत्रियो ब्रह्मचारी ।
चरेदेको ह्याश्रमं धर्मकामः ॥ १२.६४.४ ॥
બહુશ્રુતતાથી કે ગુરુશુશ્રૂષાથી, પરસ્પરના દૃઢ બંધનથી એમ તેઓ કહે છે; ક્ષત્રિયે સદા ધર્મનું આચરણ કરવું, બ્રહ્મચારી થઈને, ધર્મની કામના રાખીને, એકલાએ જ એક આશ્રમનું આચરણ કરવું.
12.64.5
सामान्यार्थे व्यवहारे प्रवृत्ते ।
प्रियाप्रिये वर्जयन्नैव यत्नात्।
चातुर्वर्ण्यं स्थापनात्पालनाच्च ।
तैस्तैर्योगैर्नियमैरौषधैश्च ॥ १२.६४.५ ॥
સામાન્ય કાર્યોમાં વ્યવહાર પ્રવૃત્ત થતાં, પ્રિય-અપ્રિયને પ્રયત્નપૂર્વક ત્યજીને, ચાતુર્વર્ણ્યની સ્થાપના અને પાલનથી, તે તે યોગો, નિયમો અને ઔષધો વડે.
12.64.6
सर्वोद्योगैराश्रमं धर्ममाहुः ।
क्षात्रं श्रेष्ठं सर्वधर्मोपपन्नम्।
वंस्वं धर्मं येन चरन्ति वर्णा ।
स्तांस्तान्धर्मानन्यथार्थान्वदन्ति ॥ १२.६४.६ ॥
બધા પ્રયત્નોથી આશ્રમધર્મ કહેવાય છે; ક્ષાત્રધર્મ શ્રેષ્ઠ છે, બધા ધર્મોથી યુક્ત. વંશપરંપરાગત ધર્મ એ છે જેનાથી વર્ણો આચરણ કરે છે; તે તે ધર્મોને તેઓ અન્ય હેતુઓ માટે કહે છે.
12.64.7
नेर्मर्यादान्नित्यमर्थे निविष्टा ।
नाहुस्तान्वै पशुभूतान्मनुष्यान्।
यथा नीतिं गमयत्यर्थयोगा ।
च्छ्रेयस्तस्मादाश्रमात्क्षत्रधर्मः ॥ १२.६४.७ ॥
હંમેશાં અર્થમાં લાગેલા છતાં મર્યાદાથી ન ડગનારાઓને તેઓ પશુતુલ્ય મનુષ્ય કહેતા નથી; અર્થયોગ જેમ નીતિ તરફ લઈ જાય છે, તેથી આશ્રમ કરતાં ક્ષાત્રધર્મ શ્રેયસ્કર છે.
12.64.8
त्रैविद्यानां या गतिर्ब्राह्मणानां ।
ये चैवोक्ताः स्वाश्रमा ब्राह्मणानाम्।
एतत्कर्म क्षत्रियस्याहुरग्र्य ।
मन्यत्कुर्वञ्छूद्रवच्छस्त्रवध्यः ॥ १२.६४.८ ॥
ત્રૈવિદ્યોની જે ગતિ છે, અને બ્રાહ્મણોના જે સ્વાશ્રમ કહેવાયા છે — આ ક્ષત્રિયનું શ્રેષ્ઠ કર્મ છે એમ તેઓ કહે છે; બીજું કર્મ કરનાર શૂદ્ર સમાન, શસ્ત્રથી વધ્ય છે.
12.64.9
चातुराश्रम्यधर्माश्च वेदवादाश्च पार्थिव ।
ब्राह्मणेनानुगन्तव्या नान्यो विद्यात्कदाचन ॥ १२.६४.९ ॥
હે રાજન્, ચાર આશ્રમોના ધર્મ અને વેદવચનોનું પાલન બ્રાહ્મણે જ કરવું; અન્ય કોઈએ તે કદી જાણવાં નહીં.
12.64.10
अन्यथा वर्तमानस्य न सा वृत्तिः प्रकल्प्यते ।
कर्मणा वर्धते धर्मो यथा धर्मस्तथैव सः ॥ १२.६४.१० ॥
જે અન્ય રીતે વર્તે તેને તે જીવનવૃત્તિ વિહિત નથી; કર્મથી ધર્મ વધે છે, જેવો ધર્મ છે તેવો જ એ પણ છે.
12.64.11
यो विकर्मस्थितो विप्रो न स सन्मानमर्हति ।
कर्म स्वमप्रयुञ्जानमविश्वास्यं हि तं विदुः ॥ १२.६४.११ ॥
જે બ્રાહ્મણ નિષિદ્ધ કર્મમાં સ્થિત છે તે સન્માનને યોગ્ય નથી; પોતાનું કર્મ ન આચરનારને અવિશ્વસનીય જાણવામાં આવે છે.
12.64.12
एते वर्णाः सर्वधर्मैश्च हीना ।
उत्क्रष्टव्याः क्षत्रियैरेव धर्माः।
तस्माच्छ्रेष्ठा राजधर्मा न चान्ये ।
वीर्यश्रेष्ठा राजधर्मा मता मे ॥ १२.६४.१२ ॥
આ વર્ણો સર્વ ધર્મોથી હીન છે; ક્ષત્રિયો દ્વારા જ છોડવા યોગ્ય ધર્મો છે. તેથી રાજધર્મ શ્રેષ્ઠ છે, અન્ય નહીં; પરાક્રમમાં શ્રેષ્ઠ રાજધર્મો મારા મતે માનવામાં આવ્યા છે.
12.64.13
मान्धातोवाच ।
यवनाः किराता गान्धाराश्चीनाः शबरबर्बराः।
शकास्तुषाराः कङ्काश्च पल्लवाश्चान्ध्रमद्रकाः ॥ १२.६४.१३ ॥
માંધાતા બોલ્યો: યવનો, કિરાતો, ગાંધારો, ચીનો, શબરો અને બર્બરો, શકો, તુષારો, કંકો, પલ્લવો, આંધ્રો અને મદ્રકો.
12.64.14
उष्ट्राः पुलिन्दा आरट्टाः काचा म्लेच्छाश्च सर्वशः ।
ब्रह्मक्षत्रप्रसूताश्च वैश्याः शूद्राश्च मानवाः ॥ १२.६४.१४ ॥
ઉષ્ટ્રો, પુલિંદો, આરટ્ટો, કાચો અને સર્વ મ્લેચ્છો; બ્રાહ્મણ-ક્ષત્રિયથી જન્મેલા, વૈશ્યો, શૂદ્રો અને મનુષ્યો.
12.64.15
कथं धर्मांश्चरिष्यन्ति सर्वे विषयवासिनः ।
मद्विधैश्च कथं स्थाप्याः सर्वे वै दस्युजीविनः ॥ १२.६४.१५ ॥
રાજ્યમાં વસતા આ સર્વ લોકો ધર્મોનું આચરણ કેવી રીતે કરશે? મારા જેવા લોકો દ્વારા લૂંટફાટથી જીવતા આ સર્વને કેવી રીતે સ્થાપી શકાય?
12.64.16
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं मघवंस्तद्ब्रवीहि मे ।
त्वं बन्धुभूतो ह्यस्माकं क्षत्रियाणां सुरेश्वर ॥ १२.६४.१६ ॥
હે મઘવન્, હું આ સાંભળવા ઇચ્છું છું; તે મને કહો. હે સુરેશ્વર, તમે તો અમારા ક્ષત્રિયોના બંધુ બન્યા છો.
12.64.17
मातापित्रोर्हि शुश्रूषा कर्तव्या सर्वदस्युभिः ।
आचार्यगुरुशुश्रूषा तथैवाश्रमवासिनाम् ॥ १२.६४.१७ ॥
માતા-પિતાની સેવા સર્વ લૂંટારાઓએ કરવી જોઈએ. એવી જ રીતે આચાર્ય-ગુરુની સેવા; આશ્રમવાસીઓની સેવા પણ (કરવી).
12.64.18
भूमिपानां च शुश्रूषा कर्तव्या सर्वदस्युभिः ।
देशधर्मक्रियाश्चैव तेषां धर्मो विधीयते ॥ १२.६४.१८ ॥
ભૂમિપાલોની સેવા પણ સર્વ લૂંટારાઓએ કરવી જોઈએ. દેશધર્મ અને ક્રિયાઓ પણ તેમના માટે વિહિત છે.
12.64.19
पितृयज्ञास्तथा कूपाः प्रपाश्च शयनानि च ।
दानानि च यथाकालं दातव्यानि द्विजातिषु ॥ १२.६४.१९ ॥
પિતૃયજ્ઞો, કૂવા, પરબો અને વિશ્રામસ્થાનો; યોગ્ય સમયે દ્વિજોને દાન આપવાં જોઈએ.
12.64.20
अहिंसा सत्यमक्रोधो वृत्तिदायानुपालनम् ।
भरणं पुत्रदाराणां शौचमद्रोह एव च ॥ १२.६४.२० ॥
અહિંસા, સત્ય, ક્રોધનો અભાવ, જીવિકા-દાનોનું પાલન, પુત્ર-પત્નીઓનું ભરણપોષણ, શૌચ અને અદ્રોહ.
12.64.21
दक्षिणा सर्वयज्ञानां दातव्या धर्ममिच्छता ।
पाकयज्ञा महार्थाश्च दातव्याः सर्वदस्युभिः ॥ १२.६४.२१ ॥
ધર્મની ઇચ્છા રાખનારે સર્વ યજ્ઞોની દક્ષિણા આપવી. પાકયજ્ઞો અને મહાન પ્રયોજનવાળા કર્મો સર્વ દસ્યુઓએ પણ કરવા.
12.64.22
एतान्येवंप्रकाराणि विहितानि पुराऽनघ ।
सर्वलोकस्य कर्माणि कर्तव्यानीह पार्थिव ॥ १२.६४.२२ ॥
હે નિષ્પાપ, પૂર્વે આવાં કર્મો વિહિત કરાયાં હતાં. હે રાજન્, અહીં સર્વ લોકનાં આ કર્મો કરવાં જોઈએ.
12.64.23
मान्धातोवाच ।
दृश्यन्ते मानुषे लोके सर्ववर्णेषु दस्यवः।
लिङ्गान्तरे वर्तमाना आश्रमेषु तथैव च ॥ १२.६४.२३ ॥
માનવલોકમાં સર્વ વર્ણોમાં દસ્યુઓ દેખાય છે; જુદાં ચિહ્નો ધારણ કરનારા અને આશ્રમોમાં પણ એમજ.
12.64.24
विनष्टायां दण्डनीत्यां राजधर्मे विनाकृते ।
संप्रमुह्यन्ति भूतानि राजदौरात्म्यतोऽनघ ॥ १२.६४.२४ ॥
હે નિષ્પાપ, દંડનીતિ નાશ પામે અને રાજધર્મ છોડાય ત્યારે, રાજાની દુષ્ટતાથી પ્રાણીઓ સંપૂર્ણ મોહમાં પડે છે.
12.64.25
असङ्ख्याता भविष्यन्ति भिक्षवो लिङ्गिनस्तथा ।
आश्रमाणां विकल्पाश्च वृत्तेऽस्मिन्वैकृते युगे ॥ १२.६४.२५ ॥
આ વિકૃત યુગમાં અસંખ્ય ભિક્ષુઓ અને ચિહ્નધારીઓ હશે; આશ્રમોમાં પણ ગૂંચવણો અને ફેરફારો થશે.
12.64.26
अशृण्वानाः पुराणानां धर्माणां शतशो नराः ।
उत्पथं प्रतिपत्स्यन्ते काममन्युसमीरिताः ॥ १२.६४.२६ ॥
પ્રાચીન ધર્મો ન સાંભળનારા સેંકડો માનવો, કામ અને ક્રોધથી પ્રેરાઈને કુમાર્ગે ચાલશે.
12.64.27
यदा निवर्त्यते पापो दण्डनीत्या महात्मभिः ।
तदा धर्मो न चलते संभूतः शाश्वतः पुरा ॥ १२.६४.२७ ॥
મહાત્માઓ દંડનીતિથી પાપીને રોકે ત્યારે પ્રાચીન કાળથી સ્થાપિત શાશ્વત ધર્મ ડગતો નથી.
12.64.28
सर्वलोकगुरुं चैव राजानं योऽवमन्यते ।
न तस्य दत्तं न कृतं न श्रुतं फलति क्वचित् ॥ १२.६४.२८ ॥
સર્વ લોકના ગુરુ એવા રાજાનું જે અપમાન કરે છે, તેનું દાન, કર્મ કે શ્રવણ ક્યારેય ફળતું નથી.
12.64.29
मानुषाणामधिपतिं देवभूतं महाद्युतिम् ।
देवाश्च बहुमन्यन्ते धर्मकामं नरेश्वरम् ॥ १२.६४.२९ ॥
મનુષ્યોના અધિપતિ, દેવસમાન, મહાતેજસ્વી, ધર્મેચ્છુક નરેશ્વરને દેવો પણ ઘણું માન આપે છે.
12.64.30
प्रजापतिर्हि भगवान्यः सर्वमसृजज्जगत् ।
स प्रवृत्तिनिवृत्त्यर्थं धर्माणां क्षत्रमिच्छति ॥ १२.६४.३० ॥
જે ભગવાન પ્રજાપતિએ સમગ્ર જગત રચ્યું, તે પ્રવૃત્તિ અને નિવૃત્તિના ધર્મો માટે ક્ષાત્રત્વ (શાસન) ઇચ્છે છે.
12.64.31
प्रवृत्तस्य हि धर्मस्य बुद्ध्या यः स्मरते गतिम् ।
स मे मान्यश्च पूज्यश्च स च क्षत्रे प्रतिष्ठितः ॥ १२.६४.३१ ॥
પ્રવૃત્ત ધર્મની ગતિને જે બુદ્ધિથી સ્મરે છે, તે મારા માટે માન્ય અને પૂજ્ય છે; તે જ ક્ષાત્રત્વમાં પ્રતિષ્ઠિત છે.
12.64.32
एवमुक्त्वा स भगवान्मरुद्गणवृतः प्रभुः ।
जगाम भवनं विष्णुरक्षरं शाश्वतं परम् ॥ १२.६४.३२ ॥
એમ કહીને મરુદ્ગણોથી ઘેરાયેલા તે ભગવાન પ્રભુ વિષ્ણુ અક્ષર, શાશ્વત, પરમ ધામમાં ગયા.
12.64.33
एवं प्रवर्तिते धर्मे पुरा सुचरितेऽनघ ।
कः क्षत्रमतिवर्तेत चेतनावान्बहुश्रुतः ॥ १२.६४.३३ ॥
આ રીતે પૂર્વે ધર્મ સારી રીતે પ્રવર્તિત હોય ત્યારે, હે નિષ્પાપ, કયો વિવેકી અને બહુશ્રુત પુરુષ ક્ષત્રધર્મનું ઉલ્લંઘન કરે?
12.64.34
अन्यायेन प्रवृत्तानि निवृत्तानि तथैव च ।
अन्तरा विलयं यान्ति यथा पथि विचक्षुषः ॥ १२.६४.३४ ॥
અન્યાયથી પ્રવર્તેલા અને એવી જ રીતે નિવૃત્ત થયેલા (કાર્યો) વચ્ચેથી જ નાશ પામે છે, જેમ માર્ગમાં અંધને (માર્ગ ખોવાઈ જાય).
12.64.35
आदौ प्रवर्तिते चक्रे तथैवादिपरायणे ।
वर्तस्व पुरुषव्याघ्र संविजानामि तेऽनघ ॥ १२.६४.३५ ॥
શરૂઆતમાં ચક્ર પ્રવર્તિત થયું તેમ જ, આદિમાં સ્થિત રહીને, હે પુરુષવ્યાઘ્ર, આચરણ કર; હે નિષ્પાપ, હું તને સારી રીતે ઓળખું છું.