महाभारत · अध्याय 12.64
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.64.1
एवंवीर्यः सर्वधर्मोपपन्नः ।
क्षात्रः श्रेष्ठः सर्वधर्मेषु धर्मः।
पाल्यो युष्माभिर्लोकपालैरुदारै ।
र्विपर्यये स्यादभवः प्रजानाम्। ॥ १२.६४.१ ॥
असा पराक्रमी, सर्व धर्मांनी युक्त क्षात्रधर्म हा सर्व धर्मांत श्रेष्ठ आहे. उदार लोकपालांनी तुम्ही त्याचे रक्षण करावे; उलट झाले तर प्रजेचा नाश होईल.
12.64.2
भूसस्कारं धर्मसंस्कारयोग्यं ।
दीक्षाचर्यां पालनं च प्रजानाम्।
विद्याद्राज्ञः सर्वभूतानुकम्पा ।
देहत्यागं चाहवे धर्ममग्र्यम् ॥ १२.६४.२ ॥
भूमीचा संस्कार, धर्मसंस्कारास योग्य दीक्षा आणि आचार, प्रजेचे पालन; राजाने सर्व प्राण्यांवर दया करावी, युद्धात देहत्याग करावा — हाच श्रेष्ठ धर्म जाणावा.
12.64.3
त्यागं श्रेष्ठं मुनयो वै वदन्ति ।
सर्वश्रेष्ठं यच्छरीरं त्यजन्ति।
नित्यं व्यक्तं राजधर्मेषु सर्वे ।
प्रत्यक्षं ते भूमिपाला यथैते ॥ १२.६४.३ ॥
मुनी त्यागच श्रेष्ठ म्हणतात; त्यात लोक देहही त्यागतात. राजधर्मात हे नेहमी स्पष्ट आहे; हे भूपालांनो, हे तुमच्या डोळ्यांसमोर प्रत्यक्ष आहे.
12.64.4
बहुश्रुत्या गुरुशुश्रूषया वा ।
परस्पराः संहननाद्वदन्ति।
नित्यं धर्मं क्षत्रियो ब्रह्मचारी ।
चरेदेको ह्याश्रमं धर्मकामः ॥ १२.६४.४ ॥
बहुश्रुतते किंवा गुरुशुश्रूषेने, परस्परांच्या दृढ बंधनाने असे ते म्हणतात; क्षत्रियाने सदैव धर्माचे आचरण करावे, ब्रह्मचारी होऊन, धर्माची इच्छा धरून, एकटाच एका आश्रमाचे आचरण करावे.
12.64.5
सामान्यार्थे व्यवहारे प्रवृत्ते ।
प्रियाप्रिये वर्जयन्नैव यत्नात्।
चातुर्वर्ण्यं स्थापनात्पालनाच्च ।
तैस्तैर्योगैर्नियमैरौषधैश्च ॥ १२.६४.५ ॥
सामान्य कार्यांत व्यवहार चालू असताना, प्रिय-अप्रिय प्रयत्नपूर्वक टाळून, चातुर्वर्ण्याची स्थापना व पालन करून, त्या त्या उपायांनी, नियमांनी आणि औषधांनी.
12.64.6
सर्वोद्योगैराश्रमं धर्ममाहुः ।
क्षात्रं श्रेष्ठं सर्वधर्मोपपन्नम्।
वंस्वं धर्मं येन चरन्ति वर्णा ।
स्तांस्तान्धर्मानन्यथार्थान्वदन्ति ॥ १२.६४.६ ॥
सर्व प्रयत्नांनी आश्रमधर्म सांगितला जातो; क्षात्रधर्म श्रेष्ठ, सर्व धर्मांनी युक्त आहे. ज्याने वर्ण आचरण करतात तो वंशपरंपरागत धर्म; त्या त्या धर्मांना ते इतर हेतूंसाठी सांगतात.
12.64.7
नेर्मर्यादान्नित्यमर्थे निविष्टा ।
नाहुस्तान्वै पशुभूतान्मनुष्यान्।
यथा नीतिं गमयत्यर्थयोगा ।
च्छ्रेयस्तस्मादाश्रमात्क्षत्रधर्मः ॥ १२.६४.७ ॥
नेहमी अर्थात गुंतलेले असले तरी मर्यादेपासून न ढळणाऱ्यांना ते पशुतुल्य मनुष्य म्हणत नाहीत; अर्थयोग जसा नीतीकडे नेतो, म्हणून आश्रमापेक्षा क्षात्रधर्म श्रेयस्कर आहे.
12.64.8
त्रैविद्यानां या गतिर्ब्राह्मणानां ।
ये चैवोक्ताः स्वाश्रमा ब्राह्मणानाम्।
एतत्कर्म क्षत्रियस्याहुरग्र्य ।
मन्यत्कुर्वञ्छूद्रवच्छस्त्रवध्यः ॥ १२.६४.८ ॥
त्रैविद्यांची जी गती आणि ब्राह्मणांचे जे स्वाश्रम सांगितले आहेत — हेच क्षत्रियाचे श्रेष्ठ कर्म असे ते म्हणतात; दुसरे कर्म करणारा शूद्रासारखा, शस्त्राने वध्य आहे.
12.64.9
चातुराश्रम्यधर्माश्च वेदवादाश्च पार्थिव ।
ब्राह्मणेनानुगन्तव्या नान्यो विद्यात्कदाचन ॥ १२.६४.९ ॥
हे राजा, चार आश्रमांचे धर्म आणि वेदवचने ब्राह्मणानेच पाळावीत; इतर कोणीही ती कधीही जाणू नये.
12.64.10
अन्यथा वर्तमानस्य न सा वृत्तिः प्रकल्प्यते ।
कर्मणा वर्धते धर्मो यथा धर्मस्तथैव सः ॥ १२.६४.१० ॥
जो वेगळ्या प्रकारे वागतो, त्याच्यासाठी ती उपजीविकेची पद्धती विहित केलेली नाही; कर्माने धर्म वाढतो, धर्म जसा आहे तसेच तेही आहे.
12.64.11
यो विकर्मस्थितो विप्रो न स सन्मानमर्हति ।
कर्म स्वमप्रयुञ्जानमविश्वास्यं हि तं विदुः ॥ १२.६४.११ ॥
जो ब्राह्मण निषिद्ध कर्मात स्थित आहे, तो सन्मानास पात्र नाही; आपले कर्म न करणाऱ्याला अविश्वसनीय समजतात.
12.64.12
एते वर्णाः सर्वधर्मैश्च हीना ।
उत्क्रष्टव्याः क्षत्रियैरेव धर्माः।
तस्माच्छ्रेष्ठा राजधर्मा न चान्ये ।
वीर्यश्रेष्ठा राजधर्मा मता मे ॥ १२.६४.१२ ॥
हे वर्ण सर्व धर्मांपासून हीन आहेत; क्षत्रियांनीच त्याग करावेत असे धर्म आहेत. म्हणून राजधर्मच श्रेष्ठ आहेत, इतर नव्हेत; पराक्रमात श्रेष्ठ राजधर्म माझ्या मते मानले आहेत.
12.64.13
मान्धातोवाच ।
यवनाः किराता गान्धाराश्चीनाः शबरबर्बराः।
शकास्तुषाराः कङ्काश्च पल्लवाश्चान्ध्रमद्रकाः ॥ १२.६४.१३ ॥
मांधाता म्हणाला: यवन, किरात, गांधार, चीन, शबर व बर्बर, शक, तुषार, कंक, पल्लव, आंध्र व मद्रक.
12.64.14
उष्ट्राः पुलिन्दा आरट्टाः काचा म्लेच्छाश्च सर्वशः ।
ब्रह्मक्षत्रप्रसूताश्च वैश्याः शूद्राश्च मानवाः ॥ १२.६४.१४ ॥
उष्ट्र, पुलिंद, आरट्ट, काच आणि सर्व म्लेच्छ; ब्राह्मण व क्षत्रियांपासून जन्मलेले, वैश्य, शूद्र व मानव.
12.64.15
कथं धर्मांश्चरिष्यन्ति सर्वे विषयवासिनः ।
मद्विधैश्च कथं स्थाप्याः सर्वे वै दस्युजीविनः ॥ १२.६४.१५ ॥
राज्यात राहणारे हे सर्व लोक धर्माचे पालन कसे करतील? माझ्यासारख्यांकडून दरोड्यावर जगणारे हे सर्व कसे स्थापित करता येतील?
12.64.16
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं मघवंस्तद्ब्रवीहि मे ।
त्वं बन्धुभूतो ह्यस्माकं क्षत्रियाणां सुरेश्वर ॥ १२.६४.१६ ॥
हे मघवन्, हे मला ऐकायचे आहे; ते मला सांगा. हे सुरेश्वरा, तुम्ही तर आमचे, क्षत्रियांचे, बांधव झाला आहात.
12.64.17
मातापित्रोर्हि शुश्रूषा कर्तव्या सर्वदस्युभिः ।
आचार्यगुरुशुश्रूषा तथैवाश्रमवासिनाम् ॥ १२.६४.१७ ॥
माता-पित्यांची सेवा सर्व दस्युंनी करावी. तसेच आचार्य-गुरूंची सेवा; आश्रमवासीयांची सेवाही (करावी).
12.64.18
भूमिपानां च शुश्रूषा कर्तव्या सर्वदस्युभिः ।
देशधर्मक्रियाश्चैव तेषां धर्मो विधीयते ॥ १२.६४.१८ ॥
भूमिपालांची सेवाही सर्व दस्युंनी करावी. देशधर्म आणि कर्मे त्यांच्यासाठीच विहित आहेत.
12.64.19
पितृयज्ञास्तथा कूपाः प्रपाश्च शयनानि च ।
दानानि च यथाकालं दातव्यानि द्विजातिषु ॥ १२.६४.१९ ॥
पितृयज्ञ, विहिरी, पाणपोई आणि विश्रांतिस्थाने; योग्य वेळी द्विजांना दाने द्यावीत.
12.64.20
अहिंसा सत्यमक्रोधो वृत्तिदायानुपालनम् ।
भरणं पुत्रदाराणां शौचमद्रोह एव च ॥ १२.६४.२० ॥
अहिंसा, सत्य, क्रोधहीनता, वृत्ति-दानांचे पालन, पुत्र-पत्नींचे भरण, शौच आणि अद्रोह.
12.64.21
दक्षिणा सर्वयज्ञानां दातव्या धर्ममिच्छता ।
पाकयज्ञा महार्थाश्च दातव्याः सर्वदस्युभिः ॥ १२.६४.२१ ॥
धर्माची इच्छा करणाऱ्याने सर्व यज्ञांची दक्षिणा द्यावी. पाकयज्ञ आणि महान हेतू असलेली कर्मे सर्व दस्युंनीही करावीत.
12.64.22
एतान्येवंप्रकाराणि विहितानि पुराऽनघ ।
सर्वलोकस्य कर्माणि कर्तव्यानीह पार्थिव ॥ १२.६४.२२ ॥
हे निष्पाप, पूर्वी अशा प्रकारची कर्मे विहित केली होती. हे राजा, या जगातील सर्व लोकांनी ही कर्मे करावीत.
12.64.23
मान्धातोवाच ।
दृश्यन्ते मानुषे लोके सर्ववर्णेषु दस्यवः।
लिङ्गान्तरे वर्तमाना आश्रमेषु तथैव च ॥ १२.६४.२३ ॥
मानवी लोकात सर्व वर्णांमध्ये दस्यू दिसतात; वेगळी चिन्हे धारण करणारे आणि आश्रमांमध्येही तसेच.
12.64.24
विनष्टायां दण्डनीत्यां राजधर्मे विनाकृते ।
संप्रमुह्यन्ति भूतानि राजदौरात्म्यतोऽनघ ॥ १२.६४.२४ ॥
हे निष्पाप, दंडनीती नष्ट झाली आणि राजधर्म सोडला गेला की राजाच्या दुष्टपणामुळे प्राणी पूर्णपणे मोहात पडतात.
12.64.25
असङ्ख्याता भविष्यन्ति भिक्षवो लिङ्गिनस्तथा ।
आश्रमाणां विकल्पाश्च वृत्तेऽस्मिन्वैकृते युगे ॥ १२.६४.२५ ॥
या विकृत युगात असंख्य भिक्षू आणि चिन्हधारी असतील; आश्रमांमध्येही गोंधळ आणि बदल होतील.
12.64.26
अशृण्वानाः पुराणानां धर्माणां शतशो नराः ।
उत्पथं प्रतिपत्स्यन्ते काममन्युसमीरिताः ॥ १२.६४.२६ ॥
प्राचीन धर्म न ऐकणारे शेकडो लोक, काम आणि क्रोधाने प्रेरित होऊन कुमार्गाला लागतील.
12.64.27
यदा निवर्त्यते पापो दण्डनीत्या महात्मभिः ।
तदा धर्मो न चलते संभूतः शाश्वतः पुरा ॥ १२.६४.२७ ॥
महात्मे दण्डनीतीने पापी माणसाला रोखतात तेव्हा पुरातन काळापासून स्थिर असलेला शाश्वत धर्म ढळत नाही.
12.64.28
सर्वलोकगुरुं चैव राजानं योऽवमन्यते ।
न तस्य दत्तं न कृतं न श्रुतं फलति क्वचित् ॥ १२.६४.२८ ॥
सर्व लोकांचा गुरू असलेल्या राजाचा जो अपमान करतो, त्याचे दान, कर्म वा श्रवण कधीही फळ देत नाही.
12.64.29
मानुषाणामधिपतिं देवभूतं महाद्युतिम् ।
देवाश्च बहुमन्यन्ते धर्मकामं नरेश्वरम् ॥ १२.६४.२९ ॥
मनुष्यांचा अधिपती, देवतुल्य, महातेजस्वी, धर्माची इच्छा करणारा नरेश्वर याला देवसुद्धा फार मान देतात.
12.64.30
प्रजापतिर्हि भगवान्यः सर्वमसृजज्जगत् ।
स प्रवृत्तिनिवृत्त्यर्थं धर्माणां क्षत्रमिच्छति ॥ १२.६४.३० ॥
ज्या भगवान प्रजापतीने सर्व जग निर्माण केले, तो प्रवृत्ती आणि निवृत्तीच्या धर्मासाठी क्षात्रत्व (राज्यशासन) इच्छितो.
12.64.31
प्रवृत्तस्य हि धर्मस्य बुद्ध्या यः स्मरते गतिम् ।
स मे मान्यश्च पूज्यश्च स च क्षत्रे प्रतिष्ठितः ॥ १२.६४.३१ ॥
प्रवृत्त झालेल्या धर्माची गती जो बुद्धीने स्मरतो, तो मला मान्य व पूज्य आहे; तोच क्षात्रत्वात प्रतिष्ठित आहे.
12.64.32
एवमुक्त्वा स भगवान्मरुद्गणवृतः प्रभुः ।
जगाम भवनं विष्णुरक्षरं शाश्वतं परम् ॥ १२.६४.३२ ॥
असे बोलून मरुद्गणांनी वेढलेले ते भगवान प्रभू विष्णू अक्षर, शाश्वत, परम धामाकडे गेले.
12.64.33
एवं प्रवर्तिते धर्मे पुरा सुचरितेऽनघ ।
कः क्षत्रमतिवर्तेत चेतनावान्बहुश्रुतः ॥ १२.६४.३३ ॥
असा पूर्वी धर्म सुप्रवर्तित असताना, हे निष्पाप, कोण विवेकी व बहुश्रुत पुरुष क्षत्रधर्माचे उल्लंघन करील?
12.64.34
अन्यायेन प्रवृत्तानि निवृत्तानि तथैव च ।
अन्तरा विलयं यान्ति यथा पथि विचक्षुषः ॥ १२.६४.३४ ॥
अन्यायाने प्रवर्तित आणि तसेच निवर्तित झालेली (कर्मे) मध्येच नष्ट होतात, जसे मार्गावर आंधळ्याचे (मार्ग नष्ट होतात).
12.64.35
आदौ प्रवर्तिते चक्रे तथैवादिपरायणे ।
वर्तस्व पुरुषव्याघ्र संविजानामि तेऽनघ ॥ १२.६४.३५ ॥
सुरुवातीला चक्र प्रवर्तित झाले तसे आणि आदीमध्ये स्थिर राहून, हे पुरुषव्याघ्रा, वर्तन कर; हे निष्पाप, मी तुला चांगले जाणतो.