Mahābhārata · Adhyāya 12.67
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.67.1
किमाहुर्दैवतं विप्रा राजानं भरतर्षभ ।
मनुष्याणामधिपतिं तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.६७.१ ॥
Toro de los Bharatas, ¿qué dicen los brahmanes que es una deidad, el rey señor de los hombres? Dímelo, abuelo.
12.67.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
बृहस्पतिं वसुमना यथा पप्रच्छ भारत ॥ १२.६७.२ ॥
Aquí también recitan esta antigua historia, Bhārata, de cómo Vasumanas preguntó a Bṛhaspati.
12.67.3
राजा वसुमना नाम कौसल्यो धीमतां वरः ।
महर्षि किल पप्रच्छ कृतप्रज्ञं बृहस्पतिम् ॥ १२.६७.३ ॥
El rey Vasumanas, del linaje de Kosala, el mejor de los sabios, en verdad preguntó al gran sabio Bṛhaspati, de sabiduría perfecta.
12.67.4
सर्वं वैनयिकं कृत्वा विनयज्ञो बृहस्पतिम् ।
दक्षिणानन्तरो भूत्वा प्रणम्य विधिपूर्वकम् ॥ १२.६७.४ ॥
Habiendo cumplido todas las cortesías, conocedor del debido comportamiento, se puso a la derecha de Bṛhaspati e hizo la reverencia según la regla.
12.67.5
विधिं पप्रच्छ राजस्य सर्वलोकहिते रतः ।
प्रजानां सुखमन्विच्छन्धर्मशीलं बृहस्पतिम् ॥ १२.६७.५ ॥
Entregado al bien de todos los mundos, buscando la felicidad de sus súbditos, preguntó a Bṛhaspati, de carácter virtuoso, sobre el método de la realeza.
12.67.6
केन भूतानि वर्धन्ते क्षयं गच्छन्ति केन वा ।
कमर्चन्तो महाप्राज्ञ सुखमव्ययमाप्नुयुः
एतन्मे शंस देवर्षे धर्मकामार्थसंशयम् ॥ १२.६७.६ ॥
¿Por qué prosperan los seres y por qué decaen? Gran sabio, ¿a quién adorando alcanzan los hombres la felicidad imperecedera? Sabio divino, explícame esta duda sobre el dharma, el deseo y la riqueza.
12.67.7
एवं पृष्टो महाप्राज्ञः कौसल्येनामितौजसा ।
राजसत्कारमव्यग्रो राज्यस्य च विवर्धनम्।
दण्डनीतिं समाश्रित्य शशंसास्मै बृहस्पतिः ॥ १२.६७.७ ॥
Así interrogado por Kauśalya, de poder sin límites, el muy sabio Bṛhaspati, con serenidad, le expuso el honrar a los reyes y el crecimiento del reino, apoyándose en la ciencia del gobierno mediante el castigo (daṇḍanīti).
12.67.8
राजमूलो महाप्राज्ञ धर्मो लोकस्य लक्ष्यते ।
प्रजा राजभयादेव न खादन्ति परस्परम् ॥ १२.६७.८ ॥
Oh muy sabio, en el mundo se ve que la raíz del dharma está en el rey; solo por temor al rey no se devoran unos a otros los súbditos.
12.67.9
राजा ह्येवाखिलं लोकं समुदीर्णं समुत्सुकम् ।
प्रसादयति धर्मेण प्रसाद्य च विराजते ॥ १२.६७.९ ॥
Solo el rey apacigua con el dharma a todo el mundo, agitado y ansioso; y habiéndolo apaciguado, resplandece.
12.67.10
यथा ह्यनुदये राजन्भूतानि शशिसूर्ययोः ।
अन्धे तमसि मज्जेयुरपश्यन्तः परस्परम् ॥ १२.६७.१० ॥
Como, oh rey, si el sol y la luna no salieran, los seres se hundirían en la oscura tiniebla sin poder verse unos a otros.
12.67.11
यथा ह्यनुदके मत्स्या निराक्रन्दे विहङ्गमाः ।
विहरेयुर्यथाकामं विहिंसन्तः पुनः पुनः ॥ १२.६७.११ ॥
Como los peces cuando no hay agua, y las aves donde ningún clamor es oído, que vagarían a su antojo dañándose una y otra vez.
12.67.12
विमथ्यातिक्रमेरंश्च विषह्यापि परस्परम् ।
अभावमचिरेणैव गच्छेयुर्नात्र संशयः ॥ १२.६७.१२ ॥
Atormentándose unos a otros, transgrediendo los límites y sometiéndose mutuamente, pronto llegarían a la destrucción; de esto no hay duda.
12.67.13
एवमेव विना राज्ञा विनश्येयुरिमाः प्रजाः ।
अन्धे तमसि मज्जेयुरगोपाः पशवो यथा ॥ १२.६७.१३ ॥
Así mismo, sin rey perecerían estos súbditos, hundiéndose en la oscura tiniebla como ganado sin pastores.
12.67.14
हरेयुर्बलवन्तोऽपि दुर्बलानां परिग्रहान् ।
हन्युर्व्यायच्छमानांश्च यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.१४ ॥
Si el rey no protege, incluso los fuertes arrebatarían las posesiones de los débiles y matarían a quienes resistan.
12.67.15
ममेदमिति लोकेऽस्मिन्न भवेत्स्वपरिग्रहः ।
न दारा न च पुत्रः स्यान्न धनं न परिग्रहः।
विष्वग्लोपः प्रवर्तेत यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.१५ ॥
En este mundo no habría noción de 'esto es mío'; no habría esposa, ni hijo, ni riqueza, ni posesión. Si el rey no protege, la ruina total se extendería por todas partes.
12.67.16
यानं वस्त्रमलङ्कारान्रत्नानि विविधानि च ।
हरेयुः सहसा पापा यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.१६ ॥
Si el rey no protege, los malvados arrebatarían de repente vehículos, telas, adornos y diversas joyas.
12.67.17
पतेद्बहुविधं शस्त्रं बहुधा धर्मचारिषु ।
अधर्मः प्रगृहीतः स्याद्यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.१७ ॥
Si el rey no protege, toda clase de armas caerían sobre quienes siguen el dharma, y la injusticia se impondría.
12.67.18
मातरं पितरं वृद्धमाचार्यमतिथिं गुरुम् ।
क्लिश्नीयुरपि हिंस्युर्वा यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.१८ ॥
Si el rey no protege, la gente afligiría incluso a madre, padre, a los ancianos, al maestro, al huésped y al gurú, o incluso les haría daño.
12.67.19
अन्यांश्च क्रोशतो हिंस्युर्लोकोऽयं दस्युवद्भवेत् ।
वधबन्धपरिक्लेशो नित्यमर्थवतां भवेत्।
ममत्वं च न विन्देयुर्यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.१९ ॥
Herirían a otros que claman, y este mundo se volvería como una banda de ladrones. Los ricos sufrirían constantemente muerte, ataduras y tormento, y no encontrarían nada que llamar suyo, si el rey no protege.
12.67.20
अन्ताश्चाकाल एव स्युर्लोकोऽयं दस्युसाद्भवेत् ।
पतेद्बहुविधं राज्यं यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.२० ॥
Los fines llegarían incluso fuera de tiempo, y este mundo caería en manos de ladrones. Si el rey no protege, el reino se derrumbaría de muchas maneras.
12.67.21
न योनिदोषो वर्तेत न कृषिर्न वणिक्पथः ।
मज्जेद्धर्मस्त्रयी न स्याद्यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.२१ ॥
No habría mezcla de castas, ni agricultura ni rutas de comercio; el dharma triple se hundiría y dejaría de existir, si el rey no protege.
12.67.22
न यज्ञाः संप्रवर्तेयुर्विधिवत्स्वाप्तदक्षिणाः ।
न विवाहाः समाजो वा यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.२२ ॥
Los sacrificios no se realizarían según la regla con los honorarios debidamente entregados; no habría matrimonios ni asambleas sociales, si el rey no protege.
12.67.23
न वृषाः संप्रवर्तेरन्न मथ्येरंश्च गर्गराः ।
घोषाः प्रणाशं गच्छेयुर्यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.२३ ॥
Los toros no prosperarían, ni se batiría la leche; los asentamientos de pastores irían a la ruina, si el rey no protege.
12.67.24
त्रस्तमुद्विग्नहृदयं हाहाभूतमचेतनम् ।
क्षणेन विनशेत्सर्वं यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.२४ ॥
Aterrorizados, con el corazón agitado, gritando '¡ay, ay!', sin sentido, todo perecería en un instante, si el rey no protege.
12.67.25
न संवत्सरसत्राणि तिष्ठेयुरकुतोभयाः ।
विधिवद्दक्षिणावन्ति यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.२५ ॥
Si el rey no protege, los sacrificios de año entero, celebrados según el rito con ricas ofrendas, no podrían continuar libres de temor.
12.67.26
ब्राह्मणाश्चतुरो वेदान्नाधीयीरंस्तपस्विनः ।
विद्यास्नाता व्रतस्नाता यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.२६ ॥
Si el rey no protege, los brahmanes ascetas, purificados por el saber y por los votos, no estudiarían los cuatro Vedas.
12.67.27
न भवेद्धर्मसंसेवी मोहविप्रहतो जनः ।
हर्ता स्वच्छेन्द्रियो गच्छेद्यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.२७ ॥
Si el rey no protege, la gente no seguiría el dharma; golpeada por la ilusión y la confusión, con los sentidos sin freno, se volvería ladrona.
12.67.28
हस्ताद्धस्तं परिमुषेद्भिद्येरन्सर्वसेतवः ।
भयार्तं विद्रवेत्सर्वं यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.२८ ॥
Si el rey no protege, lo que pasa de mano en mano sería robado; todos los diques se romperían, y todos atormentados por el miedo huirían.
12.67.29
अनयाः संप्रवपर्तेरन्भवेद्वै वर्णसङ्करः ।
दुर्भिक्षमाविशेद्राष्ट्रं यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.२९ ॥
Si el rey no protege, se extendería la iniquidad, ciertamente habría mezcla de los varnas y la hambruna entraría en el reino.
12.67.30
विवृत्य हि यथाकामं गृहद्वाराणि शेरते ।
मनुष्या रक्षिता राज्ञा समन्तादकुतोभयाः ॥ १२.६७.३० ॥
Las personas protegidas por el rey duermen con las puertas de sus casas abiertas a su gusto, libres de temor por todas partes.
12.67.31
नाक्रुष्टं सहते कश्चित्कुतो वा हस्तलाघवम् ।
यदि राजा न सम्यग्गां रक्षयत्यपि धार्मिकः ॥ १२.६७.३१ ॥
Si incluso un rey justo no protege bien la tierra, ¿quién soportaría el insulto o el robo por destreza de manos?
12.67.32
स्त्रियश्चापुरुषा मार्गं सर्वालङ्कारभूषिताः ।
निर्भयाः प्रतिपद्यन्ते यदि रक्षति भूमिपः ॥ १२.६७.३२ ॥
Cuando el rey protege, las mujeres adornadas con todas sus joyas recorren el camino sin miedo, incluso sin acompañante masculino.
12.67.33
धर्ममेव प्रपद्यन्ते न हिंसन्ति परस्परम् ।
अनुगृह्णन्ति चान्योन्यं यदा रक्षति भूमिपः ॥ १२.६७.३३ ॥
Cuando el rey protege la tierra, la gente se acoge solo al dharma, no se daña mutuamente y se favorece entre sí.
12.67.34
यजन्ते च महायज्ञैस्त्रयो वर्णाः पृथग्विधैः ।
युक्ताश्चाधीयते विद्यां यदा रक्षति भूमिपः ॥ १२.६७.३४ ॥
Cuando el rey protege la tierra, las tres clases ofrecen grandes sacrificios de diversos tipos y, dedicadas, estudian el conocimiento.
12.67.35
वार्तामूलो ह्ययं लोकस्तया वै धार्यते सदा ।
तत्सर्वं वर्तते सम्यग्यदा रक्षति भूमिपः ॥ १२.६७.३५ ॥
Este mundo tiene su raíz en el sustento (vārtā), y por ello siempre se sostiene. Cuando el rey protege, todo marcha como debe.
12.67.36
यदा राजा धुरं श्रेष्ठामादाय वहति प्रजाः ।
महता बलयोगेन तदा लोकः प्रसीदयि ॥ १२.६७.३६ ॥
Cuando el rey asume la mejor de las cargas y sostiene a sus súbditos con gran fuerza y poder, entonces el mundo queda satisfecho.
12.67.37
यस्याभावेन भूतानामभावः स्यात्समन्ततः ।
भावे च भावो नित्यं स्यात्कस्तं न प्रतिपूजयेत् ॥ १२.६७.३७ ॥
¿Quién no honraría a aquel en cuya ausencia los seres perecerían por todas partes, y en cuya presencia siempre prosperarían?
12.67.38
तस्य यो वहते भारं सर्वलोकसुखावहम् ।
तिष्ठन्प्रियहिते राज्ञ उभौ लोकाविमौ जयेत् ॥ १२.६७.३८ ॥
Quien carga con su peso, que trae felicidad a todos los mundos, y permanece en el bienestar querido del rey, conquista ambos mundos.
12.67.39
यस्तस्य पुरुषः पापं मनसाऽप्यनुचिन्तयेत् ।
असंशयमिह क्लिष्टः प्रेत्यापि नरकं व्रजेत् ॥ १२.६७.३९ ॥
El hombre que siquiera en su mente medita el mal contra él, sin duda sufre aquí, y aun después de la muerte va al infierno.
12.67.40
न हि जात्ववमन्तव्यो मनुष्य इति भूमिपः ।
महती देवता ह्येषा नररूपेण तिष्ठति ॥ १२.६७.४० ॥
Nunca se debe despreciar a un rey pensando «es solo un hombre»; esta gran deidad se encuentra en forma humana.
12.67.41
कुरुते पञ्चरूपाणि कालयुक्तानि यः सदा ।
भवत्यग्निस्तथाऽऽदित्यो मृत्युर्वैश्रवणो यमः ॥ १२.६७.४१ ॥
Quien siempre adopta cinco formas unidas al tiempo se convierte en fuego, igualmente en el sol, la muerte, Vaiśravaṇa (Kubera) y Yama.
12.67.42
यदा ह्यासीदतः पापान्दहत्युग्रेण तेजसा ।
मिथ्योपचरितो राजा तदा भवति पावकः ॥ १२.६७.४२ ॥
Cuando el rey quema a los pecadores con su ardiente esplendor, entonces, si es tratado falsamente, se convierte en fuego.
12.67.43
यदा पश्यति चारेण सर्वभूतानि भूमिपः ।
क्षेमं च कृत्वा व्रजति तदा भवति भास्करः ॥ १२.६७.४३ ॥
Cuando el rey, por medio de sus espías, observa a todos los seres y, habiendo asegurado su bienestar, avanza, entonces se convierte en el sol.
12.67.44
अशुचींश्च यदा क्रुद्धः क्षिणोति शतशो नरान् ।
सपुत्रपौत्रान्सामात्यांस्तदा भवति सोन्तकः ॥ १२.६७.४४ ॥
Cuando el rey, airado, destruye a cientos de hombres impuros junto con sus hijos, nietos y ministros, entonces se convierte en el Destructor, la Muerte.
12.67.45
यदा त्वधार्मिकान्सर्वांस्तीक्ष्णैर्दण्डैर्नियच्छति ।
धार्मिकांश्चानुगृह्णाति भवत्यथ यमस्तदा ॥ १२.६७.४५ ॥
Cuando el rey somete a todos los injustos con castigos severos y favorece a los justos, entonces se convierte en Yama.
12.67.46
यदा तु धनधाराभिस्तर्पयत्युपकारिणः ।
आच्छिनत्ति च रत्नानि विविधान्यपकारिणां ॥ १२.६७.४६ ॥
Cuando el rey colma a sus benefactores con torrentes de riqueza y arrebata las diversas joyas de los malhechores,
12.67.47
श्रियं ददाति कस्मैचित्कस्माच्चिदपकर्षति ।
तदा वैश्रवणो राजा लोके भवति भूमिपः ॥ १२.६७.४७ ॥
Cuando el rey concede fortuna a uno y se la quita a otro, entonces en el mundo se convierte en señor de la tierra como Vaiśravaṇa (Kubera).
12.67.48
नास्यापवादे स्थातव्यं दक्षेणाक्लिष्टकर्मणा ।
धर्ममाकाङ्क्षता लोके ईश्वरस्यानसूयता ॥ १२.६७.४८ ॥
Un rey que desea el dharma, hábil y de acciones sin tacha, no debe quedar bajo el reproche; y en el mundo no se debe envidiar al señor.
12.67.49
न हि राज्ञः प्रतीपानि कुर्वन्सुखमवाप्नुयात् ।
पुत्रो भ्राता वयस्यो वा यद्यप्यात्मसमो भवेत् ॥ १२.६७.४९ ॥
Quien actúa contra el rey no puede obtener felicidad, aunque sea un hijo, un hermano o un compañero, incluso uno igual a sí mismo.
12.67.50
कुर्यात्कृष्णगतिः शेषं ज्वलितोऽनिलसारथिः ।
न तु राज्ञाऽभिपन्नस्य शेषं क्वचन विद्यते ॥ १२.६७.५० ॥
Un fuego ardiente que tiene al viento por auriga no deja nada tras de sí; y para quien ha caído en manos del rey, nada en absoluto queda en ninguna parte.
12.67.51
तस्य सर्वाणि रक्ष्याणि दूरतः परिवर्जयेत् ।
मृत्योरिव जुगुप्सेत राजस्वहरणान्नरः ॥ १२.६७.५१ ॥
Todas sus pertenencias deben ser protegidas, y uno debe mantenerse lejos de ellas. Un hombre debe rehuir el robo de la riqueza del rey como si fuera la muerte.
12.67.52
वध्येतभिमृशन्सद्यो मृगः कूटमिव स्पृशन् ।
आत्मस्वमिव संरक्षेद्राजस्वमिह बुद्धिमान् ॥ १२.६७.५२ ॥
Como el ciervo que toca una trampa es muerto al instante, así quien toca la riqueza del rey es destruido de inmediato. El sabio debe guardar la riqueza del rey como guarda la suya propia.
12.67.53
महान्तं नरकं घोरमप्रतिष्ठमचेतसः ।
पतन्ति चिररात्राय राजवित्तापहारिणः ॥ १२.६७.५३ ॥
Los insensatos que roban la riqueza del rey caen en un gran y terrible infierno sin fundamento, por una larga noche.
12.67.54
राजा भोजो विराट् सम्राट् क्षत्रियो भूपतिर्नृपः ।
य एभिः स्तूयते शब्दैः कस्तं नार्चितुमर्हति ॥ १२.६७.५४ ॥
Aquel que es alabado con estas palabras —rey, bhoja, virāṭ, samrāṭ, kṣatriya, bhūpati, nṛpa— ¿quién no sería digno de honrarlo?
12.67.55
तस्माद्बुभूषुर्नियतो जितात्मा संयतेन्द्रियः ।
मेधावी धृतिमान्दक्षः संश्रयेत् महीपतिम् ॥ १२.६७.५५ ॥
Por eso, quien desee prosperar, dueño de sí, vencedor de sí mismo, de sentidos controlados, sabio, firme y hábil, debe buscar el amparo del rey.
12.67.56
कृतज्ञं प्राज्ञमक्षुद्रं दृढभक्तिं जितेन्द्रियम् ।
धर्मनित्यं स्थितं स्थाने मन्त्रिणं पूजयेन्नृपः ॥ १२.६७.५६ ॥
El rey debe honrar al consejero que es agradecido, sabio, noble, firme en su devoción, dueño de sus sentidos, constante en el dharma y firme en su lugar.
12.67.57
दृढभक्तिं कृतप्रज्ञं धर्मज्ञं संयतेन्द्रियम् ।
शूरमक्षुद्रकर्माणं प्रसिद्धं जनमाश्रयेत् ॥ १२.६७.५७ ॥
Uno debe acudir a un hombre firme en su devoción, de sabiduría madura, conocedor del dharma, de sentidos controlados, valiente, de obras nobles y renombrado.
12.67.58
राजा प्रगल्भं पुरुषं करोति ।
राजा भृशं बृंहयते मनुष्यम्।
राजाभिपन्नस्य कुतः सुखानि ।
राजाऽभ्युपेतं सुखिनं करोति ॥ १२.६७.५८ ॥
El rey hace audaz al hombre. El rey eleva grandemente al hombre. Para quien ha caído bajo el poder del rey, ¿dónde está la dicha? El rey hace feliz a quien se acoge a él.
12.67.59
राजा प्रजानां प्रथमं शरीरं ।
प्रजाश्च राज्ञोऽप्रतिमं शरीरम्।
राज्ञा विहीना न भवन्ति देशा ।
देशैर्विहीना न नृपा भवन्ति ॥ १२.६७.५९ ॥
El rey es el primer cuerpo del pueblo, y el pueblo es el cuerpo incomparable del rey. Sin rey no hay territorios; sin territorios no hay reyes.
12.67.60
राजा प्रजानां हृदयं गरीयो ।
गतिः प्रतिष्ठा सुखमुत्तमं च।
समाश्रिता लोकमिमं परं च ।
जयन्ति सम्यक्पुरुषा नरेन्द्र ॥ १२.६७.६० ॥
El rey es el corazón de los súbditos, lo más venerable. Él es su refugio, su sustento y la suprema felicidad. Los hombres que se acogen a él vencen bien este mundo y el otro, oh señor de los hombres.
12.67.61
नराधिपश्चाप्यनुशिष्य मेदिनीं ।
दमेन सत्येन च सौहृदेन।
महद्भिरिष्ट्वा क्रतुभिर्महायशा ।
स्त्रिविष्टपे स्थानमुपैति शाश्वतम् ॥ १२.६७.६१ ॥
El señor de los hombres, también, tras gobernar la tierra con dominio de sí, verdad y benevolencia, y tras honrar con grandes sacrificios, alcanza gran gloria y un lugar eterno en el cielo.
12.67.62
स एवमुक्तोऽङ्गिरसा कौसल्यो राजसत्तमः ।
प्रयत्नात्कृतवान्वीरः प्रजापालनमुत्तमम् ॥ १२.६७.६२ ॥
Así exhortado por Aṅgiras, el héroe Kauśalya, el mejor de los reyes, cumplió con diligencia el supremo deber de proteger a sus súbditos.