మహాభారతం · అధ్యాయం 12.67
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.67.1
किमाहुर्दैवतं विप्रा राजानं भरतर्षभ ।
मनुष्याणामधिपतिं तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.६७.१ ॥
భరతశ్రేష్ఠా, మనుషులకు అధిపతియైన రాజును బ్రాహ్మణులు ఏ దేవతగా చెబుతారు? పితామహా, అది నాకు చెప్పండి.
12.67.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
बृहस्पतिं वसुमना यथा पप्रच्छ भारत ॥ १२.६७.२ ॥
ఇక్కడ కూడా ఈ పురాతన ఇతిహాసాన్ని చెబుతారు; భారతా, వసుమనుడు బృహస్పతిని ఎలా అడిగాడో.
12.67.3
राजा वसुमना नाम कौसल्यो धीमतां वरः ।
महर्षि किल पप्रच्छ कृतप्रज्ञं बृहस्पतिम् ॥ १२.६७.३ ॥
జ్ఞానులలో శ్రేష్ఠుడైన కౌసల్య రాజు వసుమనుడు, నిశ్చయంగా ప్రజ్ఞావంతుడైన మహర్షి బృహస్పతిని అడిగాడు.
12.67.4
सर्वं वैनयिकं कृत्वा विनयज्ञो बृहस्पतिम् ।
दक्षिणानन्तरो भूत्वा प्रणम्य विधिपूर्वकम् ॥ १२.६७.४ ॥
వినయాచారాన్నంతటినీ చేసి, వినయజ్ఞుడై, బృహస్పతికి కుడివైపున నిలిచి, విధిప్రకారం నమస్కరించి.
12.67.5
विधिं पप्रच्छ राजस्य सर्वलोकहिते रतः ।
प्रजानां सुखमन्विच्छन्धर्मशीलं बृहस्पतिम् ॥ १२.६७.५ ॥
సర్వలోక హితంలో నిమగ్నుడై, ప్రజల సుఖాన్ని కోరి, ధర్మశీలుడైన బృహస్పతిని రాజధర్మ విధిని అడిగాడు.
12.67.6
केन भूतानि वर्धन्ते क्षयं गच्छन्ति केन वा ।
कमर्चन्तो महाप्राज्ञ सुखमव्ययमाप्नुयुः
एतन्मे शंस देवर्षे धर्मकामार्थसंशयम् ॥ १२.६७.६ ॥
దేనివల్ల ప్రాణులు వర్ధిల్లుతాయి, దేనివల్ల క్షీణిస్తాయి? మహాప్రాజ్ఞా, దేనిని పూజించి మనుషులు అక్షయ సుఖం పొందుతారు? దేవర్షీ, ధర్మ కామ అర్థ సంశయాన్ని నాకు చెప్పండి.
12.67.7
एवं पृष्टो महाप्राज्ञः कौसल्येनामितौजसा ।
राजसत्कारमव्यग्रो राज्यस्य च विवर्धनम्।
दण्डनीतिं समाश्रित्य शशंसास्मै बृहस्पतिः ॥ १२.६७.७ ॥
అమితతేజుడైన కౌసల్యుడు ఈ విధంగా అడగగా, మహాప్రాజ్ఞుడైన బృహస్పతి ప్రశాంతంగా, రాజసత్కారం మరియు రాజ్య వృద్ధి గురించి దండనీతిని ఆశ్రయించి అతనికి వివరించెను.
12.67.8
राजमूलो महाप्राज्ञ धर्मो लोकस्य लक्ष्यते ।
प्रजा राजभयादेव न खादन्ति परस्परम् ॥ १२.६७.८ ॥
ఓ మహాప్రాజ్ఞా, లోకంలో ధర్మానికి మూలం రాజులోనే కనిపిస్తుంది; రాజభయం వల్లనే ప్రజలు ఒకరినొకరు మ్రింగరు.
12.67.9
राजा ह्येवाखिलं लोकं समुदीर्णं समुत्सुकम् ।
प्रसादयति धर्मेण प्रसाद्य च विराजते ॥ १२.६७.९ ॥
రాజు సమస్త లోకాన్ని, కలతచెంది ఆత్రుతగా ఉన్నదాన్ని, ధర్మంతో శాంతపరుస్తాడు; శాంతపరచిన తరువాతనే అతడు ప్రకాశిస్తాడు.
12.67.10
यथा ह्यनुदये राजन्भूतानि शशिसूर्ययोः ।
अन्धे तमसि मज्जेयुरपश्यन्तः परस्परम् ॥ १२.६७.१० ॥
ఓ రాజా, సూర్యచంద్రులు ఉదయించని సమయంలో ప్రాణులు గాఢాంధకారంలో మునిగి ఒకరినొకరు చూడలేనట్లు.
12.67.11
यथा ह्यनुदके मत्स्या निराक्रन्दे विहङ्गमाः ।
विहरेयुर्यथाकामं विहिंसन्तः पुनः पुनः ॥ १२.६७.११ ॥
నీరు లేని చోట చేపలు, ఎవరూ మొర వినని చోట పక్షులు ఇష్టానుసారం తిరుగుతూ, మళ్ళీ మళ్ళీ ఒకదానికొకటి హింసించుకున్నట్లు.
12.67.12
विमथ्यातिक्रमेरंश्च विषह्यापि परस्परम् ।
अभावमचिरेणैव गच्छेयुर्नात्र संशयः ॥ १२.६७.१२ ॥
ఒకరినొకరు కలవరపెట్టి, హద్దులు మీరి, ఒకరినొకరు అణచివేసి, త్వరలోనే నాశనాన్ని పొందుతారు; ఇందులో సందేహం లేదు.
12.67.13
एवमेव विना राज्ञा विनश्येयुरिमाः प्रजाः ।
अन्धे तमसि मज्जेयुरगोपाः पशवो यथा ॥ १२.६७.१३ ॥
ఇలాగే రాజు లేకపోతే ఈ ప్రజలు నశిస్తారు; కాపరులు లేని పశువుల వలె గుడ్డి చీకటిలో మునిగిపోతారు.
12.67.14
हरेयुर्बलवन्तोऽपि दुर्बलानां परिग्रहान् ।
हन्युर्व्यायच्छमानांश्च यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.१४ ॥
రాజు రక్షించకపోతే, బలవంతులు కూడా దుర్బలుల ఆస్తిని అపహరిస్తారు; ఎదిరించేవారిని చంపుతారు.
12.67.15
ममेदमिति लोकेऽस्मिन्न भवेत्स्वपरिग्रहः ।
न दारा न च पुत्रः स्यान्न धनं न परिग्रहः।
विष्वग्लोपः प्रवर्तेत यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.१५ ॥
ఈ లోకంలో 'ఇది నాది' అనే స్వంత హక్కు ఉండదు; భార్య ఉండదు, కొడుకు ఉండడు, ధనం ఉండదు, స్వాధీనమూ ఉండదు. రాజు పాలించకపోతే సర్వత్రా నాశనం వ్యాపిస్తుంది.
12.67.16
यानं वस्त्रमलङ्कारान्रत्नानि विविधानि च ।
हरेयुः सहसा पापा यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.१६ ॥
రాజు పాలించకపోతే, పాపులు అకస్మాత్తుగా వాహనాలు, వస్త్రాలు, ఆభరణాలు, వివిధ రత్నాలను అపహరిస్తారు.
12.67.17
पतेद्बहुविधं शस्त्रं बहुधा धर्मचारिषु ।
अधर्मः प्रगृहीतः स्याद्यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.१७ ॥
రాజు పాలించకపోతే, ధర్మాచరణ చేసేవారిపై అనేక రకాల ఆయుధాలు పడతాయి; అధర్మం ప్రబలుతుంది.
12.67.18
मातरं पितरं वृद्धमाचार्यमतिथिं गुरुम् ।
क्लिश्नीयुरपि हिंस्युर्वा यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.१८ ॥
రాజు పాలించకపోతే, తల్లిని, తండ్రిని, వృద్ధులను, ఆచార్యులను, అతిథులను, గురువులను కూడా ప్రజలు బాధిస్తారు లేదా హాని చేస్తారు.
12.67.19
अन्यांश्च क्रोशतो हिंस्युर्लोकोऽयं दस्युवद्भवेत् ।
वधबन्धपरिक्लेशो नित्यमर्थवतां भवेत्।
ममत्वं च न विन्देयुर्यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.१९ ॥
అరిచేవారిని, ఇతరులను వారు హింసిస్తారు; ఈ లోకం దొంగల లోకంలా మారుతుంది. ధనవంతులకు నిత్యం వధ, బంధనం, క్లేశం కలుగుతుంది; రాజు రక్షించకపోతే వారు ‘నావి’ అనే భావాన్ని కూడా పొందలేరు.
12.67.20
अन्ताश्चाकाल एव स्युर्लोकोऽयं दस्युसाद्भवेत् ।
पतेद्बहुविधं राज्यं यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.२० ॥
అకాలంలోనే అంతాలు సంభవిస్తాయి; ఈ లోకం దొంగల వశమవుతుంది. రాజు రక్షించకపోతే రాజ్యం అనేక విధాలుగా పతనమవుతుంది.
12.67.21
न योनिदोषो वर्तेत न कृषिर्न वणिक्पथः ।
मज्जेद्धर्मस्त्रयी न स्याद्यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.२१ ॥
వర్ణ సంకరం జరగదు, వ్యవసాయం ఉండదు, వ్యాపార మార్గాలు ఉండవు; రాజు రక్షించకపోతే త్రయీ ధర్మం మునిగి ఉండదు.
12.67.22
न यज्ञाः संप्रवर्तेयुर्विधिवत्स्वाप्तदक्षिणाः ।
न विवाहाः समाजो वा यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.२२ ॥
యజ్ఞాలు విధి ప్రకారం, సరైన దక్షిణలతో జరగవు; వివాహాలు, సమాజం ఉండవు, రాజు రక్షించకపోతే.
12.67.23
न वृषाः संप्रवर्तेरन्न मथ्येरंश्च गर्गराः ।
घोषाः प्रणाशं गच्छेयुर्यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.२३ ॥
ఎద్దులు వృద్ధి చెందవు, పెరుగు చిలకబడదు; గొల్ల నివాసాలు నశిస్తాయి, రాజు రక్షించకపోతే.
12.67.24
त्रस्तमुद्विग्नहृदयं हाहाभूतमचेतनम् ।
क्षणेन विनशेत्सर्वं यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.२४ ॥
భయపడి, కలత చెందిన హృదయంతో, 'అయ్యో అయ్యో' అంటూ, స్పృహ లేనివారుగా ఉంటారు; రాజు రక్షించకపోతే అన్నీ క్షణంలో నశిస్తాయి.
12.67.25
न संवत्सरसत्राणि तिष्ठेयुरकुतोभयाः ।
विधिवद्दक्षिणावन्ति यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.२५ ॥
రాజు రక్షించకపోతే, విధిప్రకారం దక్షిణలతో కూడిన సంవత్సర సత్రాలు భయం లేకుండా కొనసాగవు.
12.67.26
ब्राह्मणाश्चतुरो वेदान्नाधीयीरंस्तपस्विनः ।
विद्यास्नाता व्रतस्नाता यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.२६ ॥
రాజు రక్షించకపోతే, విద్యతోనూ వ్రతంతోనూ పవిత్రులైన తపస్వి బ్రాహ్మణులు నాలుగు వేదాలను అధ్యయనం చేయరు.
12.67.27
न भवेद्धर्मसंसेवी मोहविप्रहतो जनः ।
हर्ता स्वच्छेन्द्रियो गच्छेद्यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.२७ ॥
రాజు రక్షించకపోతే, ప్రజలు ధర్మాన్ని ఆచరించేవారు కారు; మోహంతో, భ్రాంతితో దెబ్బతిని, ఇంద్రియాలను అదుపు చేయక దొంగలుగా మారిపోతారు.
12.67.28
हस्ताद्धस्तं परिमुषेद्भिद्येरन्सर्वसेतवः ।
भयार्तं विद्रवेत्सर्वं यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.२८ ॥
రాజు రక్షించకపోతే, ఒకరి చేతి నుండి మరొకరి చేతికి వెళ్ళేది దొంగిలించబడుతుంది; అన్ని ఆనకట్టలు తెగిపోతాయి; భయంతో బాధపడే అందరూ పారిపోతారు.
12.67.29
अनयाः संप्रवपर्तेरन्भवेद्वै वर्णसङ्करः ।
दुर्भिक्षमाविशेद्राष्ट्रं यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.२९ ॥
రాజు రక్షించకపోతే, అన్యాయాలు వ్యాపిస్తాయి; వర్ణసంకరం కలుగుతుంది; రాష్ట్రంలో కరువు ప్రవేశిస్తుంది.
12.67.30
विवृत्य हि यथाकामं गृहद्वाराणि शेरते ।
मनुष्या रक्षिता राज्ञा समन्तादकुतोभयाः ॥ १२.६७.३० ॥
రాజుచే రక్షించబడిన మనుషులు తమ ఇంటి ద్వారాలను ఇష్టానుసారం తెరచి పెట్టి నిద్రిస్తారు; నలువైపులా భయం లేకుండా ఉంటారు.
12.67.31
नाक्रुष्टं सहते कश्चित्कुतो वा हस्तलाघवम् ।
यदि राजा न सम्यग्गां रक्षयत्यपि धार्मिकः ॥ १२.६७.३१ ॥
ధార్మికుడైన రాజు కూడా భూమిని సరిగా రక్షించకపోతే, ఎవరైనా దూషణను లేదా చేతి చాకచక్యంతో చేసే దొంగతనాన్ని ఎలా సహిస్తారు?
12.67.32
स्त्रियश्चापुरुषा मार्गं सर्वालङ्कारभूषिताः ।
निर्भयाः प्रतिपद्यन्ते यदि रक्षति भूमिपः ॥ १२.६७.३२ ॥
రాజు రక్షిస్తే, అన్ని అలంకారాలతో అలంకరించుకున్న స్త్రీలు పురుష తోడు లేకపోయినా భయం లేకుండా దారిలో నడుస్తారు.
12.67.33
धर्ममेव प्रपद्यन्ते न हिंसन्ति परस्परम् ।
अनुगृह्णन्ति चान्योन्यं यदा रक्षति भूमिपः ॥ १२.६७.३३ ॥
రాజు భూమిని రక్షించినప్పుడు ప్రజలు ధర్మాన్నే ఆశ్రయిస్తారు, ఒకరినొకరు హింసించరు, పరస్పరం దయ చూపుతారు.
12.67.34
यजन्ते च महायज्ञैस्त्रयो वर्णाः पृथग्विधैः ।
युक्ताश्चाधीयते विद्यां यदा रक्षति भूमिपः ॥ १२.६७.३४ ॥
రాజు భూమిని రక్షించినప్పుడు మూడు వర్ణాలవారు వివిధ మహాయజ్ఞాలు చేస్తారు, శ్రద్ధగా విద్యను అభ్యసిస్తారు.
12.67.35
वार्तामूलो ह्ययं लोकस्तया वै धार्यते सदा ।
तत्सर्वं वर्तते सम्यग्यदा रक्षति भूमिपः ॥ १२.६७.३५ ॥
ఈ లోకం వార్త (జీవనోపాధి)పై ఆధారపడి ఉంది; దానివల్లే ఇది ఎల్లప్పుడూ నిలుస్తుంది. రాజు రక్షిస్తే అన్నీ సక్రమంగా సాగుతాయి.
12.67.36
यदा राजा धुरं श्रेष्ठामादाय वहति प्रजाः ।
महता बलयोगेन तदा लोकः प्रसीदयि ॥ १२.६७.३६ ॥
రాజు శ్రేష్ఠమైన ధురను (భారాన్ని) భరించి, గొప్ప బల యోగంతో ప్రజలను మోసినప్పుడు లోకం ప్రసన్నమవుతుంది.
12.67.37
यस्याभावेन भूतानामभावः स्यात्समन्ततः ।
भावे च भावो नित्यं स्यात्कस्तं न प्रतिपूजयेत् ॥ १२.६७.३७ ॥
ఎవరి అభావంతో ప్రాణులన్నీ అన్ని వైపులా నశిస్తాయో, ఎవరి సద్భావంతో అవి నిత్యం వర్ధిల్లుతాయో, అతన్ని ఎవరు గౌరవించకుండా ఉంటారు?
12.67.38
तस्य यो वहते भारं सर्वलोकसुखावहम् ।
तिष्ठन्प्रियहिते राज्ञ उभौ लोकाविमौ जयेत् ॥ १२.६७.३८ ॥
అందరి లోకాలకు సుఖాన్నిచ్చే అతని భారాన్ని ఎవరు మోస్తాడో, రాజు యొక్క ప్రియమైన హితంలో నిలిచి ఉంటాడో, అతడు ఈ రెండు లోకాలను జయిస్తాడు.
12.67.39
यस्तस्य पुरुषः पापं मनसाऽप्यनुचिन्तयेत् ।
असंशयमिह क्लिष्टः प्रेत्यापि नरकं व्रजेत् ॥ १२.६७.३९ ॥
అతనికి వ్యతిరేకంగా ఎవరు మనసులోనైనా పాపాన్ని ఆలోచిస్తాడో, అతడు ఇక్కడ నిస్సందేహంగా బాధపడతాడు, మరణం తర్వాత నరకానికి వెళ్తాడు.
12.67.40
न हि जात्ववमन्तव्यो मनुष्य इति भूमिपः ।
महती देवता ह्येषा नररूपेण तिष्ठति ॥ १२.६७.४० ॥
'ఇతడు కేవలం మనిషి' అని తలచి రాజును ఎప్పుడూ అవమానించకూడదు; ఇతడు మనుష్య రూపంలో ఉన్న మహాదేవతే.
12.67.41
कुरुते पञ्चरूपाणि कालयुक्तानि यः सदा ।
भवत्यग्निस्तथाऽऽदित्यो मृत्युर्वैश्रवणो यमः ॥ १२.६७.४१ ॥
కాలంతో కూడిన ఐదు రూపాలను ఎల్లప్పుడూ ధరించేవాడు అగ్ని అవుతాడు, అలాగే ఆదిత్యుడు, మృత్యువు, వైశ్రవణుడు (కుబేరుడు), యముడు కూడా అవుతాడు.
12.67.42
यदा ह्यासीदतः पापान्दहत्युग्रेण तेजसा ।
मिथ्योपचरितो राजा तदा भवति पावकः ॥ १२.६७.४२ ॥
రాజు పాపులను తన ఉగ్ర తేజస్సుతో దహించినప్పుడు, అతనిని తప్పుగా ప్రవర్తించినప్పుడు, అతడు అగ్ని అవుతాడు.
12.67.43
यदा पश्यति चारेण सर्वभूतानि भूमिपः ।
क्षेमं च कृत्वा व्रजति तदा भवति भास्करः ॥ १२.६७.४३ ॥
రాజు గూఢచారుల ద్వారా సర్వ ప్రాణులను చూసి, వారి క్షేమాన్ని సమకూర్చి సంచరించినప్పుడు, అతడు సూర్యుడవుతాడు.
12.67.44
अशुचींश्च यदा क्रुद्धः क्षिणोति शतशो नरान् ।
सपुत्रपौत्रान्सामात्यांस्तदा भवति सोन्तकः ॥ १२.६७.४४ ॥
రాజు కోపంతో అపవిత్రులైన వందల మంది మనుషులను, వారి కొడుకులు, మనవళ్లు, మంత్రులతో సహా నాశనం చేసినప్పుడు, అతడు అంతకుడు (యముడు) అవుతాడు.
12.67.45
यदा त्वधार्मिकान्सर्वांस्तीक्ष्णैर्दण्डैर्नियच्छति ।
धार्मिकांश्चानुगृह्णाति भवत्यथ यमस्तदा ॥ १२.६७.४५ ॥
రాజు అధార్మికులందరినీ కఠినమైన దండనలతో అదుపులో పెట్టి, ధార్మికులపై అనుగ్రహం చూపినప్పుడు, అతడు యముడవుతాడు.
12.67.46
यदा तु धनधाराभिस्तर्पयत्युपकारिणः ।
आच्छिनत्ति च रत्नानि विविधान्यपकारिणां ॥ १२.६७.४६ ॥
రాజు ధనధారలతో ఉపకారులను తృప్తిపరచి, అపకారుల వివిధ రత్నాలను లాక్కున్నప్పుడు,
12.67.47
श्रियं ददाति कस्मैचित्कस्माच्चिदपकर्षति ।
तदा वैश्रवणो राजा लोके भवति भूमिपः ॥ १२.६७.४७ ॥
రాజు ఒకరికి శ్రేయస్సును ఇచ్చి, మరొకరి నుండి దానిని తీసివేసినప్పుడు, లోకంలో అతడు వైశ్రవణుడు (కుబేరుడు) అయిన భూపతి అవుతాడు.
12.67.48
नास्यापवादे स्थातव्यं दक्षेणाक्लिष्टकर्मणा ।
धर्ममाकाङ्क्षता लोके ईश्वरस्यानसूयता ॥ १२.६७.४८ ॥
ధర్మాన్ని కోరే, దక్షుడైన, నిర్మల కర్మలు చేసే రాజు అపవాదానికి లోనుకాకూడదు; లోకంలో ఈశ్వరుని (పాలకుని) పట్ల అసూయ చూపకూడదు.
12.67.49
न हि राज्ञः प्रतीपानि कुर्वन्सुखमवाप्नुयात् ।
पुत्रो भ्राता वयस्यो वा यद्यप्यात्मसमो भवेत् ॥ १२.६७.४९ ॥
రాజుకు విరుద్ధంగా ప్రవర్తించేవాడు సుఖాన్ని పొందలేడు; అతడు కొడుకైనా, సోదరుడైనా, స్నేహితుడైనా, తనతో సమానుడైనా సరే.
12.67.50
कुर्यात्कृष्णगतिः शेषं ज्वलितोऽनिलसारथिः ।
न तु राज्ञाऽभिपन्नस्य शेषं क्वचन विद्यते ॥ १२.६७.५० ॥
గాలిని సారథిగా కలిగిన మండే అగ్ని శేషాన్ని మిగల్చదు; రాజుచేత పట్టుబడినవాడికి ఎక్కడా ఏమీ మిగలదు.
12.67.51
तस्य सर्वाणि रक्ष्याणि दूरतः परिवर्जयेत् ।
मृत्योरिव जुगुप्सेत राजस्वहरणान्नरः ॥ १२.६७.५१ ॥
అతని (రాజు) సమస్త వస్తువులను రక్షించాలి; దూరం నుండే వాటికి దూరంగా ఉండాలి. రాజు సొమ్మును అపహరించడాన్ని మృత్యువులా మనిషి అసహ్యించుకోవాలి.
12.67.52
वध्येतभिमृशन्सद्यो मृगः कूटमिव स्पृशन् ।
आत्मस्वमिव संरक्षेद्राजस्वमिह बुद्धिमान् ॥ १२.६७.५२ ॥
ఉచ్చును తాకిన జింక వెంటనే చంపబడినట్లు, రాజు సొమ్మును తాకేవాడు వెంటనే నాశనమవుతాడు. తెలివైనవాడు రాజు సొమ్మును తన సొమ్ములా కాపాడాలి.
12.67.53
महान्तं नरकं घोरमप्रतिष्ठमचेतसः ।
पतन्ति चिररात्राय राजवित्तापहारिणः ॥ १२.६७.५३ ॥
రాజు సొమ్మును అపహరించే బుద్ధిహీనులు దీర్ఘ రాత్రి పాటు ఆధారం లేని, మహా భయంకరమైన నరకంలో పడతారు.
12.67.54
राजा भोजो विराट् सम्राट् क्षत्रियो भूपतिर्नृपः ।
य एभिः स्तूयते शब्दैः कस्तं नार्चितुमर्हति ॥ १२.६७.५४ ॥
రాజు, భోజుడు, విరాట్, సమ్రాట్, క్షత్రియుడు, భూపతి, నృపుడు అనే ఈ పదాలతో స్తుతించబడేవాడిని గౌరవించడానికి ఎవరు అర్హులు కారు?
12.67.55
तस्माद्बुभूषुर्नियतो जितात्मा संयतेन्द्रियः ।
मेधावी धृतिमान्दक्षः संश्रयेत् महीपतिम् ॥ १२.६७.५५ ॥
కాబట్టి అభ్యుదయాన్ని కోరేవాడు, నియమంతో ఉండేవాడు, ఆత్మను జయించినవాడు, ఇంద్రియాలను అదుపులో ఉంచినవాడు, మేధావి, ధైర్యవంతుడు, సమర్థుడు అయి రాజును ఆశ్రయించాలి.
12.67.56
कृतज्ञं प्राज्ञमक्षुद्रं दृढभक्तिं जितेन्द्रियम् ।
धर्मनित्यं स्थितं स्थाने मन्त्रिणं पूजयेन्नृपः ॥ १२.६७.५६ ॥
రాజు కృతజ్ఞుడు, ప్రాజ్ఞుడు, ఉదారుడు, దృఢ భక్తి కలవాడు, ఇంద్రియ జయం కలవాడు, ఎల్లప్పుడూ ధర్మంలో నిలిచినవాడు, తన స్థానంలో స్థిరంగా ఉన్న మంత్రిని గౌరవించాలి.
12.67.57
दृढभक्तिं कृतप्रज्ञं धर्मज्ञं संयतेन्द्रियम् ।
शूरमक्षुद्रकर्माणं प्रसिद्धं जनमाश्रयेत् ॥ १२.६७.५७ ॥
దృఢ భక్తి, పరిపక్వ ప్రజ్ఞ, ధర్మజ్ఞత, ఇంద్రియ నిగ్రహం, శౌర్యం, ఉదాత్తమైన కర్మలు కలిగి ప్రసిద్ధుడైన వ్యక్తిని ఆశ్రయించాలి.
12.67.58
राजा प्रगल्भं पुरुषं करोति ।
राजा भृशं बृंहयते मनुष्यम्।
राजाभिपन्नस्य कुतः सुखानि ।
राजाऽभ्युपेतं सुखिनं करोति ॥ १२.६७.५८ ॥
రాజు మనిషిని ధైర్యవంతుడిగా చేస్తాడు. రాజు మనిషిని ఎంతో ఉన్నతుడిగా చేస్తాడు. రాజుకు లోబడినవానికి సుఖాలు ఎక్కడ? రాజును ఆశ్రయించినవానిని రాజు సుఖవంతుడిగా చేస్తాడు.
12.67.59
राजा प्रजानां प्रथमं शरीरं ।
प्रजाश्च राज्ञोऽप्रतिमं शरीरम्।
राज्ञा विहीना न भवन्ति देशा ।
देशैर्विहीना न नृपा भवन्ति ॥ १२.६७.५९ ॥
రాజు ప్రజలకు మొదటి శరీరం; ప్రజలు రాజుకు సాటిలేని శరీరం. రాజు లేకుండా దేశాలు ఉండవు; దేశాలు లేకుండా రాజులు ఉండరు.
12.67.60
राजा प्रजानां हृदयं गरीयो ।
गतिः प्रतिष्ठा सुखमुत्तमं च।
समाश्रिता लोकमिमं परं च ।
जयन्ति सम्यक्पुरुषा नरेन्द्र ॥ १२.६७.६० ॥
రాజు ప్రజలకు హృదయం, అత్యంత గరిష్ఠుడు. అతడే గతి, ప్రతిష్ఠ, ఉత్తమ సుఖం. అతడిని ఆశ్రయించిన పురుషులు ఈ లోకాన్ని, పరలోకాన్ని చక్కగా జయిస్తారు, ఓ నరేంద్రా.
12.67.61
नराधिपश्चाप्यनुशिष्य मेदिनीं ।
दमेन सत्येन च सौहृदेन।
महद्भिरिष्ट्वा क्रतुभिर्महायशा ।
स्त्रिविष्टपे स्थानमुपैति शाश्वतम् ॥ १२.६७.६१ ॥
రాజు భూమిని పాలించి, దమం, సత్యం, స్నేహంతో, గొప్ప యజ్ఞాల ద్వారా ఆరాధించి, మహాయశస్సుతో స్వర్గంలో శాశ్వత స్థానాన్ని పొందుతాడు.
12.67.62
स एवमुक्तोऽङ्गिरसा कौसल्यो राजसत्तमः ।
प्रयत्नात्कृतवान्वीरः प्रजापालनमुत्तमम् ॥ १२.६७.६२ ॥
అంగిరసుడు ఈ విధంగా చెప్పగా, రాజులలో శ్రేష్ఠుడైన వీరుడు కౌసల్యుడు ప్రయత్నపూర్వకంగా ప్రజాపాలనమనే ఉత్తమ కార్యాన్ని చేశాడు.