મહાભારત · અધ્યાય 12.67
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.67.1
किमाहुर्दैवतं विप्रा राजानं भरतर्षभ ।
मनुष्याणामधिपतिं तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.६७.१ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, મનુષ્યોના અધિપતિ રાજાને બ્રાહ્મણો કયા દેવતા કહે છે? હે પિતામહ, તે મને કહો.
12.67.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
बृहस्पतिं वसुमना यथा पप्रच्छ भारत ॥ १२.६७.२ ॥
અહીં પણ લોકો આ પ્રાચીન ઇતિહાસ કહે છે, હે ભારત, વસુમનાએ બૃહસ્પતિને કેવી રીતે પૂછ્યું તે.
12.67.3
राजा वसुमना नाम कौसल्यो धीमतां वरः ।
महर्षि किल पप्रच्छ कृतप्रज्ञं बृहस्पतिम् ॥ १२.६७.३ ॥
બુદ્ધિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ કૌસલ્ય રાજા વસુમના નામે હતો, જેણે પ્રજ્ઞાવાન મહર્ષિ બૃહસ્પતિને ખરેખર પૂછ્યું.
12.67.4
सर्वं वैनयिकं कृत्वा विनयज्ञो बृहस्पतिम् ।
दक्षिणानन्तरो भूत्वा प्रणम्य विधिपूर्वकम् ॥ १२.६७.४ ॥
સર્વ વિનય-આચાર કરીને, વિનયજ્ઞ બની, બૃહસ્પતિની જમણી બાજુએ ઊભા રહીને, વિધિપૂર્વક પ્રણામ કરીને.
12.67.5
विधिं पप्रच्छ राजस्य सर्वलोकहिते रतः ।
प्रजानां सुखमन्विच्छन्धर्मशीलं बृहस्पतिम् ॥ १२.६७.५ ॥
સર્વલોકના હિતમાં રત, પ્રજાનું સુખ ઇચ્છતા, ધર્મશીલ બૃહસ્પતિને રાજ્યવિધિ પૂછી.
12.67.6
केन भूतानि वर्धन्ते क्षयं गच्छन्ति केन वा ।
कमर्चन्तो महाप्राज्ञ सुखमव्ययमाप्नुयुः
एतन्मे शंस देवर्षे धर्मकामार्थसंशयम् ॥ १२.६७.६ ॥
કોનાથી પ્રાણીઓ વધે છે, અને કોનાથી ક્ષય પામે છે? હે મહાપ્રાજ્ઞ, કોની પૂજા કરીને લોકો અક્ષય સુખ પામે? હે દેવર્ષિ, ધર્મ, કામ અને અર્થના આ સંશયને મને કહો.
12.67.7
एवं पृष्टो महाप्राज्ञः कौसल्येनामितौजसा ।
राजसत्कारमव्यग्रो राज्यस्य च विवर्धनम्।
दण्डनीतिं समाश्रित्य शशंसास्मै बृहस्पतिः ॥ १२.६७.७ ॥
અમિતતેજસ્વી કૌસલ્યે એ પ્રમાણે પૂછ્યું ત્યારે મહાપ્રાજ્ઞ બૃહસ્પતિએ શાંતચિત્તે, રાજસત્કાર અને રાજ્યવૃદ્ધિ વિશે દંડનીતિનો આશ્રય લઈ તેને ઉપદેશ આપ્યો.
12.67.8
राजमूलो महाप्राज्ञ धर्मो लोकस्य लक्ष्यते ।
प्रजा राजभयादेव न खादन्ति परस्परम् ॥ १२.६७.८ ॥
હે મહાપ્રાજ્ઞ, જગતમાં ધર્મનું મૂળ રાજામાં જોવા મળે છે; રાજાના ભયથી જ પ્રજા એકબીજાને ખાતી નથી.
12.67.9
राजा ह्येवाखिलं लोकं समुदीर्णं समुत्सुकम् ।
प्रसादयति धर्मेण प्रसाद्य च विराजते ॥ १२.६७.९ ॥
રાજા જ ઉત્તેજિત અને અધીર બનેલા સમગ્ર લોકને ધર્મથી શાંત કરે છે; શાંત કરીને જ તે શોભે છે.
12.67.10
यथा ह्यनुदये राजन्भूतानि शशिसूर्ययोः ।
अन्धे तमसि मज्जेयुरपश्यन्तः परस्परम् ॥ १२.६७.१० ॥
હે રાજન, સૂર્ય અને ચંદ્રનો ઉદય ન થાય ત્યારે પ્રાણીઓ ગાઢ અંધકારમાં ડૂબી જઈને એકબીજાને ન જોઈ શકે તેમ.
12.67.11
यथा ह्यनुदके मत्स्या निराक्रन्दे विहङ्गमाः ।
विहरेयुर्यथाकामं विहिंसन्तः पुनः पुनः ॥ १२.६७.११ ॥
પાણી વિનાના સ્થળે માછલીઓ અને કોઈ પોકાર સાંભળે નહીં એવા સ્થળે પક્ષીઓ ઇચ્છા મુજબ વિચરીને વારંવાર એકબીજાને હાનિ કરે તેમ.
12.67.12
विमथ्यातिक्रमेरंश्च विषह्यापि परस्परम् ।
अभावमचिरेणैव गच्छेयुर्नात्र संशयः ॥ १२.६७.१२ ॥
એકબીજાને મથી નાખીને, મર્યાદા ઓળંગીને, એકબીજાને દબાવીને તેઓ જલદી વિનાશ પામશે; એમાં શંકા નથી.
12.67.13
एवमेव विना राज्ञा विनश्येयुरिमाः प्रजाः ।
अन्धे तमसि मज्जेयुरगोपाः पशवो यथा ॥ १२.६७.१३ ॥
એ જ રીતે રાજા વિના આ પ્રજા નાશ પામશે; ગોવાળ વિનાનાં પશુઓની જેમ તે આંધળા અંધકારમાં ડૂબી જશે.
12.67.14
हरेयुर्बलवन्तोऽपि दुर्बलानां परिग्रहान् ।
हन्युर्व्यायच्छमानांश्च यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.१४ ॥
રાજા રક્ષણ ન કરે તો બળવાન લોકો પણ નિર્બળોની મિલકત છીનવી લેશે અને વિરોધ કરનારાઓને મારી નાખશે.
12.67.15
ममेदमिति लोकेऽस्मिन्न भवेत्स्वपरिग्रहः ।
न दारा न च पुत्रः स्यान्न धनं न परिग्रहः।
विष्वग्लोपः प्रवर्तेत यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.१५ ॥
આ લોકમાં 'આ મારું છે' એવો સ્વામિત્વનો અધિકાર નહીં રહે; પત્ની નહીં રહે, પુત્ર નહીં રહે, ધન નહીં રહે, કબજો પણ નહીં રહે. રાજા પાલન ન કરે તો ચારેબાજુ વિનાશ ફેલાશે.
12.67.16
यानं वस्त्रमलङ्कारान्रत्नानि विविधानि च ।
हरेयुः सहसा पापा यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.१६ ॥
રાજા પાલન ન કરે તો પાપીઓ અચાનક વાહન, વસ્ત્ર, અલંકાર અને વિવિધ રત્નો છીનવી લેશે.
12.67.17
पतेद्बहुविधं शस्त्रं बहुधा धर्मचारिषु ।
अधर्मः प्रगृहीतः स्याद्यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.१७ ॥
રાજા પાલન ન કરે તો ધર્મનું આચરણ કરનારાઓ પર અનેક પ્રકારનાં શસ્ત્રો પડશે; અધર્મ પ્રબળ બનશે.
12.67.18
मातरं पितरं वृद्धमाचार्यमतिथिं गुरुम् ।
क्लिश्नीयुरपि हिंस्युर्वा यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.१८ ॥
રાજા પાલન ન કરે તો માતા, પિતા, વૃદ્ધ, આચાર્ય, અતિથિ અને ગુરુને પણ લોકો પીડા આપશે અથવા હાનિ પહોંચાડશે.
12.67.19
अन्यांश्च क्रोशतो हिंस्युर्लोकोऽयं दस्युवद्भवेत् ।
वधबन्धपरिक्लेशो नित्यमर्थवतां भवेत्।
ममत्वं च न विन्देयुर्यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.१९ ॥
બૂમો પાડનારા બીજાઓને તેઓ હિંસશે, અને આ લોક લૂંટારાઓ જેવું થશે. ધનવાનોને સદા વધ, બંધન અને ક્લેશ થશે; રાજા રક્ષણ ન કરે તો તેઓ 'મારું' એવી ભાવના પણ પામશે નહીં.
12.67.20
अन्ताश्चाकाल एव स्युर्लोकोऽयं दस्युसाद्भवेत् ।
पतेद्बहुविधं राज्यं यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.२० ॥
અકાળે જ અંત થશે, અને આ લોક લૂંટારાઓને આધીન થશે. રાજા રક્ષણ ન કરે તો રાજ્ય અનેક રીતે પડી જશે.
12.67.21
न योनिदोषो वर्तेत न कृषिर्न वणिक्पथः ।
मज्जेद्धर्मस्त्रयी न स्याद्यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.२१ ॥
વર્ણસંકર નહીં થાય, ખેતી અને વેપારમાર્ગ નહીં ચાલે; રાજા રક્ષણ ન કરે તો ત્રયીધર્મ ડૂબી જશે અને રહેશે નહીં.
12.67.22
न यज्ञाः संप्रवर्तेयुर्विधिवत्स्वाप्तदक्षिणाः ।
न विवाहाः समाजो वा यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.२२ ॥
યજ્ઞો વિધિપૂર્વક અને યોગ્ય દક્ષિણા સાથે નહીં ચાલે; લગ્નો કે સમાજ નહીં રહે, જો રાજા રક્ષણ ન કરે.
12.67.23
न वृषाः संप्रवर्तेरन्न मथ्येरंश्च गर्गराः ।
घोषाः प्रणाशं गच्छेयुर्यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.२३ ॥
બળદો વૃદ્ધિ નહીં પામે, દહીં વલોવાશે નહીં; ગોવાળોના વાસ નાશ પામશે, જો રાજા રક્ષણ ન કરે.
12.67.24
त्रस्तमुद्विग्नहृदयं हाहाभूतमचेतनम् ।
क्षणेन विनशेत्सर्वं यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.२४ ॥
ભયભીત, વ્યાકુળ હૃદયવાળા, 'હાય હાય' કરતા, બેભાન થયેલા; જો રાજા રક્ષણ ન કરે તો બધું ક્ષણમાં નાશ પામશે.
12.67.25
न संवत्सरसत्राणि तिष्ठेयुरकुतोभयाः ।
विधिवद्दक्षिणावन्ति यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.२५ ॥
રાજા રક્ષણ ન કરે તો વિધિપૂર્વક દક્ષિણા સહિતના વર્ષભર ચાલતા સત્રો નિર્ભયપણે ચાલી શકતા નથી.
12.67.26
ब्राह्मणाश्चतुरो वेदान्नाधीयीरंस्तपस्विनः ।
विद्यास्नाता व्रतस्नाता यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.२६ ॥
રાજા રક્ષણ ન કરે તો વિદ્યા અને વ્રતથી શુદ્ધ થયેલા તપસ્વી બ્રાહ્મણો ચારેય વેદોનું અધ્યયન નહીં કરે.
12.67.27
न भवेद्धर्मसंसेवी मोहविप्रहतो जनः ।
हर्ता स्वच्छेन्द्रियो गच्छेद्यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.२७ ॥
રાજા રક્ષણ ન કરે તો લોકો ધર્મનું આચરણ કરનારા નહીં રહે; મોહ અને મૂંઝવણથી ઘાયલ થઈ, ઇન્દ્રિયોને છૂટી રાખી તેઓ ચોર બની જશે.
12.67.28
हस्ताद्धस्तं परिमुषेद्भिद्येरन्सर्वसेतवः ।
भयार्तं विद्रवेत्सर्वं यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.२८ ॥
રાજા રક્ષણ ન કરે તો એક હાથથી બીજા હાથમાં જતું ચોરાઈ જશે; બધા બંધ તૂટી જશે; ભયથી પીડાતા સૌ ભાગી જશે.
12.67.29
अनयाः संप्रवपर्तेरन्भवेद्वै वर्णसङ्करः ।
दुर्भिक्षमाविशेद्राष्ट्रं यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.२९ ॥
રાજા રક્ષણ ન કરે તો અનીતિ ફેલાશે; વર્ણસંકર થશે; રાષ્ટ્રમાં દુષ્કાળ પ્રવેશશે.
12.67.30
विवृत्य हि यथाकामं गृहद्वाराणि शेरते ।
मनुष्या रक्षिता राज्ञा समन्तादकुतोभयाः ॥ १२.६७.३० ॥
રાજા દ્વારા રક્ષિત મનુષ્યો પોતાના ઘરના દરવાજા ઇચ્છા મુજબ ખુલ્લા રાખીને સૂએ છે; ચારેય બાજુથી નિર્ભય રહે છે.
12.67.31
नाक्रुष्टं सहते कश्चित्कुतो वा हस्तलाघवम् ।
यदि राजा न सम्यग्गां रक्षयत्यपि धार्मिकः ॥ १२.६७.३१ ॥
ધાર્મિક રાજા પણ પૃથ્વીનું સમ્યક રક્ષણ ન કરે તો કોઈ નિંદા કે હાથચાલાકીની ચોરી કેમ સહન કરે?
12.67.32
स्त्रियश्चापुरुषा मार्गं सर्वालङ्कारभूषिताः ।
निर्भयाः प्रतिपद्यन्ते यदि रक्षति भूमिपः ॥ १२.६७.३२ ॥
રાજા રક્ષણ કરે ત્યારે સર્વ અલંકારોથી શણગારેલી સ્ત્રીઓ પુરુષ સાથ વિના પણ નિર્ભય થઈ માર્ગે ચાલે છે.
12.67.33
धर्ममेव प्रपद्यन्ते न हिंसन्ति परस्परम् ।
अनुगृह्णन्ति चान्योन्यं यदा रक्षति भूमिपः ॥ १२.६७.३३ ॥
રાજા પૃથ્વીનું રક્ષણ કરે ત્યારે લોકો ધર્મનો જ આશ્રય લે છે, પરસ્પર હિંસા કરતા નથી અને એકબીજા પર કૃપા કરે છે.
12.67.34
यजन्ते च महायज्ञैस्त्रयो वर्णाः पृथग्विधैः ।
युक्ताश्चाधीयते विद्यां यदा रक्षति भूमिपः ॥ १२.६७.३४ ॥
રાજા પૃથ્વીનું રક્ષણ કરે ત્યારે ત્રણેય વર્ણના લોકો વિવિધ મહાયજ્ઞો કરે છે અને નિષ્ઠાપૂર્વક વિદ્યાનો અભ્યાસ કરે છે.
12.67.35
वार्तामूलो ह्ययं लोकस्तया वै धार्यते सदा ।
तत्सर्वं वर्तते सम्यग्यदा रक्षति भूमिपः ॥ १२.६७.३५ ॥
આ લોક વાર્તા (આજીવિકા)ના મૂળ પર ટકે છે; તેનાથી જ તે સદા ધારણ થાય છે. રાજા રક્ષણ કરે ત્યારે બધું સમ્યક ચાલે છે.
12.67.36
यदा राजा धुरं श्रेष्ठामादाय वहति प्रजाः ।
महता बलयोगेन तदा लोकः प्रसीदयि ॥ १२.६७.३६ ॥
રાજા શ્રેષ્ઠ ધુરા (ભાર) ઉપાડીને મહાન બળ સાથે પ્રજાને વહન કરે ત્યારે લોક પ્રસન્ન થાય છે.
12.67.37
यस्याभावेन भूतानामभावः स्यात्समन्ततः ।
भावे च भावो नित्यं स्यात्कस्तं न प्रतिपूजयेत् ॥ १२.६७.३७ ॥
જેના અભાવમાં સર્વત્ર પ્રાણીઓનો અભાવ થાય અને જેના સદ્ભાવમાં તેઓ હંમેશા સમૃદ્ધ રહે, તેનો કોણ આદર નહીં કરે?
12.67.38
तस्य यो वहते भारं सर्वलोकसुखावहम् ।
तिष्ठन्प्रियहिते राज्ञ उभौ लोकाविमौ जयेत् ॥ १२.६७.३८ ॥
સર્વ લોકને સુખ આપનાર તેનો ભાર જે વહન કરે છે, રાજાના પ્રિય હિતમાં સ્થિર રહે છે, તે આ બંને લોક જીતે છે.
12.67.39
यस्तस्य पुरुषः पापं मनसाऽप्यनुचिन्तयेत् ।
असंशयमिह क्लिष्टः प्रेत्यापि नरकं व्रजेत् ॥ १२.६७.३९ ॥
તેના વિશે જે મનુષ્ય મનથી પણ પાપનું ચિંતન કરે છે, તે અહીં નિઃશંક દુઃખ પામે છે અને મૃત્યુ પછી પણ નરકમાં જાય છે.
12.67.40
न हि जात्ववमन्तव्यो मनुष्य इति भूमिपः ।
महती देवता ह्येषा नररूपेण तिष्ठति ॥ १२.६७.४० ॥
'આ તો માત્ર મનુષ્ય છે' એમ માનીને રાજાનો કદી તિરસ્કાર ન કરવો; આ મહાન દેવતા જ મનુષ્યરૂપે રહેલી છે.
12.67.41
कुरुते पञ्चरूपाणि कालयुक्तानि यः सदा ।
भवत्यग्निस्तथाऽऽदित्यो मृत्युर्वैश्रवणो यमः ॥ १२.६७.४१ ॥
જે સદા કાળયુક્ત પાંચ રૂપો ધારણ કરે છે, તે અગ્નિ બને છે, તેમ જ આદિત્ય, મૃત્યુ, વૈશ્રવણ (કુબેર) અને યમ પણ બને છે.
12.67.42
यदा ह्यासीदतः पापान्दहत्युग्रेण तेजसा ।
मिथ्योपचरितो राजा तदा भवति पावकः ॥ १२.६७.४२ ॥
રાજા જ્યારે પોતાના ઉગ્ર તેજથી પાપીઓને બાળે છે, ત્યારે જો ખોટી રીતે વર્તાવ પામે, તો તે અગ્નિ બની જાય છે.
12.67.43
यदा पश्यति चारेण सर्वभूतानि भूमिपः ।
क्षेमं च कृत्वा व्रजति तदा भवति भास्करः ॥ १२.६७.४३ ॥
રાજા ગુપ્તચરો દ્વારા સર્વ પ્રાણીઓને જુએ છે અને તેમનું કલ્યાણ સુનિશ્ચિત કરીને વિચરે છે, ત્યારે તે સૂર્ય બને છે.
12.67.44
अशुचींश्च यदा क्रुद्धः क्षिणोति शतशो नरान् ।
सपुत्रपौत्रान्सामात्यांस्तदा भवति सोन्तकः ॥ १२.६७.४४ ॥
રાજા ક્રોધથી અશુદ્ધ સેંકડો માણસોને, તેમના પુત્ર-પૌત્રો અને અમાત્યો સહિત નષ્ટ કરે ત્યારે તે અંતક (યમ) બને છે.
12.67.45
यदा त्वधार्मिकान्सर्वांस्तीक्ष्णैर्दण्डैर्नियच्छति ।
धार्मिकांश्चानुगृह्णाति भवत्यथ यमस्तदा ॥ १२.६७.४५ ॥
રાજા સર્વ અધાર્મિકોને કઠોર દંડથી નિયંત્રિત કરે અને ધાર્મિકો પર કૃપા કરે, ત્યારે તે યમ બને છે.
12.67.46
यदा तु धनधाराभिस्तर्पयत्युपकारिणः ।
आच्छिनत्ति च रत्नानि विविधान्यपकारिणां ॥ १२.६७.४६ ॥
રાજા ધનની ધારાઓથી ઉપકારીઓને તૃપ્ત કરે અને અપકારીઓનાં વિવિધ રત્નો છીનવી લે ત્યારે,
12.67.47
श्रियं ददाति कस्मैचित्कस्माच्चिदपकर्षति ।
तदा वैश्रवणो राजा लोके भवति भूमिपः ॥ १२.६७.४७ ॥
રાજા કોઈને સમૃદ્ધિ આપે અને કોઈની પાસેથી તે છીનવી લે, ત્યારે જગતમાં તે વૈશ્રવણ (કુબેર) સમાન ભૂપતિ બને છે.
12.67.48
नास्यापवादे स्थातव्यं दक्षेणाक्लिष्टकर्मणा ।
धर्ममाकाङ्क्षता लोके ईश्वरस्यानसूयता ॥ १२.६७.४८ ॥
ધર્મની ઇચ્છા રાખનાર, દક્ષ અને નિર્મળ કર્મ કરનાર રાજાએ અપવાદમાં ન પડવું જોઈએ; જગતમાં ઈશ્વર (શાસક) પ્રત્યે અસૂયા ન રાખવી.
12.67.49
न हि राज्ञः प्रतीपानि कुर्वन्सुखमवाप्नुयात् ।
पुत्रो भ्राता वयस्यो वा यद्यप्यात्मसमो भवेत् ॥ १२.६७.४९ ॥
રાજાની વિરુદ્ધ આચરણ કરનાર સુખ પામી શકતો નથી; ભલે તે પુત્ર, ભાઈ કે મિત્ર હોય, પોતાના સમાન પ્રિય હોય તોપણ.
12.67.50
कुर्यात्कृष्णगतिः शेषं ज्वलितोऽनिलसारथिः ।
न तु राज्ञाऽभिपन्नस्य शेषं क्वचन विद्यते ॥ १२.६७.५० ॥
પવનને સારથિ બનાવેલો પ્રજ્વલિત અગ્નિ કંઈ શેષ રાખતો નથી; રાજાના હાથે પકડાયેલા માટે કંઈ ક્યાંય બચતું નથી.
12.67.51
तस्य सर्वाणि रक्ष्याणि दूरतः परिवर्जयेत् ।
मृत्योरिव जुगुप्सेत राजस्वहरणान्नरः ॥ १२.६७.५१ ॥
તેની (રાજાની) સર્વ વસ્તુઓનું રક્ષણ કરવું; દૂરથી જ તેમનાથી દૂર રહેવું. રાજાનું ધન હરવાથી મનુષ્યે મૃત્યુની જેમ દૂર રહેવું.
12.67.52
वध्येतभिमृशन्सद्यो मृगः कूटमिव स्पृशन् ।
आत्मस्वमिव संरक्षेद्राजस्वमिह बुद्धिमान् ॥ १२.६७.५२ ॥
ફંદાને સ્પર્શતું હરણ તરત જ મરાય છે, તેમ રાજાના ધનને સ્પર્શનાર તરત નાશ પામે છે. બુદ્ધિમાને રાજાના ધનનું પોતાના ધનની જેમ રક્ષણ કરવું.
12.67.53
महान्तं नरकं घोरमप्रतिष्ठमचेतसः ।
पतन्ति चिररात्राय राजवित्तापहारिणः ॥ १२.६७.५३ ॥
રાજાનું ધન હરનારા મૂર્ખ લોકો લાંબી રાત્રિઓ સુધી આધારહીન, અતિ ભયંકર મહાન નરકમાં પડે છે.
12.67.54
राजा भोजो विराट् सम्राट् क्षत्रियो भूपतिर्नृपः ।
य एभिः स्तूयते शब्दैः कस्तं नार्चितुमर्हति ॥ १२.६७.५४ ॥
રાજા, ભોજ, વિરાટ, સમ્રાટ, ક્ષત્રિય, ભૂપતિ, નૃપ એવા આ શબ્દોથી જેની સ્તુતિ થાય છે, તેનું સન્માન કરવાને કોણ યોગ્ય નથી?
12.67.55
तस्माद्बुभूषुर्नियतो जितात्मा संयतेन्द्रियः ।
मेधावी धृतिमान्दक्षः संश्रयेत् महीपतिम् ॥ १२.६७.५५ ॥
તેથી સમૃદ્ધિ ઇચ્છનારે સંયમી, આત્મજયી, ઇન્દ્રિયોને વશ રાખનાર, બુદ્ધિમાન, ધૈર્યવાન અને કુશળ બનીને રાજાનો આશ્રય લેવો જોઈએ.
12.67.56
कृतज्ञं प्राज्ञमक्षुद्रं दृढभक्तिं जितेन्द्रियम् ।
धर्मनित्यं स्थितं स्थाने मन्त्रिणं पूजयेन्नृपः ॥ १२.६७.५६ ॥
રાજાએ કૃતજ્ઞ, પ્રાજ્ઞ, ઉદાર, દૃઢ ભક્તિવાળા, ઇન્દ્રિયજયી, સદા ધર્મમાં સ્થિર અને પોતાના સ્થાને અડગ એવા મંત્રીનો આદર કરવો જોઈએ.
12.67.57
दृढभक्तिं कृतप्रज्ञं धर्मज्ञं संयतेन्द्रियम् ।
शूरमक्षुद्रकर्माणं प्रसिद्धं जनमाश्रयेत् ॥ १२.६७.५७ ॥
દૃઢ ભક્તિ, પરિપક્વ પ્રજ્ઞા, ધર્મજ્ઞ, સંયમિત ઇન્દ્રિયો, શૂર, ઉદાર કર્મ કરનાર અને પ્રસિદ્ધ એવા માણસનો આશ્રય લેવો જોઈએ.
12.67.58
राजा प्रगल्भं पुरुषं करोति ।
राजा भृशं बृंहयते मनुष्यम्।
राजाभिपन्नस्य कुतः सुखानि ।
राजाऽभ्युपेतं सुखिनं करोति ॥ १२.६७.५८ ॥
રાજા માણસને હિંમતવાન બનાવે છે. રાજા માણસને અત્યંત ઉન્નત કરે છે. રાજાને આધીન થયેલાને સુખ ક્યાંથી? રાજાને શરણે આવેલાને રાજા સુખી કરે છે.
12.67.59
राजा प्रजानां प्रथमं शरीरं ।
प्रजाश्च राज्ञोऽप्रतिमं शरीरम्।
राज्ञा विहीना न भवन्ति देशा ।
देशैर्विहीना न नृपा भवन्ति ॥ १२.६७.५९ ॥
રાજા પ્રજાનું પ્રથમ શરીર છે; અને પ્રજા રાજાનું અજોડ શરીર છે. રાજા વિના દેશો નથી રહેતા; અને દેશો વિના રાજાઓ નથી રહેતા.
12.67.60
राजा प्रजानां हृदयं गरीयो ।
गतिः प्रतिष्ठा सुखमुत्तमं च।
समाश्रिता लोकमिमं परं च ।
जयन्ति सम्यक्पुरुषा नरेन्द्र ॥ १२.६७.६० ॥
રાજા પ્રજાનું હૃદય છે, અત્યંત ગરીયાન. તે જ ગતિ, પ્રતિષ્ઠા અને ઉત્તમ સુખ છે. તેનો આશ્રય લઈને પુરુષો આ લોક અને પરલોક બંને સારી રીતે જીતે છે, હે નરેન્દ્ર.
12.67.61
नराधिपश्चाप्यनुशिष्य मेदिनीं ।
दमेन सत्येन च सौहृदेन।
महद्भिरिष्ट्वा क्रतुभिर्महायशा ।
स्त्रिविष्टपे स्थानमुपैति शाश्वतम् ॥ १२.६७.६१ ॥
નરાધિપ પણ પૃથ્વી પર શાસન કરીને, દમ, સત્ય અને સૌહાર્દથી, મહાન યજ્ઞો દ્વારા પૂજન કરીને, મહાયશસ્વી થઈ સ્વર્ગમાં શાશ્વત સ્થાન પામે છે.
12.67.62
स एवमुक्तोऽङ्गिरसा कौसल्यो राजसत्तमः ।
प्रयत्नात्कृतवान्वीरः प्रजापालनमुत्तमम् ॥ १२.६७.६२ ॥
અંગિરસ દ્વારા આમ કહેવાયેલા, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ વીર કૌસલ્યે પ્રયત્નપૂર્વક પ્રજાપાલનનું ઉત્તમ કર્મ કર્યું.