ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.67
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.67.1
किमाहुर्दैवतं विप्रा राजानं भरतर्षभ ।
मनुष्याणामधिपतिं तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.६७.१ ॥
ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਿਹੜਾ ਦੇਵਤਾ ਆਖਦੇ ਹਨ? ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
12.67.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
बृहस्पतिं वसुमना यथा पप्रच्छ भारत ॥ १२.६७.२ ॥
ਇੱਥੇ ਵੀ ਲੋਕ ਇਹ ਪੁਰਾਤਨ ਇਤਿਹਾਸ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਭਾਰਤ, ਕਿ ਵਸੁਮਨਾ ਨੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ।
12.67.3
राजा वसुमना नाम कौसल्यो धीमतां वरः ।
महर्षि किल पप्रच्छ कृतप्रज्ञं बृहस्पतिम् ॥ १२.६७.३ ॥
ਬੁੱਧੀਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਕੌਸਲ੍ਯ ਰਾਜਾ ਵਸੁਮਨਾ ਨਾਮ ਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਪ੍ਰਗਿਆਵਾਨ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।
12.67.4
सर्वं वैनयिकं कृत्वा विनयज्ञो बृहस्पतिम् ।
दक्षिणानन्तरो भूत्वा प्रणम्य विधिपूर्वकम् ॥ १२.६७.४ ॥
ਸਾਰੇ ਵਿਨੈ-ਆਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਵਿਨੈ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ।
12.67.5
विधिं पप्रच्छ राजस्य सर्वलोकहिते रतः ।
प्रजानां सुखमन्विच्छन्धर्मशीलं बृहस्पतिम् ॥ १२.६७.५ ॥
ਸਰਬ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ, ਪਰਜਾ ਦਾ ਸੁਖ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਧਰਮਸ਼ੀਲ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦੀ ਵਿਧੀ ਪੁੱਛੀ।
12.67.6
केन भूतानि वर्धन्ते क्षयं गच्छन्ति केन वा ।
कमर्चन्तो महाप्राज्ञ सुखमव्ययमाप्नुयुः
एतन्मे शंस देवर्षे धर्मकामार्थसंशयम् ॥ १२.६७.६ ॥
ਕਿਸ ਨਾਲ ਜੀਵ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਿਸ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਗਿਆ, ਕਿਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਅਕਸ਼ੈ ਸੁਖ ਪਾਉਣਗੇ? ਹੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ, ਧਰਮ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦਾ ਇਹ ਸੰਸ਼ਯ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
12.67.7
एवं पृष्टो महाप्राज्ञः कौसल्येनामितौजसा ।
राजसत्कारमव्यग्रो राज्यस्य च विवर्धनम्।
दण्डनीतिं समाश्रित्य शशंसास्मै बृहस्पतिः ॥ १२.६७.७ ॥
ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਕੌਸਲ੍ਯ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਉੱਤੇ, ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ੍ਞ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਨਾਲ, ਰਾਜਸਤਕਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਵਧੋਤਰੀ ਬਾਰੇ ਦੰਡਨੀਤੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।
12.67.8
राजमूलो महाप्राज्ञ धर्मो लोकस्य लक्ष्यते ।
प्रजा राजभयादेव न खादन्ति परस्परम् ॥ १२.६७.८ ॥
ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ੍ਞ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦਾ ਮੂਲ ਰਾਜੇ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਰਾਜੇ ਦੇ ਡਰ ਕਾਰਨ ਹੀ ਪਰਜਾ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੀ।
12.67.9
राजा ह्येवाखिलं लोकं समुदीर्णं समुत्सुकम् ।
प्रसादयति धर्मेण प्रसाद्य च विराजते ॥ १२.६७.९ ॥
ਰਾਜਾ ਹੀ ਉਤੇਜਿਤ ਅਤੇ ਬੇਚੈਨ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਉਹ ਸ਼ੋਭਦਾ ਹੈ।
12.67.10
यथा ह्यनुदये राजन्भूतानि शशिसूर्ययोः ।
अन्धे तमसि मज्जेयुरपश्यन्तः परस्परम् ॥ १२.६७.१० ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਉਦੇ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਜੀਵ ਘੋਰ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕਣ।
12.67.11
यथा ह्यनुदके मत्स्या निराक्रन्दे विहङ्गमाः ।
विहरेयुर्यथाकामं विहिंसन्तः पुनः पुनः ॥ १२.६७.११ ॥
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਕੋਈ ਪੁਕਾਰ ਨਾ ਸੁਣਨ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫਿਰ ਕੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਣ।
12.67.12
विमथ्यातिक्रमेरंश्च विषह्यापि परस्परम् ।
अभावमचिरेणैव गच्छेयुर्नात्र संशयः ॥ १२.६७.१२ ॥
ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਥ ਕੇ, ਹੱਦਾਂ ਟੱਪ ਕੇ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦਬਾ ਕੇ ਉਹ ਛੇਤੀ ਹੀ ਨਾਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਣਗੇ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।
12.67.13
एवमेव विना राज्ञा विनश्येयुरिमाः प्रजाः ।
अन्धे तमसि मज्जेयुरगोपाः पशवो यथा ॥ १२.६७.१३ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜੇ ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਪਰਜਾ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ; ਗਵਾਲਿਆਂ ਬਿਨਾਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਾਂਗ ਇਹ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਵੇਗੀ।
12.67.14
हरेयुर्बलवन्तोऽपि दुर्बलानां परिग्रहान् ।
हन्युर्व्यायच्छमानांश्च यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.१४ ॥
ਜੇ ਰਾਜਾ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕਰੇ ਤਾਂ ਬਲਵਾਨ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰਾਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਖੋਹ ਲੈਣਗੇ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਣਗੇ।
12.67.15
ममेदमिति लोकेऽस्मिन्न भवेत्स्वपरिग्रहः ।
न दारा न च पुत्रः स्यान्न धनं न परिग्रहः।
विष्वग्लोपः प्रवर्तेत यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.१५ ॥
ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ 'ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ' ਐਸਾ ਆਪਣਾ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ; ਨਾ ਪਤਨੀ ਰਹੇਗੀ, ਨਾ ਪੁੱਤਰ, ਨਾ ਧਨ, ਨਾ ਕਬਜ਼ਾ। ਜੇ ਰਾਜਾ ਪਾਲਣ ਨਾ ਕਰੇ ਤਾਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਫੈਲ ਜਾਵੇਗਾ।
12.67.16
यानं वस्त्रमलङ्कारान्रत्नानि विविधानि च ।
हरेयुः सहसा पापा यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.१६ ॥
ਜੇ ਰਾਜਾ ਪਾਲਣ ਨਾ ਕਰੇ ਤਾਂ ਪਾਪੀ ਲੋਕ ਅਚਾਨਕ ਸਵਾਰੀਆਂ, ਕੱਪੜੇ, ਗਹਿਣੇ ਅਤੇ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨੇ ਰਤਨ ਖੋਹ ਲੈਣਗੇ।
12.67.17
पतेद्बहुविधं शस्त्रं बहुधा धर्मचारिषु ।
अधर्मः प्रगृहीतः स्याद्यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.१७ ॥
ਜੇ ਰਾਜਾ ਪਾਲਣ ਨਾ ਕਰੇ ਤਾਂ ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਅਨੇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਸਤਰ ਡਿੱਗਣਗੇ; ਅਧਰਮ ਹਾਵੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
12.67.18
मातरं पितरं वृद्धमाचार्यमतिथिं गुरुम् ।
क्लिश्नीयुरपि हिंस्युर्वा यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.१८ ॥
ਜੇ ਰਾਜਾ ਪਾਲਣ ਨਾ ਕਰੇ ਤਾਂ ਮਾਤਾ, ਪਿਤਾ, ਬਜ਼ੁਰਗ, ਆਚਾਰੀਆ, ਮਹਿਮਾਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਵੀ ਲੋਕ ਦੁੱਖ ਦੇਣਗੇ ਜਾਂ ਮਾਰ ਦੇਣਗੇ।
12.67.19
अन्यांश्च क्रोशतो हिंस्युर्लोकोऽयं दस्युवद्भवेत् ।
वधबन्धपरिक्लेशो नित्यमर्थवतां भवेत्।
ममत्वं च न विन्देयुर्यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.१९ ॥
ਰੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਹਿੰਸਾ ਕਰਨਗੇ, ਅਤੇ ਇਹ ਲੋਕ ਡਾਕੂਆਂ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਧਨਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਵਧ, ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਹੋਵੇਗਾ; ਜੇ ਰਾਜਾ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕਰੇ ਤਾਂ ਉਹ ‘ਮੇਰਾ’ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਾਉਣਗੇ।
12.67.20
अन्ताश्चाकाल एव स्युर्लोकोऽयं दस्युसाद्भवेत् ।
पतेद्बहुविधं राज्यं यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.२० ॥
ਅਕਾਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅੰਤ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਅਤੇ ਇਹ ਲੋਕ ਡਾਕੂਆਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਜੇ ਰਾਜਾ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕਰੇ ਤਾਂ ਰਾਜ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਪਵੇਗਾ।
12.67.21
न योनिदोषो वर्तेत न कृषिर्न वणिक्पथः ।
मज्जेद्धर्मस्त्रयी न स्याद्यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.२१ ॥
ਵਰਣ-ਸੰਕਰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨਹੀਂ ਚੱਲਣਗੇ; ਜੇ ਰਾਜਾ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕਰੇ ਤਾਂ ਤ੍ਰਯੀ ਧਰਮ ਡੁੱਬ ਕੇ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ।
12.67.22
न यज्ञाः संप्रवर्तेयुर्विधिवत्स्वाप्तदक्षिणाः ।
न विवाहाः समाजो वा यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.२२ ॥
ਯੱਗ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਠੀਕ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਚੱਲਣਗੇ; ਵਿਆਹ ਜਾਂ ਸਮਾਜ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੇ, ਜੇ ਰਾਜਾ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕਰੇ।
12.67.23
न वृषाः संप्रवर्तेरन्न मथ्येरंश्च गर्गराः ।
घोषाः प्रणाशं गच्छेयुर्यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.२३ ॥
ਬਲਦ ਵਧਣਗੇ ਨਹੀਂ, ਦਹੀਂ ਰਿੜਕਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਵੇਗਾ; ਗਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵਸਤੀਆਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣਗੀਆਂ, ਜੇ ਰਾਜਾ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕਰੇ।
12.67.24
त्रस्तमुद्विग्नहृदयं हाहाभूतमचेतनम् ।
क्षणेन विनशेत्सर्वं यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.२४ ॥
ਡਰੇ ਹੋਏ, ਵਿਆਕੁਲ ਦਿਲ ਵਾਲੇ, 'ਹਾਏ ਹਾਏ' ਕਰਦੇ, ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋਏ; ਜੇ ਰਾਜਾ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕਰੇ ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
12.67.25
न संवत्सरसत्राणि तिष्ठेयुरकुतोभयाः ।
विधिवद्दक्षिणावन्ति यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.२५ ॥
ਜੇ ਰਾਜਾ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਸਹਿਤ ਸਾਲ ਭਰ ਦੇ ਸੱਤਰ ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਕੇ ਨਹੀਂ ਚੱਲ ਸਕਦੇ।
12.67.26
ब्राह्मणाश्चतुरो वेदान्नाधीयीरंस्तपस्विनः ।
विद्यास्नाता व्रतस्नाता यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.२६ ॥
ਜੇ ਰਾਜਾ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਵਰਤ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਤਪਸਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਚਾਰ ਵੇਦ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਣਗੇ।
12.67.27
न भवेद्धर्मसंसेवी मोहविप्रहतो जनः ।
हर्ता स्वच्छेन्द्रियो गच्छेद्यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.२७ ॥
ਜੇ ਰਾਜਾ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਗੇ; ਮੋਹ ਅਤੇ ਭਰਮ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਜਾ ਕੇ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਚੋਰ ਬਣ ਜਾਣਗੇ।
12.67.28
हस्ताद्धस्तं परिमुषेद्भिद्येरन्सर्वसेतवः ।
भयार्तं विद्रवेत्सर्वं यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.२८ ॥
ਜੇ ਰਾਜਾ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਹੱਥੋਂ ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਜਾਂਦਾ ਚੋਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ; ਸਾਰੇ ਬੰਨ੍ਹ ਟੁੱਟ ਜਾਣਗੇ; ਡਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸਭ ਭੱਜ ਜਾਣਗੇ।
12.67.29
अनयाः संप्रवपर्तेरन्भवेद्वै वर्णसङ्करः ।
दुर्भिक्षमाविशेद्राष्ट्रं यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.२९ ॥
ਜੇ ਰਾਜਾ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਅਨੀਤੀ ਫੈਲ ਜਾਵੇਗੀ; ਵਰਣ-ਸੰਕਰ ਹੋਵੇਗਾ; ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਕਾਲ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇਗਾ।
12.67.30
विवृत्य हि यथाकामं गृहद्वाराणि शेरते ।
मनुष्या रक्षिता राज्ञा समन्तादकुतोभयाः ॥ १२.६७.३० ॥
ਰਾਜੇ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਅਤ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਸੌਂਦੇ ਹਨ; ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਨਿਰਭੈ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
12.67.31
नाक्रुष्टं सहते कश्चित्कुतो वा हस्तलाघवम् ।
यदि राजा न सम्यग्गां रक्षयत्यपि धार्मिकः ॥ १२.६७.३१ ॥
ਧਾਰਮਿਕ ਰਾਜਾ ਵੀ ਜੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਠੀਕ ਰਖਿਆ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਗਾਲੀ ਜਾਂ ਹੱਥ ਦੀ ਚਾਲਾਕੀ ਵਾਲੀ ਚੋਰੀ ਕਿਵੇਂ ਸਹੇ?
12.67.32
स्त्रियश्चापुरुषा मार्गं सर्वालङ्कारभूषिताः ।
निर्भयाः प्रतिपद्यन्ते यदि रक्षति भूमिपः ॥ १२.६७.३२ ॥
ਰਾਜਾ ਰਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਮਰਦ ਸਾਥ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਰਸਤੇ ਤੁਰਦੀਆਂ ਹਨ।
12.67.33
धर्ममेव प्रपद्यन्ते न हिंसन्ति परस्परम् ।
अनुगृह्णन्ति चान्योन्यं यदा रक्षति भूमिपः ॥ १२.६७.३३ ॥
ਰਾਜਾ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਲੋਕ ਧਰਮ ਦੀ ਹੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
12.67.34
यजन्ते च महायज्ञैस्त्रयो वर्णाः पृथग्विधैः ।
युक्ताश्चाधीयते विद्यां यदा रक्षति भूमिपः ॥ १२.६७.३४ ॥
ਰਾਜਾ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਤਿੰਨੇ ਵਰਣ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਹਾਯੱਗ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲਗਨ ਨਾਲ ਵਿਦਿਆ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ।
12.67.35
वार्तामूलो ह्ययं लोकस्तया वै धार्यते सदा ।
तत्सर्वं वर्तते सम्यग्यदा रक्षति भूमिपः ॥ १२.६७.३५ ॥
ਇਹ ਲੋਕ ਵਾਰਤਾ (ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ) ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ; ਉਸੇ ਨਾਲ ਇਹ ਸਦਾ ਧਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਰਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਚਲਦਾ ਹੈ।
12.67.36
यदा राजा धुरं श्रेष्ठामादाय वहति प्रजाः ।
महता बलयोगेन तदा लोकः प्रसीदयि ॥ १२.६७.३६ ॥
ਰਾਜਾ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਧੁਰਾ (ਭਾਰ) ਚੁੱਕ ਕੇ ਮਹਾਨ ਬਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਵਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.67.37
यस्याभावेन भूतानामभावः स्यात्समन्ततः ।
भावे च भावो नित्यं स्यात्कस्तं न प्रतिपूजयेत् ॥ १२.६७.३७ ॥
ਜਿਸ ਦੇ ਅਭਾਵ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਹਰ ਪਾਸੇ ਅਭਾਵ ਹੋ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਸਦਭਾਵ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਦਾ ਵਧਦੇ ਰਹਿਣ, ਉਸ ਦਾ ਆਦਰ ਕੌਣ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ?
12.67.38
तस्य यो वहते भारं सर्वलोकसुखावहम् ।
तिष्ठन्प्रियहिते राज्ञ उभौ लोकाविमौ जयेत् ॥ १२.६७.३८ ॥
ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਉਸ ਦਾ ਭਾਰ ਜੋ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਲੋਕ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
12.67.39
यस्तस्य पुरुषः पापं मनसाऽप्यनुचिन्तयेत् ।
असंशयमिह क्लिष्टः प्रेत्यापि नरकं व्रजेत् ॥ १२.६७.३९ ॥
ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਾਪ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਦੁੱਖ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਰਨ ਮਗਰੋਂ ਵੀ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.67.40
न हि जात्ववमन्तव्यो मनुष्य इति भूमिपः ।
महती देवता ह्येषा नररूपेण तिष्ठति ॥ १२.६७.४० ॥
'ਇਹ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੁੱਖ ਹੈ' ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਕਦੇ ਅਪਮਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰੀ ਹੋਈ ਮਹਾਨ ਦੇਵਤਾ ਹੈ।
12.67.41
कुरुते पञ्चरूपाणि कालयुक्तानि यः सदा ।
भवत्यग्निस्तथाऽऽदित्यो मृत्युर्वैश्रवणो यमः ॥ १२.६७.४१ ॥
ਜੋ ਸਦਾ ਕਾਲ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪੰਜ ਰੂਪ ਧਾਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਗਨੀ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਿਤਯ, ਮੌਤ, ਵੈਸ਼ਰਵਣ (ਕੁਬੇਰ) ਅਤੇ ਯਮ ਵੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।
12.67.42
यदा ह्यासीदतः पापान्दहत्युग्रेण तेजसा ।
मिथ्योपचरितो राजा तदा भवति पावकः ॥ १२.६७.४२ ॥
ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਉਗਰ ਤੇਜ ਨਾਲ ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾੜਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਝੂਠੇ ਵਿਵਹਾਰ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਣ ਤੇ ਉਹ ਅਗਨੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.67.43
यदा पश्यति चारेण सर्वभूतानि भूमिपः ।
क्षेमं च कृत्वा व्रजति तदा भवति भास्करः ॥ १२.६७.४३ ॥
ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਭੇਦੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾ ਕੇ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਸੂਰਜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.67.44
अशुचींश्च यदा क्रुद्धः क्षिणोति शतशो नरान् ।
सपुत्रपौत्रान्सामात्यांस्तदा भवति सोन्तकः ॥ १२.६७.४४ ॥
ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਸੈਂਕੜੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ-ਪੋਤਰਿਆਂ ਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਅੰਤਕ (ਯਮ) ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.67.45
यदा त्वधार्मिकान्सर्वांस्तीक्ष्णैर्दण्डैर्नियच्छति ।
धार्मिकांश्चानुगृह्णाति भवत्यथ यमस्तदा ॥ १२.६७.४५ ॥
ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਸਾਰੇ ਅਧਰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਕਠੋਰ ਦੰਡਾਂ ਨਾਲ ਕਾਬੂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਯਮ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.67.46
यदा तु धनधाराभिस्तर्पयत्युपकारिणः ।
आच्छिनत्ति च रत्नानि विविधान्यपकारिणां ॥ १२.६७.४६ ॥
ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਧਨ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਉਪਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਪਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਵਿਧ ਰਤਨ ਖੋਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ,
12.67.47
श्रियं ददाति कस्मैचित्कस्माच्चिदपकर्षति ।
तदा वैश्रवणो राजा लोके भवति भूमिपः ॥ १२.६७.४७ ॥
ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਖੋਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੈਸ਼ਰਵਣ (ਕੁਬੇਰ) ਵਰਗਾ ਭੂਪਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.67.48
नास्यापवादे स्थातव्यं दक्षेणाक्लिष्टकर्मणा ।
धर्ममाकाङ्क्षता लोके ईश्वरस्यानसूयता ॥ १२.६७.४८ ॥
ਧਰਮ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਦੱਖ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਬਦਨਾਮੀ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪਵੇ; ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਵਰ (ਹਾਕਮ) ਪ੍ਰਤੀ ਈਰਖਾ ਨਾ ਰੱਖੇ।
12.67.49
न हि राज्ञः प्रतीपानि कुर्वन्सुखमवाप्नुयात् ।
पुत्रो भ्राता वयस्यो वा यद्यप्यात्मसमो भवेत् ॥ १२.६७.४९ ॥
ਜੋ ਰਾਜੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ; ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਪੁੱਤਰ, ਭਰਾ ਜਾਂ ਮਿੱਤਰ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਰਗਾ ਪਿਆਰਾ ਵੀ ਹੋਵੇ।
12.67.50
कुर्यात्कृष्णगतिः शेषं ज्वलितोऽनिलसारथिः ।
न तु राज्ञाऽभिपन्नस्य शेषं क्वचन विद्यते ॥ १२.६७.५० ॥
ਹਵਾ ਨੂੰ ਸਾਰਥੀ ਬਣਾਈ ਬਲਦੀ ਅੱਗ ਕੁਝ ਵੀ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ; ਰਾਜੇ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਫੜੇ ਗਏ ਦਾ ਕੁਝ ਵੀ ਕਿਤੇ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
12.67.51
तस्य सर्वाणि रक्ष्याणि दूरतः परिवर्जयेत् ।
मृत्योरिव जुगुप्सेत राजस्वहरणान्नरः ॥ १२.६७.५१ ॥
ਉਸ (ਰਾਜੇ) ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਰਾਜੇ ਦਾ ਧਨ ਹਰਨ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮੌਤ ਵਾਂਗ ਘਿਰਣਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
12.67.52
वध्येतभिमृशन्सद्यो मृगः कूटमिव स्पृशन् ।
आत्मस्वमिव संरक्षेद्राजस्वमिह बुद्धिमान् ॥ १२.६७.५२ ॥
ਫੰਦੇ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਵਾਲਾ ਹਿਰਨ ਜਿਵੇਂ ਤੁਰੰਤ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਰਾਜੇ ਦੇ ਧਨ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਵਾਲਾ ਤੁਰੰਤ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਦੇ ਧਨ ਦੀ ਆਪਣੇ ਧਨ ਵਾਂਗ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
12.67.53
महान्तं नरकं घोरमप्रतिष्ठमचेतसः ।
पतन्ति चिररात्राय राजवित्तापहारिणः ॥ १२.६७.५३ ॥
ਰਾਜੇ ਦਾ ਧਨ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮੂਰਖ ਲੰਮੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਤੱਕ ਬਿਨਾਂ ਆਸਰੇ ਦੇ, ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਮਹਾਨ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ।
12.67.54
राजा भोजो विराट् सम्राट् क्षत्रियो भूपतिर्नृपः ।
य एभिः स्तूयते शब्दैः कस्तं नार्चितुमर्हति ॥ १२.६७.५४ ॥
ਰਾਜਾ, ਭੋਜ, ਵਿਰਾਟ, ਸਮਰਾਟ, ਕਸ਼ੱਤਰੀ, ਭੂਪਤੀ, ਨ੍ਰਿਪ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਜਿਸਦੀ ਉਸਤਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਆਦਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕੌਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ?
12.67.55
तस्माद्बुभूषुर्नियतो जितात्मा संयतेन्द्रियः ।
मेधावी धृतिमान्दक्षः संश्रयेत् महीपतिम् ॥ १२.६७.५५ ॥
ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਜਮੀ, ਆਤਮ-ਜੇਤੂ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਧੀਰਜਵਾਨ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
12.67.56
कृतज्ञं प्राज्ञमक्षुद्रं दृढभक्तिं जितेन्द्रियम् ।
धर्मनित्यं स्थितं स्थाने मन्त्रिणं पूजयेन्नृपः ॥ १२.६७.५६ ॥
ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਤਗਿਆ, ਪ੍ਰਾਗਿਆਵਾਨ, ਉਦਾਰ, ਦ੍ਰਿੜ ਭਗਤੀ ਵਾਲੇ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ, ਸਦਾ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਤੇ ਅਡੋਲ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.67.57
दृढभक्तिं कृतप्रज्ञं धर्मज्ञं संयतेन्द्रियम् ।
शूरमक्षुद्रकर्माणं प्रसिद्धं जनमाश्रयेत् ॥ १२.६७.५७ ॥
ਦ੍ਰਿੜ ਭਗਤੀ, ਪਕੀ ਪ੍ਰਗਿਆ, ਧਰਮ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ, ਸੰਜਮੀ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵਾਲਾ, ਸੂਰਵੀਰ, ਉਦਾਰ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.67.58
राजा प्रगल्भं पुरुषं करोति ।
राजा भृशं बृंहयते मनुष्यम्।
राजाभिपन्नस्य कुतः सुखानि ।
राजाऽभ्युपेतं सुखिनं करोति ॥ १२.६७.५८ ॥
ਰਾਜਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦਲੇਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ। ਰਾਜੇ ਦੇ ਕਾਬੂ ਹੇਠ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਸੁੱਖ ਕਿੱਥੋਂ? ਰਾਜਾ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਨੂੰ ਸੁਖੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.67.59
राजा प्रजानां प्रथमं शरीरं ।
प्रजाश्च राज्ञोऽप्रतिमं शरीरम्।
राज्ञा विहीना न भवन्ति देशा ।
देशैर्विहीना न नृपा भवन्ति ॥ १२.६७.५९ ॥
ਰਾਜਾ ਪਰਜਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਰੀਰ ਹੈ; ਅਤੇ ਪਰਜਾ ਰਾਜੇ ਦਾ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸਰੀਰ ਹੈ। ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਰਾਜੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
12.67.60
राजा प्रजानां हृदयं गरीयो ।
गतिः प्रतिष्ठा सुखमुत्तमं च।
समाश्रिता लोकमिमं परं च ।
जयन्ति सम्यक्पुरुषा नरेन्द्र ॥ १२.६७.६० ॥
ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਹੈ, ਅਤਿ ਗਰੀਯਾਨ। ਉਹੀ ਗਤੀ, ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਸੁਖ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਪੁਰਸ਼ ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿੱਤਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਨਰੇਂਦਰ।
12.67.61
नराधिपश्चाप्यनुशिष्य मेदिनीं ।
दमेन सत्येन च सौहृदेन।
महद्भिरिष्ट्वा क्रतुभिर्महायशा ।
स्त्रिविष्टपे स्थानमुपैति शाश्वतम् ॥ १२.६७.६१ ॥
ਨਰਾਧਿਪ ਵੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਕੇ, ਦਮ, ਸੱਚ ਅਤੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ, ਵੱਡੇ ਯੱਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਮਹਾਯਸ਼ਸਵੀ ਹੋ ਕੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਸਦੀਵੀ ਥਾਂ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.67.62
स एवमुक्तोऽङ्गिरसा कौसल्यो राजसत्तमः ।
प्रयत्नात्कृतवान्वीरः प्रजापालनमुत्तमम् ॥ १२.६७.६२ ॥
ਅੰਗਿਰਸ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵੀਰ ਕੌਸਲਯ ਨੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਾ-ਪਾਲਣ ਦਾ ਉੱਤਮ ਕਰਮ ਕੀਤਾ।