ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 12.67
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.67.1
किमाहुर्दैवतं विप्रा राजानं भरतर्षभ ।
मनुष्याणामधिपतिं तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.६७.१ ॥
ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ଅଧିପତି ରାଜାକୁ ବିପ୍ରମାନେ କେଉଁ ଦେବତା କହନ୍ତି? ହେ ପିତାମହ, ତାହା ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ।
12.67.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
बृहस्पतिं वसुमना यथा पप्रच्छ भारत ॥ १२.६७.२ ॥
ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ଲୋକେ ଏହି ପୁରାତନ ଇତିହାସ କହନ୍ତି, ହେ ଭାରତ, ବସୁମନା ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ କିପରି ପଚାରିଥିଲେ।
12.67.3
राजा वसुमना नाम कौसल्यो धीमतां वरः ।
महर्षि किल पप्रच्छ कृतप्रज्ञं बृहस्पतिम् ॥ १२.६७.३ ॥
ବୁଦ୍ଧିମାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୌସଲ୍ୟ ରାଜା ବସୁମନା ନାମରେ ଥିଲେ, ସେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ମହର୍ଷି ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ।
12.67.4
सर्वं वैनयिकं कृत्वा विनयज्ञो बृहस्पतिम् ।
दक्षिणानन्तरो भूत्वा प्रणम्य विधिपूर्वकम् ॥ १२.६७.४ ॥
ସମସ୍ତ ବିନୟାଚାର କରି, ବିନୟଜ୍ଞ ହୋଇ, ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ବରେ ଠିଆ ହୋଇ, ବିଧି ଅନୁସାରେ ପ୍ରଣାମ କରି।
12.67.5
विधिं पप्रच्छ राजस्य सर्वलोकहिते रतः ।
प्रजानां सुखमन्विच्छन्धर्मशीलं बृहस्पतिम् ॥ १२.६७.५ ॥
ସର୍ବଲୋକ ହିତରେ ରତ, ପ୍ରଜାଙ୍କ ସୁଖ ଇଚ୍ଛା କରି, ଧର୍ମଶୀଳ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟର ବିଧି ପଚାରିଲେ।
12.67.6
केन भूतानि वर्धन्ते क्षयं गच्छन्ति केन वा ।
कमर्चन्तो महाप्राज्ञ सुखमव्ययमाप्नुयुः
एतन्मे शंस देवर्षे धर्मकामार्थसंशयम् ॥ १२.६७.६ ॥
କାହାଦ୍ୱାରା ଭୂତମାନେ ବୃଦ୍ଧି ପାନ୍ତି, ଓ କାହାଦ୍ୱାରା କ୍ଷୟ ପାନ୍ତି? ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ, କାହାକୁ ପୂଜା କରି ଲୋକେ ଅକ୍ଷୟ ସୁଖ ପାଇବେ? ହେ ଦେବର୍ଷି, ଧର୍ମ, କାମ ଓ ଅର୍ଥର ଏହି ସଂଶୟ ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ।
12.67.7
एवं पृष्टो महाप्राज्ञः कौसल्येनामितौजसा ।
राजसत्कारमव्यग्रो राज्यस्य च विवर्धनम्।
दण्डनीतिं समाश्रित्य शशंसास्मै बृहस्पतिः ॥ १२.६७.७ ॥
ଅମିତତେଜା କୌସଲ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହିପରି ପଚରାଗଲେ, ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ବୃହସ୍ପତି ଶାନ୍ତଭାବରେ, ରାଜସତ୍କାର ଓ ରାଜ୍ୟବୃଦ୍ଧି ବିଷୟରେ ଦଣ୍ଡନୀତିକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ତାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ।
12.67.8
राजमूलो महाप्राज्ञ धर्मो लोकस्य लक्ष्यते ।
प्रजा राजभयादेव न खादन्ति परस्परम् ॥ १२.६७.८ ॥
ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ, ଜଗତରେ ଧର୍ମର ମୂଳ ରାଜାଙ୍କଠାରେ ଦେଖାଯାଏ; ରାଜଭୟ ହେତୁ ହିଁ ପ୍ରଜାମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଖାଆନ୍ତି ନାହିଁ।
12.67.9
राजा ह्येवाखिलं लोकं समुदीर्णं समुत्सुकम् ।
प्रसादयति धर्मेण प्रसाद्य च विराजते ॥ १२.६७.९ ॥
ରାଜା ହିଁ ଉତ୍ତେଜିତ ଓ ଅଧୀର ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ଧର୍ମଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ କରନ୍ତି; ଶାନ୍ତ କରିବା ପରେ ହିଁ ସେ ଶୋଭା ପାନ୍ତି।
12.67.10
यथा ह्यनुदये राजन्भूतानि शशिसूर्ययोः ।
अन्धे तमसि मज्जेयुरपश्यन्तः परस्परम् ॥ १२.६७.१० ॥
ହେ ରାଜନ୍, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଉଦୟ ନ ହେଲେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଘୋର ଅନ୍ଧକାରରେ ମଗ୍ନ ହୋଇ ପରସ୍ପରକୁ ନ ଦେଖିବା ପରି।
12.67.11
यथा ह्यनुदके मत्स्या निराक्रन्दे विहङ्गमाः ।
विहरेयुर्यथाकामं विहिंसन्तः पुनः पुनः ॥ १२.६७.११ ॥
ଜଳ ନ ଥିବା ସ୍ଥାନରେ ମାଛମାନେ ଓ କେହି କାନ୍ଦ ନ ଶୁଣୁଥିବା ସ୍ଥାନରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ବୁଲି ବାରମ୍ବାର ପରସ୍ପରକୁ ଆଘାତ କରନ୍ତି ପରି।
12.67.12
विमथ्यातिक्रमेरंश्च विषह्यापि परस्परम् ।
अभावमचिरेणैव गच्छेयुर्नात्र संशयः ॥ १२.६७.१२ ॥
ପରସ୍ପରକୁ ମଥି, ସୀମା ଲଙ୍ଘନ କରି, ପରସ୍ପରକୁ ଦବାଇ ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ବିନାଶ ପାଇବେ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
12.67.13
एवमेव विना राज्ञा विनश्येयुरिमाः प्रजाः ।
अन्धे तमसि मज्जेयुरगोपाः पशवो यथा ॥ १२.६७.१३ ॥
ସେହିପରି ରାଜାଙ୍କ ବିନା ଏହି ପ୍ରଜାମାନେ ବିନଷ୍ଟ ହେବେ; ଗୋପାଳକହୀନ ପଶୁ ପରି ଅନ୍ଧକାରରେ ବୁଡ଼ିଯିବେ।
12.67.14
हरेयुर्बलवन्तोऽपि दुर्बलानां परिग्रहान् ।
हन्युर्व्यायच्छमानांश्च यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.१४ ॥
ରାଜା ରକ୍ଷା ନ କଲେ ବଳବାନମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ବଳଙ୍କ ସମ୍ପତ୍ତି ହରଣ କରିବେ ଓ ବିରୋଧୀଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବେ।
12.67.15
ममेदमिति लोकेऽस्मिन्न भवेत्स्वपरिग्रहः ।
न दारा न च पुत्रः स्यान्न धनं न परिग्रहः।
विष्वग्लोपः प्रवर्तेत यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.१५ ॥
ଏ ଲୋକରେ 'ଏହା ମୋର' ବୋଲି ସ୍ୱାମିତ୍ୱ ରହିବ ନାହିଁ; ପତ୍ନୀ ରହିବ ନାହିଁ, ପୁତ୍ର ରହିବ ନାହିଁ, ଧନ ରହିବ ନାହିଁ, ଅଧିକାର ମଧ୍ୟ ରହିବ ନାହିଁ। ରାଜା ପାଳନ ନ କଲେ ସବୁଆଡ଼େ ବିନାଶ ବ୍ୟାପିବ।
12.67.16
यानं वस्त्रमलङ्कारान्रत्नानि विविधानि च ।
हरेयुः सहसा पापा यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.१६ ॥
ରାଜା ପାଳନ ନ କଲେ ପାପୀମାନେ ସହସା ଯାନ, ବସ୍ତ୍ର, ଅଳଙ୍କାର ଓ ବିବିଧ ରତ୍ନ ହରଣ କରିବେ।
12.67.17
पतेद्बहुविधं शस्त्रं बहुधा धर्मचारिषु ।
अधर्मः प्रगृहीतः स्याद्यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.१७ ॥
ରାଜା ପାଳନ ନ କଲେ ଧର୍ମାଚାରୀଙ୍କ ଉପରେ ବହୁ ପ୍ରକାରର ଶସ୍ତ୍ର ପଡ଼ିବ; ଅଧର୍ମ ପ୍ରବଳ ହେବ।
12.67.18
मातरं पितरं वृद्धमाचार्यमतिथिं गुरुम् ।
क्लिश्नीयुरपि हिंस्युर्वा यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.१८ ॥
ରାଜା ପାଳନ ନ କଲେ ମାତା, ପିତା, ବୃଦ୍ଧ, ଆଚାର୍ଯ୍ୟ, ଅତିଥି ଓ ଗୁରୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଲୋକେ କ୍ଲେଶ ଦେବେ ବା ହାନି କରିବେ।
12.67.19
अन्यांश्च क्रोशतो हिंस्युर्लोकोऽयं दस्युवद्भवेत् ।
वधबन्धपरिक्लेशो नित्यमर्थवतां भवेत्।
ममत्वं च न विन्देयुर्यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.१९ ॥
କାନ୍ଦୁଥିବା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସେମାନେ ହିଂସା କରିବେ, ଏବଂ ଏହି ଲୋକ ଡକାୟତଙ୍କ ପରି ହୋଇଯିବ। ଧନୀମାନଙ୍କୁ ସଦା ବଧ, ବନ୍ଧନ ଓ କ୍ଲେଶ ହେବ; ରାଜା ରକ୍ଷା ନ କଲେ ସେମାନେ ‘ମୋର’ ବୋଲି କିଛି ପାଇବେ ନାହିଁ।
12.67.20
अन्ताश्चाकाल एव स्युर्लोकोऽयं दस्युसाद्भवेत् ।
पतेद्बहुविधं राज्यं यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.२० ॥
ଅକାଳରେ ହିଁ ଅନ୍ତ ହେବେ, ଏବଂ ଏହି ଲୋକ ଡକାୟତଙ୍କ ଅଧୀନ ହେବ। ରାଜା ରକ୍ଷା ନ କଲେ ରାଜ୍ୟ ବହୁ ପ୍ରକାରେ ପତିତ ହେବ।
12.67.21
न योनिदोषो वर्तेत न कृषिर्न वणिक्पथः ।
मज्जेद्धर्मस्त्रयी न स्याद्यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.२१ ॥
ବର୍ଣସଙ୍କର ହେବନାହିଁ, କୃଷି ଓ ବାଣିଜ୍ୟପଥ ଚଳିବେ ନାହିଁ; ରାଜା ରକ୍ଷା ନ କଲେ ତ୍ରୟୀଧର୍ମ ବୁଡ଼ି ନଥିବ।
12.67.22
न यज्ञाः संप्रवर्तेयुर्विधिवत्स्वाप्तदक्षिणाः ।
न विवाहाः समाजो वा यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.२२ ॥
ଯଜ୍ଞ ବିଧିପୂର୍ବକ ଓ ଯଥୋଚିତ ଦକ୍ଷିଣା ସହିତ ଚଳିବେ ନାହିଁ; ବିବାହ କିମ୍ବା ସମାଜ ରହିବ ନାହିଁ, ରାଜା ରକ୍ଷା ନ କଲେ।
12.67.23
न वृषाः संप्रवर्तेरन्न मथ्येरंश्च गर्गराः ।
घोषाः प्रणाशं गच्छेयुर्यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.२३ ॥
ବଳଦମାନେ ବଢ଼ିବେ ନାହିଁ, ଦହି ମନ୍ଥନ ହେବ ନାହିଁ; ଗୋପାଳଙ୍କ ବସ୍ତି ନଷ୍ଟ ହେବ, ରାଜା ରକ୍ଷା ନ କଲେ।
12.67.24
त्रस्तमुद्विग्नहृदयं हाहाभूतमचेतनम् ।
क्षणेन विनशेत्सर्वं यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.२४ ॥
ଭୀତ, ବ୍ୟାକୁଳ ହୃଦୟ, 'ହାୟ ହାୟ' କରୁଥିବା, ଅଚେତ ଲୋକମାନେ; ରାଜା ରକ୍ଷା ନ କଲେ ସବୁ କ୍ଷଣମଧ୍ୟରେ ନଷ୍ଟ ହେବ।
12.67.25
न संवत्सरसत्राणि तिष्ठेयुरकुतोभयाः ।
विधिवद्दक्षिणावन्ति यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.२५ ॥
ରାଜା ରକ୍ଷା ନ କଲେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଦକ୍ଷିଣାସହ ବର୍ଷବ୍ୟାପୀ ସତ୍ର ନିର୍ଭୟରେ ଚଳିପାରିବ ନାହିଁ।
12.67.26
ब्राह्मणाश्चतुरो वेदान्नाधीयीरंस्तपस्विनः ।
विद्यास्नाता व्रतस्नाता यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.२६ ॥
ରାଜା ରକ୍ଷା ନ କଲେ ବିଦ୍ୟା ଓ ବ୍ରତରେ ପବିତ୍ର ତପସ୍ବୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଚାରି ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବେ ନାହିଁ।
12.67.27
न भवेद्धर्मसंसेवी मोहविप्रहतो जनः ।
हर्ता स्वच्छेन्द्रियो गच्छेद्यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.२७ ॥
ରାଜା ରକ୍ଷା ନ କଲେ ଲୋକେ ଧର୍ମାଚାରୀ ରହିବେ ନାହିଁ; ମୋହ ଓ ବିଭ୍ରମରେ ଆହତ ହୋଇ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଦେଇ ସେମାନେ ଚୋର ହୋଇଯିବେ।
12.67.28
हस्ताद्धस्तं परिमुषेद्भिद्येरन्सर्वसेतवः ।
भयार्तं विद्रवेत्सर्वं यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.२८ ॥
ରାଜା ରକ୍ଷା ନ କଲେ ଗୋଟିଏ ହାତରୁ ଅନ୍ୟ ହାତକୁ ଯାଉଥିବା ଜିନିଷ ଚୋରି ହେବ; ସବୁ ବନ୍ଧ ଭାଙ୍ଗିଯିବ; ଭୟରେ ପୀଡ଼ିତ ସମସ୍ତେ ପଳାଇଯିବେ।
12.67.29
अनयाः संप्रवपर्तेरन्भवेद्वै वर्णसङ्करः ।
दुर्भिक्षमाविशेद्राष्ट्रं यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.२९ ॥
ରାଜା ରକ୍ଷା ନ କଲେ ଅନୀତି ବ୍ୟାପିବ; ବର୍ଣସଙ୍କର ହେବ; ରାଷ୍ଟ୍ରରେ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ପ୍ରବେଶ କରିବ।
12.67.30
विवृत्य हि यथाकामं गृहद्वाराणि शेरते ।
मनुष्या रक्षिता राज्ञा समन्तादकुतोभयाः ॥ १२.६७.३० ॥
ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ଲୋକମାନେ ନିଜ ଗୃହଦ୍ୱାର ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଖୋଲା ରଖି ଶୋଇଥା'ନ୍ତି; ସବୁ ଦିଗରୁ ନିର୍ଭୟରେ ରହନ୍ତି।
12.67.31
नाक्रुष्टं सहते कश्चित्कुतो वा हस्तलाघवम् ।
यदि राजा न सम्यग्गां रक्षयत्यपि धार्मिकः ॥ १२.६७.३१ ॥
ଧାର୍ମିକ ରାଜା ମଧ୍ୟ ଯଦି ପୃଥିବୀକୁ ସମ୍ୟକ ରକ୍ଷା ନ କରେ, ତେବେ କିଏ ଗାଳି ବା ହାତର ଚତୁରତାର ଚୋରି ସହିବ?
12.67.32
स्त्रियश्चापुरुषा मार्गं सर्वालङ्कारभूषिताः ।
निर्भयाः प्रतिपद्यन्ते यदि रक्षति भूमिपः ॥ १२.६७.३२ ॥
ରାଜା ରକ୍ଷା କଲେ ସମସ୍ତ ଅଳଙ୍କାରରେ ଭୂଷିତା ନାରୀମାନେ ପୁରୁଷ ସାଥୀ ବିନା ମଧ୍ୟ ନିର୍ଭୟରେ ପଥରେ ଚାଲନ୍ତି।
12.67.33
धर्ममेव प्रपद्यन्ते न हिंसन्ति परस्परम् ।
अनुगृह्णन्ति चान्योन्यं यदा रक्षति भूमिपः ॥ १२.६७.३३ ॥
ରାଜା ପୃଥିବୀକୁ ରକ୍ଷା କଲେ ଲୋକେ ଧର୍ମକୁ ହିଁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି, ପରସ୍ପରକୁ ହିଂସା କରନ୍ତି ନାହିଁ ଏବଂ ପରସ୍ପର ପ୍ରତି ଅନୁଗ୍ରହ କରନ୍ତି।
12.67.34
यजन्ते च महायज्ञैस्त्रयो वर्णाः पृथग्विधैः ।
युक्ताश्चाधीयते विद्यां यदा रक्षति भूमिपः ॥ १२.६७.३४ ॥
ରାଜା ପୃଥିବୀକୁ ରକ୍ଷା କଲେ ତିନି ବର୍ଣ୍ଣ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ମହାଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି ଏବଂ ନିଷ୍ଠାରେ ବିଦ୍ୟା ଅଧ୍ୟୟନ କରନ୍ତି।
12.67.35
वार्तामूलो ह्ययं लोकस्तया वै धार्यते सदा ।
तत्सर्वं वर्तते सम्यग्यदा रक्षति भूमिपः ॥ १२.६७.३५ ॥
ଏହି ଲୋକ ବାର୍ତ୍ତା (ଜୀବିକା) ଉପରେ ଆଧାରିତ; ତାହାରି ଦ୍ୱାରା ଏହା ସଦା ଧାରଣ ହୁଏ। ରାଜା ରକ୍ଷା କଲେ ସବୁକିଛି ସମ୍ୟକ ଚାଲେ।
12.67.36
यदा राजा धुरं श्रेष्ठामादाय वहति प्रजाः ।
महता बलयोगेन तदा लोकः प्रसीदयि ॥ १२.६७.३६ ॥
ରାଜା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧୁରା (ଭାର) ଉଠାଇ ମହାନ ବଳ ସହ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ବହନ କଲେ ଲୋକ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଏ।
12.67.37
यस्याभावेन भूतानामभावः स्यात्समन्ततः ।
भावे च भावो नित्यं स्यात्कस्तं न प्रतिपूजयेत् ॥ १२.६७.३७ ॥
ଯାହାର ଅଭାବରେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ସର୍ବତ୍ର ଅଭାବ ହୁଏ ଏବଂ ଯାହାର ସଦ୍ଭାବରେ ସେମାନେ ସର୍ବଦା ସମୃଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି, ତାହାକୁ କିଏ ସମ୍ମାନ ନ କରିବ?
12.67.38
तस्य यो वहते भारं सर्वलोकसुखावहम् ।
तिष्ठन्प्रियहिते राज्ञ उभौ लोकाविमौ जयेत् ॥ १२.६७.३८ ॥
ସର୍ବଲୋକକୁ ସୁଖଦାୟୀ ତାହାର ଭାର ଯେ ବହନ କରେ, ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ହିତରେ ଅବସ୍ଥାନ କରେ, ସେ ଏହି ଉଭୟ ଲୋକ ଜୟ କରେ।
12.67.39
यस्तस्य पुरुषः पापं मनसाऽप्यनुचिन्तयेत् ।
असंशयमिह क्लिष्टः प्रेत्यापि नरकं व्रजेत् ॥ १२.६७.३९ ॥
ତାହା ବିରୁଦ୍ଧରେ ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ମନରେ ମଧ୍ୟ ପାପ ଚିନ୍ତା କରେ, ସେ ଏଠାରେ ନିଃସନ୍ଦେହ କ୍ଲେଶ ପାଏ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ନରକକୁ ଯାଏ।
12.67.40
न हि जात्ववमन्तव्यो मनुष्य इति भूमिपः ।
महती देवता ह्येषा नररूपेण तिष्ठति ॥ १२.६७.४० ॥
'ଏ ତ କେବଳ ମନୁଷ୍ୟ' ଏହା ଭାବି ରାଜାଙ୍କୁ କେବେ ବି ଅବଜ୍ଞା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଏ ମନୁଷ୍ୟରୂପରେ ଅବସ୍ଥିତ ମହାନ ଦେବତା।
12.67.41
कुरुते पञ्चरूपाणि कालयुक्तानि यः सदा ।
भवत्यग्निस्तथाऽऽदित्यो मृत्युर्वैश्रवणो यमः ॥ १२.६७.४१ ॥
ଯିଏ ସର୍ବଦା କାଳଯୁକ୍ତ ପାଞ୍ଚଟି ରୂପ ଧାରଣ କରେ, ସେ ଅଗ୍ନି ହୁଏ, ସେହିପରି ଆଦିତ୍ୟ, ମୃତ୍ୟୁ, ବୈଶ୍ରବଣ (କୁବେର) ଓ ଯମ ମଧ୍ୟ ହୁଏ।
12.67.42
यदा ह्यासीदतः पापान्दहत्युग्रेण तेजसा ।
मिथ्योपचरितो राजा तदा भवति पावकः ॥ १२.६७.४२ ॥
ରାଜା ଯେତେବେଳେ ନିଜ ଉଗ୍ର ତେଜରେ ପାପୀମାନଙ୍କୁ ଦହନ କରେ, ସେତେବେଳେ ମିଥ୍ୟା ବ୍ୟବହାର ପାଇଲେ ସେ ଅଗ୍ନି ହୁଏ।
12.67.43
यदा पश्यति चारेण सर्वभूतानि भूमिपः ।
क्षेमं च कृत्वा व्रजति तदा भवति भास्करः ॥ १२.६७.४३ ॥
ରାଜା ଗୁପ୍ତଚରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଦେଖି ସେମାନଙ୍କ କଲ୍ୟାଣ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରି ବିଚରଣ କଲେ, ସେତେବେଳେ ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି।
12.67.44
अशुचींश्च यदा क्रुद्धः क्षिणोति शतशो नरान् ।
सपुत्रपौत्रान्सामात्यांस्तदा भवति सोन्तकः ॥ १२.६७.४४ ॥
ରାଜା କ୍ରୋଧରେ ଅଶୁଦ୍ଧ ଶହ ଶହ ମଣିଷଙ୍କୁ, ସେମାନଙ୍କ ପୁତ୍ର-ପୌତ୍ର ଓ ଅମାତ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ନଷ୍ଟ କଲେ, ସେତେବେଳେ ସେ ଅନ୍ତକ (ଯମ) ହୁଅନ୍ତି।
12.67.45
यदा त्वधार्मिकान्सर्वांस्तीक्ष्णैर्दण्डैर्नियच्छति ।
धार्मिकांश्चानुगृह्णाति भवत्यथ यमस्तदा ॥ १२.६७.४५ ॥
ରାଜା ସମସ୍ତ ଅଧାର୍ମିକଙ୍କୁ କଠୋର ଦଣ୍ଡରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ଧାର୍ମିକଙ୍କ ପ୍ରତି ଅନୁଗ୍ରହ କଲେ, ସେତେବେଳେ ସେ ଯମ ହୁଅନ୍ତି।
12.67.46
यदा तु धनधाराभिस्तर्पयत्युपकारिणः ।
आच्छिनत्ति च रत्नानि विविधान्यपकारिणां ॥ १२.६७.४६ ॥
ରାଜା ଧନର ଧାରାରେ ଉପକାରୀଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କଲେ ଏବଂ ଅପକାରୀଙ୍କ ବିବିଧ ରତ୍ନ ଛଡ଼ାଇ ନେଲେ, ସେତେବେଳେ,
12.67.47
श्रियं ददाति कस्मैचित्कस्माच्चिदपकर्षति ।
तदा वैश्रवणो राजा लोके भवति भूमिपः ॥ १२.६७.४७ ॥
ରାଜା କାହାକୁ ଶ୍ରୀ ଦିଅନ୍ତି ଓ କାହାଠାରୁ ତାହା ହରଣ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଜଗତରେ ସେ ବୈଶ୍ରବଣ (କୁବେର) ଭଳି ଭୂପତି ହୁଅନ୍ତି।
12.67.48
नास्यापवादे स्थातव्यं दक्षेणाक्लिष्टकर्मणा ।
धर्ममाकाङ्क्षता लोके ईश्वरस्यानसूयता ॥ १२.६७.४८ ॥
ଧର୍ମ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା, ଦକ୍ଷ ଏବଂ ନିର୍ମଳ କର୍ମୀ ରାଜା ଅପବାଦରେ ପଡ଼ିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଜଗତରେ ଈଶ୍ୱର (ଶାସକ) ପ୍ରତି ଅସୂୟା ରଖିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
12.67.49
न हि राज्ञः प्रतीपानि कुर्वन्सुखमवाप्नुयात् ।
पुत्रो भ्राता वयस्यो वा यद्यप्यात्मसमो भवेत् ॥ १२.६७.४९ ॥
ରାଜାଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଆଚରଣ କରୁଥିବା ଲୋକ ସୁଖ ପାଇପାରେ ନାହିଁ; ସେ ପୁତ୍ର, ଭାଇ କିମ୍ବା ସଖା ହେଉ, ନିଜ ପରି ପ୍ରିୟ ହେଉ ବା ନ ହେଉ।
12.67.50
कुर्यात्कृष्णगतिः शेषं ज्वलितोऽनिलसारथिः ।
न तु राज्ञाऽभिपन्नस्य शेषं क्वचन विद्यते ॥ १२.६७.५० ॥
ପବନକୁ ସାରଥି କରିଥିବା ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି କିଛି ଶେଷ ରଖେ ନାହିଁ; ରାଜାଙ୍କ ହାତରେ ଧରାପଡ଼ିଥିବା ଲୋକର କିଛି ବି କୁଆଡ଼େ ରହେ ନାହିଁ।
12.67.51
तस्य सर्वाणि रक्ष्याणि दूरतः परिवर्जयेत् ।
मृत्योरिव जुगुप्सेत राजस्वहरणान्नरः ॥ १२.६७.५१ ॥
ତାଙ୍କର (ରାଜାଙ୍କର) ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ; ଦୂରରୁ ହିଁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଏଡ଼ାଇବା ଉଚିତ। ରାଜସ୍ୱ ହରଣକୁ ମଣିଷ ମୃତ୍ୟୁ ପରି ଘୃଣା କରିବା ଉଚିତ।
12.67.52
वध्येतभिमृशन्सद्यो मृगः कूटमिव स्पृशन् ।
आत्मस्वमिव संरक्षेद्राजस्वमिह बुद्धिमान् ॥ १२.६७.५२ ॥
ଫାନ୍ଦକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରୁଥିବା ହରିଣ ଯେପରି ତୁରନ୍ତ ବଧ ହୁଏ, ସେହିପରି ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ପତ୍ତି ସ୍ପର୍ଶ କରୁଥିବା ଲୋକ ତୁରନ୍ତ ବିନଷ୍ଟ ହୁଏ। ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ପତ୍ତିକୁ ନିଜ ସମ୍ପତ୍ତି ପରି ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।
12.67.53
महान्तं नरकं घोरमप्रतिष्ठमचेतसः ।
पतन्ति चिररात्राय राजवित्तापहारिणः ॥ १२.६७.५३ ॥
ରାଜାଙ୍କ ଧନ ହରଣ କରୁଥିବା ମୂର୍ଖମାନେ ଦୀର୍ଘ ରାତ୍ରି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଧାରହୀନ, ଅତି ଭୟଙ୍କର ମହାନରକରେ ପଡ଼ନ୍ତି।
12.67.54
राजा भोजो विराट् सम्राट् क्षत्रियो भूपतिर्नृपः ।
य एभिः स्तूयते शब्दैः कस्तं नार्चितुमर्हति ॥ १२.६७.५४ ॥
ରାଜା, ଭୋଜ, ବିରାଟ୍, ସମ୍ରାଟ୍, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଭୂପତି, ନୃପ ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକରେ ଯାହାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରାଯାଏ, ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବାକୁ କିଏ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ?
12.67.55
तस्माद्बुभूषुर्नियतो जितात्मा संयतेन्द्रियः ।
मेधावी धृतिमान्दक्षः संश्रयेत् महीपतिम् ॥ १२.६७.५५ ॥
ଅତଏବ ସମୃଦ୍ଧି ଇଚ୍ଛୁକ ଲୋକ ସଂଯମୀ, ଆତ୍ମଜୟୀ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସଂଯମୀ, ମେଧାବୀ, ଧୈର୍ଯ୍ୟବାନ ଓ ଦକ୍ଷ ହୋଇ ରାଜାଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ନେବା ଉଚିତ।
12.67.56
कृतज्ञं प्राज्ञमक्षुद्रं दृढभक्तिं जितेन्द्रियम् ।
धर्मनित्यं स्थितं स्थाने मन्त्रिणं पूजयेन्नृपः ॥ १२.६७.५६ ॥
ରାଜା କୃତଜ୍ଞ, ପ୍ରାଜ୍ଞ, ଉଦାର, ଦୃଢ଼ଭକ୍ତିଯୁକ୍ତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ, ସଦା ଧର୍ମରେ ଥିବା ଏବଂ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ଅଚଳ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେବା ଉଚିତ।
12.67.57
दृढभक्तिं कृतप्रज्ञं धर्मज्ञं संयतेन्द्रियम् ।
शूरमक्षुद्रकर्माणं प्रसिद्धं जनमाश्रयेत् ॥ १२.६७.५७ ॥
ଦୃଢ଼ଭକ୍ତି, ପରିପକ୍ୱ ପ୍ରଜ୍ଞା, ଧର୍ମଜ୍ଞ, ସଂଯତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଶୂର, ଉଦାର କର୍ମକାରୀ ଏବଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଲୋକର ଆଶ୍ରୟ ନେବା ଉଚିତ।
12.67.58
राजा प्रगल्भं पुरुषं करोति ।
राजा भृशं बृंहयते मनुष्यम्।
राजाभिपन्नस्य कुतः सुखानि ।
राजाऽभ्युपेतं सुखिनं करोति ॥ १२.६७.५८ ॥
ରାଜା ମଣିଷକୁ ସାହସୀ କରନ୍ତି। ରାଜା ମଣିଷକୁ ଅତ୍ୟଧିକ ଉନ୍ନତ କରନ୍ତି। ରାଜାଙ୍କ ବଶରେ ପଡ଼ିଥିବା ଲୋକର ସୁଖ କେଉଁଠି? ରାଜାଙ୍କ ଶରଣାଗତକୁ ରାଜା ସୁଖୀ କରନ୍ତି।
12.67.59
राजा प्रजानां प्रथमं शरीरं ।
प्रजाश्च राज्ञोऽप्रतिमं शरीरम्।
राज्ञा विहीना न भवन्ति देशा ।
देशैर्विहीना न नृपा भवन्ति ॥ १२.६७.५९ ॥
ରାଜା ପ୍ରଜାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ଶରୀର; ଏବଂ ପ୍ରଜା ରାଜାଙ୍କର ଅତୁଳନୀୟ ଶରୀର। ରାଜାଙ୍କ ବିନା ଦେଶ ରହେ ନାହିଁ; ଦେଶ ବିନା ରାଜା ରହନ୍ତି ନାହିଁ।
12.67.60
राजा प्रजानां हृदयं गरीयो ।
गतिः प्रतिष्ठा सुखमुत्तमं च।
समाश्रिता लोकमिमं परं च ।
जयन्ति सम्यक्पुरुषा नरेन्द्र ॥ १२.६७.६० ॥
ରାଜା ପ୍ରଜାଙ୍କ ହୃଦୟ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗରୀୟାନ। ସେ ହିଁ ଗତି, ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଉତ୍ତମ ସୁଖ। ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ପୁରୁଷମାନେ ଏ ଲୋକ ଓ ପରଲୋକ ଉଭୟକୁ ଭଲ ଭାବେ ଜୟ କରନ୍ତି, ହେ ନରେନ୍ଦ୍ର।
12.67.61
नराधिपश्चाप्यनुशिष्य मेदिनीं ।
दमेन सत्येन च सौहृदेन।
महद्भिरिष्ट्वा क्रतुभिर्महायशा ।
स्त्रिविष्टपे स्थानमुपैति शाश्वतम् ॥ १२.६७.६१ ॥
ନରାଧିପ ମଧ୍ୟ ପୃଥିବୀ ଶାସନ କରି, ଦମ, ସତ୍ୟ ଓ ସୌହାର୍ଦ୍ଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ମହାଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରି, ମହାଯଶସ୍ବୀ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଶାଶ୍ୱତ ସ୍ଥାନ ପାଏ।
12.67.62
स एवमुक्तोऽङ्गिरसा कौसल्यो राजसत्तमः ।
प्रयत्नात्कृतवान्वीरः प्रजापालनमुत्तमम् ॥ १२.६७.६२ ॥
ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହିପରି କୁହାଯାଇ ରାଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୀର କୌଶଲ୍ୟ ପ୍ରଯତ୍ନପୂର୍ବକ ପ୍ରଜାପାଳନର ଉତ୍ତମ କର୍ମ କଲେ।