महाभारत · अध्याय 12.67
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.67.1
किमाहुर्दैवतं विप्रा राजानं भरतर्षभ ।
मनुष्याणामधिपतिं तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.६७.१ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, मनुष्यांचा अधिपती जो राजा त्याला विप्र कोणते दैवत म्हणतात? हे पितामह, ते मला सांगा.
12.67.2
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
बृहस्पतिं वसुमना यथा पप्रच्छ भारत ॥ १२.६७.२ ॥
येथेही लोक हा प्राचीन इतिहास सांगतात, हे भारता, वसुमनाने बृहस्पतीला कसे विचारले ते.
12.67.3
राजा वसुमना नाम कौसल्यो धीमतां वरः ।
महर्षि किल पप्रच्छ कृतप्रज्ञं बृहस्पतिम् ॥ १२.६७.३ ॥
बुद्धिमंतांमध्ये श्रेष्ठ असा कौसल्य राजा वसुमना नावाचा, प्रज्ञावान महर्षी बृहस्पतीला खरोखर विचारता झाला.
12.67.4
सर्वं वैनयिकं कृत्वा विनयज्ञो बृहस्पतिम् ।
दक्षिणानन्तरो भूत्वा प्रणम्य विधिपूर्वकम् ॥ १२.६७.४ ॥
सर्व विनयाचार करून, विनयज्ञ असा, बृहस्पतीच्या उजव्या बाजूस उभा राहून, विधिपूर्वक नमस्कार करून.
12.67.5
विधिं पप्रच्छ राजस्य सर्वलोकहिते रतः ।
प्रजानां सुखमन्विच्छन्धर्मशीलं बृहस्पतिम् ॥ १२.६७.५ ॥
सर्व लोकांच्या हितात रत असलेला, प्रजांचे सुख इच्छिणारा, धर्मशील बृहस्पतीला राजधर्माची विधी विचारता झाला.
12.67.6
केन भूतानि वर्धन्ते क्षयं गच्छन्ति केन वा ।
कमर्चन्तो महाप्राज्ञ सुखमव्ययमाप्नुयुः
एतन्मे शंस देवर्षे धर्मकामार्थसंशयम् ॥ १२.६७.६ ॥
कशाने प्राणी वाढतात आणि कशाने क्षय पावतात? हे महाप्राज्ञा, कोणाची पूजा करून लोक अक्षय सुख मिळवतील? हे देवर्षी, धर्म, काम आणि अर्थ यांविषयीचा हा संशय मला सांगा.
12.67.7
एवं पृष्टो महाप्राज्ञः कौसल्येनामितौजसा ।
राजसत्कारमव्यग्रो राज्यस्य च विवर्धनम्।
दण्डनीतिं समाश्रित्य शशंसास्मै बृहस्पतिः ॥ १२.६७.७ ॥
अमित तेजस्वी कौसल्याने असे विचारल्यावर महाप्राज्ञ बृहस्पतीने शांतपणे राजसत्कार आणि राज्यवृद्धी याविषयी दण्डनीतीचा आश्रय घेऊन त्याला उपदेश केला.
12.67.8
राजमूलो महाप्राज्ञ धर्मो लोकस्य लक्ष्यते ।
प्रजा राजभयादेव न खादन्ति परस्परम् ॥ १२.६७.८ ॥
हे महाप्राज्ञा, जगात धर्माचे मूळ राजात दिसते; राजाच्या भयामुळेच प्रजा एकमेकांना खात नाही.
12.67.9
राजा ह्येवाखिलं लोकं समुदीर्णं समुत्सुकम् ।
प्रसादयति धर्मेण प्रसाद्य च विराजते ॥ १२.६७.९ ॥
राजाच उत्तेजित आणि अधीर झालेल्या सर्व जगाला धर्माने शांत करतो; शांत करूनच तो शोभतो.
12.67.10
यथा ह्यनुदये राजन्भूतानि शशिसूर्ययोः ।
अन्धे तमसि मज्जेयुरपश्यन्तः परस्परम् ॥ १२.६७.१० ॥
हे राजा, सूर्य आणि चंद्र उगवले नाहीत तर प्राणी घोर अंधारात बुडून एकमेकांना दिसेनासे होतील, तसे.
12.67.11
यथा ह्यनुदके मत्स्या निराक्रन्दे विहङ्गमाः ।
विहरेयुर्यथाकामं विहिंसन्तः पुनः पुनः ॥ १२.६७.११ ॥
पाणी नसेल तिथे मासे आणि आक्रोश ऐकू न येईल तिथे पक्षी जसे इच्छेनुसार फिरून पुन्हापुन्हा एकमेकांना हानी करतात.
12.67.12
विमथ्यातिक्रमेरंश्च विषह्यापि परस्परम् ।
अभावमचिरेणैव गच्छेयुर्नात्र संशयः ॥ १२.६७.१२ ॥
एकमेकांना मथून, मर्यादा ओलांडून, एकमेकांना दडपून ते लवकरच नाशाला जातील; यात संशय नाही.
12.67.13
एवमेव विना राज्ञा विनश्येयुरिमाः प्रजाः ।
अन्धे तमसि मज्जेयुरगोपाः पशवो यथा ॥ १२.६७.१३ ॥
त्याचप्रमाणे राजाविना ही प्रजा नष्ट होईल; गुराख्याविना गुरे जशी, तशी ती आंधळ्या अंधारात बुडेल.
12.67.14
हरेयुर्बलवन्तोऽपि दुर्बलानां परिग्रहान् ।
हन्युर्व्यायच्छमानांश्च यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.१४ ॥
राजा संरक्षण न करील तर बलवानही दुर्बलांची संपत्ती हिरावतील आणि विरोध करणाऱ्यांना मारतील.
12.67.15
ममेदमिति लोकेऽस्मिन्न भवेत्स्वपरिग्रहः ।
न दारा न च पुत्रः स्यान्न धनं न परिग्रहः।
विष्वग्लोपः प्रवर्तेत यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.१५ ॥
या जगात 'हे माझे आहे' असा स्वामित्वाचा हक्क राहणार नाही; पत्नी राहणार नाही, पुत्र राहणार नाही, धन राहणार नाही, ताबाही राहणार नाही. राजा पालन न करील तर सर्वत्र विनाश पसरेल.
12.67.16
यानं वस्त्रमलङ्कारान्रत्नानि विविधानि च ।
हरेयुः सहसा पापा यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.१६ ॥
राजा पालन न करील तर पापी लोक अचानक वाहने, वस्त्रे, अलंकार आणि विविध रत्ने हिरावून घेतील.
12.67.17
पतेद्बहुविधं शस्त्रं बहुधा धर्मचारिषु ।
अधर्मः प्रगृहीतः स्याद्यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.१७ ॥
राजा पालन न करील तर धर्माचरण करणाऱ्यांवर अनेक प्रकारची शस्त्रे कोसळतील; अधर्म बळावेल.
12.67.18
मातरं पितरं वृद्धमाचार्यमतिथिं गुरुम् ।
क्लिश्नीयुरपि हिंस्युर्वा यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.१८ ॥
राजा पालन न करील तर माता, पिता, वृद्ध, आचार्य, अतिथी आणि गुरू यांनाही लोक त्रास देतील किंवा हानी करतील.
12.67.19
अन्यांश्च क्रोशतो हिंस्युर्लोकोऽयं दस्युवद्भवेत् ।
वधबन्धपरिक्लेशो नित्यमर्थवतां भवेत्।
ममत्वं च न विन्देयुर्यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.१९ ॥
ओरडणाऱ्या इतरांनाही ते हिंसतील, आणि हे जग दरोडेखोरांसारखे होईल. धनवानांना सतत वध, बंधन व क्लेश भोगावे लागतील; राजा संरक्षण न करील तर त्यांना ‘माझे’ अशी भावनाही उरणार नाही.
12.67.20
अन्ताश्चाकाल एव स्युर्लोकोऽयं दस्युसाद्भवेत् ।
पतेद्बहुविधं राज्यं यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.२० ॥
अकालीच अंत होतील, आणि हे जग दरोडेखोरांच्या हाती जाईल. राजा संरक्षण न करील तर राज्य अनेक प्रकारे कोसळेल.
12.67.21
न योनिदोषो वर्तेत न कृषिर्न वणिक्पथः ।
मज्जेद्धर्मस्त्रयी न स्याद्यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.२१ ॥
वर्णसंकर होणार नाही, शेती आणि व्यापारमार्ग चालणार नाहीत; राजा संरक्षण न करील तर त्रयीधर्म बुडून नाहीसा होईल.
12.67.22
न यज्ञाः संप्रवर्तेयुर्विधिवत्स्वाप्तदक्षिणाः ।
न विवाहाः समाजो वा यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.२२ ॥
यज्ञ विधिपूर्वक व योग्य दक्षिणेसह चालणार नाहीत; विवाह आणि समाजही राहणार नाही, राजा संरक्षण न करील तर.
12.67.23
न वृषाः संप्रवर्तेरन्न मथ्येरंश्च गर्गराः ।
घोषाः प्रणाशं गच्छेयुर्यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.२३ ॥
बैल वाढणार नाहीत, दही घुसळले जाणार नाही; गवळ्यांच्या वस्त्या नष्ट होतील, राजा संरक्षण न करील तर.
12.67.24
त्रस्तमुद्विग्नहृदयं हाहाभूतमचेतनम् ।
क्षणेन विनशेत्सर्वं यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.२४ ॥
भयभीत, व्याकुळ मनाचे, 'हाय हाय' करणारे, बेशुद्ध झालेले; राजा संरक्षण न करील तर सर्व काही क्षणात नष्ट होईल.
12.67.25
न संवत्सरसत्राणि तिष्ठेयुरकुतोभयाः ।
विधिवद्दक्षिणावन्ति यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.२५ ॥
राजा जर रक्षण करत नसेल, तर विधिपूर्वक दक्षिणांसह वर्षानुवर्षे चालणारी सत्रे निर्भयपणे चालू राहणार नाहीत.
12.67.26
ब्राह्मणाश्चतुरो वेदान्नाधीयीरंस्तपस्विनः ।
विद्यास्नाता व्रतस्नाता यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.२६ ॥
राजा जर रक्षण करत नसेल, तर विद्या आणि व्रतांनी पवित्र झालेले तपस्वी ब्राह्मण चार वेद अध्ययन करणार नाहीत.
12.67.27
न भवेद्धर्मसंसेवी मोहविप्रहतो जनः ।
हर्ता स्वच्छेन्द्रियो गच्छेद्यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.२७ ॥
राजा जर रक्षण करत नसेल, तर लोक धर्माचरण करणारे राहणार नाहीत; मोह आणि गोंधळाने घायाळ होऊन, इंद्रिये मोकळी सोडून ते चोर बनून जातील.
12.67.28
हस्ताद्धस्तं परिमुषेद्भिद्येरन्सर्वसेतवः ।
भयार्तं विद्रवेत्सर्वं यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.२८ ॥
राजा जर रक्षण करत नसेल, तर एका हातातून दुसऱ्या हातात जाणारे चोरले जाईल; सर्व बंधारे फुटतील; भयाने पीडित सर्व लोक पळून जातील.
12.67.29
अनयाः संप्रवपर्तेरन्भवेद्वै वर्णसङ्करः ।
दुर्भिक्षमाविशेद्राष्ट्रं यदि राजा न पालयेत् ॥ १२.६७.२९ ॥
राजा जर रक्षण करत नसेल, तर अनीती पसरेल; वर्णसंकर होईल; राष्ट्रात दुष्काळ शिरेल.
12.67.30
विवृत्य हि यथाकामं गृहद्वाराणि शेरते ।
मनुष्या रक्षिता राज्ञा समन्तादकुतोभयाः ॥ १२.६७.३० ॥
राजाने रक्षिलेले लोक आपल्या घरांची दारे इच्छेनुसार उघडी ठेवून झोपतात; चहूकडून निर्भय राहतात.
12.67.31
नाक्रुष्टं सहते कश्चित्कुतो वा हस्तलाघवम् ।
यदि राजा न सम्यग्गां रक्षयत्यपि धार्मिकः ॥ १२.६७.३१ ॥
धार्मिक राजाही पृथ्वीचे नीट रक्षण करीत नसेल तर कोणी निंदा किंवा हातचलाखीची चोरी कशी सहन करील?
12.67.32
स्त्रियश्चापुरुषा मार्गं सर्वालङ्कारभूषिताः ।
निर्भयाः प्रतिपद्यन्ते यदि रक्षति भूमिपः ॥ १२.६७.३२ ॥
राजा रक्षण करतो तेव्हा सर्व अलंकारांनी सजलेल्या स्त्रिया पुरुषांच्या साथीशिवाय निर्भयपणे मार्गावर चालतात.
12.67.33
धर्ममेव प्रपद्यन्ते न हिंसन्ति परस्परम् ।
अनुगृह्णन्ति चान्योन्यं यदा रक्षति भूमिपः ॥ १२.६७.३३ ॥
राजा पृथ्वीचे रक्षण करतो तेव्हा लोक धर्माचाच आश्रय घेतात, परस्परांची हिंसा करीत नाहीत आणि एकमेकांवर अनुग्रह करतात.
12.67.34
यजन्ते च महायज्ञैस्त्रयो वर्णाः पृथग्विधैः ।
युक्ताश्चाधीयते विद्यां यदा रक्षति भूमिपः ॥ १२.६७.३४ ॥
राजा पृथ्वीचे रक्षण करतो तेव्हा तिन्ही वर्ण विविध प्रकारचे महायज्ञ करतात आणि निष्ठेने विद्येचे अध्ययन करतात.
12.67.35
वार्तामूलो ह्ययं लोकस्तया वै धार्यते सदा ।
तत्सर्वं वर्तते सम्यग्यदा रक्षति भूमिपः ॥ १२.६७.३५ ॥
हा लोक वार्ता (उपजीविका)वर आधारित आहे; त्यानेच तो सदैव टिकतो. राजा रक्षण करतो तेव्हा सर्व काही नीट चालते.
12.67.36
यदा राजा धुरं श्रेष्ठामादाय वहति प्रजाः ।
महता बलयोगेन तदा लोकः प्रसीदयि ॥ १२.६७.३६ ॥
राजा श्रेष्ठ धुरा (भार) उचलून महान सामर्थ्याने प्रजेचे वहन करतो तेव्हा लोक प्रसन्न होतो.
12.67.37
यस्याभावेन भूतानामभावः स्यात्समन्ततः ।
भावे च भावो नित्यं स्यात्कस्तं न प्रतिपूजयेत् ॥ १२.६७.३७ ॥
ज्याच्या अभावाने सर्व प्राण्यांचा सर्वत्र अभाव होईल आणि ज्याच्या सद्भावाने ते नित्य समृद्ध होतील, त्याचा सन्मान कोण करणार नाही?
12.67.38
तस्य यो वहते भारं सर्वलोकसुखावहम् ।
तिष्ठन्प्रियहिते राज्ञ उभौ लोकाविमौ जयेत् ॥ १२.६७.३८ ॥
सर्व लोकांना सुख देणारे त्याचे ओझे जो वाहतो, राजाच्या प्रिय हितात स्थित राहतो, तो हे दोन्ही लोक जिंकतो.
12.67.39
यस्तस्य पुरुषः पापं मनसाऽप्यनुचिन्तयेत् ।
असंशयमिह क्लिष्टः प्रेत्यापि नरकं व्रजेत् ॥ १२.६७.३९ ॥
त्याच्याविषयी जो माणूस मनानेही पापाचा विचार करतो, तो येथे निःसंशय दुःख भोगतो आणि मृत्यूनंतरही नरकात जातो.
12.67.40
न हि जात्ववमन्तव्यो मनुष्य इति भूमिपः ।
महती देवता ह्येषा नररूपेण तिष्ठति ॥ १२.६७.४० ॥
'हा केवळ माणूस आहे' असे मानून राजाचा कधीही अपमान करू नये; ही महान देवता मनुष्यरूपाने उभी आहे.
12.67.41
कुरुते पञ्चरूपाणि कालयुक्तानि यः सदा ।
भवत्यग्निस्तथाऽऽदित्यो मृत्युर्वैश्रवणो यमः ॥ १२.६७.४१ ॥
जो सदा कालयुक्त अशी पाच रूपे धारण करतो, तो अग्नी होतो, तसाच आदित्य, मृत्यू, वैश्रवण (कुबेर) आणि यमही होतो.
12.67.42
यदा ह्यासीदतः पापान्दहत्युग्रेण तेजसा ।
मिथ्योपचरितो राजा तदा भवति पावकः ॥ १२.६७.४२ ॥
राजा जेव्हा आपल्या उग्र तेजाने पापी लोकांना जाळतो, तेव्हा खोटेपणाने वागवला गेल्यास तो अग्नी बनतो.
12.67.43
यदा पश्यति चारेण सर्वभूतानि भूमिपः ।
क्षेमं च कृत्वा व्रजति तदा भवति भास्करः ॥ १२.६७.४३ ॥
राजा हेरांच्या द्वारे सर्व प्राण्यांकडे पाहून त्यांचे कल्याण सुनिश्चित करून संचार करतो, तेव्हा तो सूर्य होतो.
12.67.44
अशुचींश्च यदा क्रुद्धः क्षिणोति शतशो नरान् ।
सपुत्रपौत्रान्सामात्यांस्तदा भवति सोन्तकः ॥ १२.६७.४४ ॥
राजा क्रोधाने अशुद्ध शेकडो माणसांना, त्यांच्या पुत्रपौत्रांसह आणि अमात्यांसह नष्ट करतो, तेव्हा तो अंतक (यम) होतो.
12.67.45
यदा त्वधार्मिकान्सर्वांस्तीक्ष्णैर्दण्डैर्नियच्छति ।
धार्मिकांश्चानुगृह्णाति भवत्यथ यमस्तदा ॥ १२.६७.४५ ॥
राजा सर्व अधार्मिकांना कठोर दंडांनी नियंत्रित करतो आणि धार्मिकांवर कृपा करतो, तेव्हा तो यम होतो.
12.67.46
यदा तु धनधाराभिस्तर्पयत्युपकारिणः ।
आच्छिनत्ति च रत्नानि विविधान्यपकारिणां ॥ १२.६७.४६ ॥
राजा धनाच्या धारांनी उपकारकर्त्यांना तृप्त करतो आणि अपकारकर्त्यांची विविध रत्ने हिसकावून घेतो, तेव्हा,
12.67.47
श्रियं ददाति कस्मैचित्कस्माच्चिदपकर्षति ।
तदा वैश्रवणो राजा लोके भवति भूमिपः ॥ १२.६७.४७ ॥
राजा कोणाला समृद्धी देतो आणि कोणाकडून ती हिरावून घेतो, तेव्हा जगात तो वैश्रवण (कुबेर) सारखा भूपती होतो.
12.67.48
नास्यापवादे स्थातव्यं दक्षेणाक्लिष्टकर्मणा ।
धर्ममाकाङ्क्षता लोके ईश्वरस्यानसूयता ॥ १२.६७.४८ ॥
धर्माची इच्छा करणाऱ्या, दक्ष आणि निर्मल कर्म करणाऱ्या राजाने अपवादात सापडू नये; जगात ईश्वराबद्दल (शासकाबद्दल) असूया बाळगू नये.
12.67.49
न हि राज्ञः प्रतीपानि कुर्वन्सुखमवाप्नुयात् ।
पुत्रो भ्राता वयस्यो वा यद्यप्यात्मसमो भवेत् ॥ १२.६७.४९ ॥
राजाच्या विरुद्ध वागणारा सुख मिळवू शकत नाही; तो पुत्र, भाऊ किंवा मित्र असला, अगदी स्वतःसारखा प्रिय असला तरीही.
12.67.50
कुर्यात्कृष्णगतिः शेषं ज्वलितोऽनिलसारथिः ।
न तु राज्ञाऽभिपन्नस्य शेषं क्वचन विद्यते ॥ १२.६७.५० ॥
वायू हाच सारथी असलेला प्रज्वलित अग्नी काहीही शेष ठेवत नाही; राजाच्या तावडीत सापडलेल्याचे काहीही कुठेही उरत नाही.
12.67.51
तस्य सर्वाणि रक्ष्याणि दूरतः परिवर्जयेत् ।
मृत्योरिव जुगुप्सेत राजस्वहरणान्नरः ॥ १२.६७.५१ ॥
त्याची (राजाची) सर्व संपत्ती जपली पाहिजे; दुरूनच तिच्यापासून दूर राहिले पाहिजे. राजाचे धन हरण करण्याचा तिरस्कार मनुष्याने मृत्यूसारखा केला पाहिजे.
12.67.52
वध्येतभिमृशन्सद्यो मृगः कूटमिव स्पृशन् ।
आत्मस्वमिव संरक्षेद्राजस्वमिह बुद्धिमान् ॥ १२.६७.५२ ॥
सापळ्याला स्पर्श करणारे हरीण ताबडतोब मारले जाते, तसे राजाचे धन स्पर्शणारा तत्काळ नष्ट होतो. शहाण्या माणसाने राजाचे धन स्वतःच्या धनाप्रमाणे जपावे.
12.67.53
महान्तं नरकं घोरमप्रतिष्ठमचेतसः ।
पतन्ति चिररात्राय राजवित्तापहारिणः ॥ १२.६७.५३ ॥
राजाचे धन चोरणारे मूर्ख दीर्घकाळ आधारहीन, अत्यंत भयानक अशा महान नरकात पडतात.
12.67.54
राजा भोजो विराट् सम्राट् क्षत्रियो भूपतिर्नृपः ।
य एभिः स्तूयते शब्दैः कस्तं नार्चितुमर्हति ॥ १२.६७.५४ ॥
राजा, भोज, विराट्, सम्राट्, क्षत्रिय, भूपती, नृप अशा या शब्दांनी ज्याची स्तुती केली जाते, त्याचा सन्मान करण्यास कोण योग्य नाही?
12.67.55
तस्माद्बुभूषुर्नियतो जितात्मा संयतेन्द्रियः ।
मेधावी धृतिमान्दक्षः संश्रयेत् महीपतिम् ॥ १२.६७.५५ ॥
म्हणून जो समृद्धी इच्छितो, त्याने संयमी, आत्मजयी, इंद्रियनिग्रही, बुद्धिमान, धैर्यवान आणि कुशल असावे आणि राजाचा आश्रय घ्यावा.
12.67.56
कृतज्ञं प्राज्ञमक्षुद्रं दृढभक्तिं जितेन्द्रियम् ।
धर्मनित्यं स्थितं स्थाने मन्त्रिणं पूजयेन्नृपः ॥ १२.६७.५६ ॥
राजाने कृतज्ञ, प्रज्ञावान, उदार, दृढ भक्ती असलेल्या, इंद्रियजयी, सदैव धर्मात स्थिर आणि आपल्या स्थानी अढळ असलेल्या मंत्र्याचा सन्मान करावा.
12.67.57
दृढभक्तिं कृतप्रज्ञं धर्मज्ञं संयतेन्द्रियम् ।
शूरमक्षुद्रकर्माणं प्रसिद्धं जनमाश्रयेत् ॥ १२.६७.५७ ॥
दृढ भक्ती, परिपक्व प्रज्ञा, धर्म जाणणारा, संयमी इंद्रिये असलेला, शूर, उदार कर्म करणारा आणि प्रसिद्ध माणसाचा आश्रय घ्यावा.
12.67.58
राजा प्रगल्भं पुरुषं करोति ।
राजा भृशं बृंहयते मनुष्यम्।
राजाभिपन्नस्य कुतः सुखानि ।
राजाऽभ्युपेतं सुखिनं करोति ॥ १२.६७.५८ ॥
राजा माणसाला धाडसी बनवतो. राजा माणसाला अत्यंत उन्नत करतो. राजाच्या अधीन पडलेल्याला सुख कुठून? राजाच्या शरणी आलेल्याला राजा सुखी करतो.
12.67.59
राजा प्रजानां प्रथमं शरीरं ।
प्रजाश्च राज्ञोऽप्रतिमं शरीरम्।
राज्ञा विहीना न भवन्ति देशा ।
देशैर्विहीना न नृपा भवन्ति ॥ १२.६७.५९ ॥
राजा हे प्रजेचे पहिले शरीर आहे; प्रजा ही राजाचे अतुलनीय शरीर आहे. राजाशिवाय देश राहत नाहीत; देशांशिवाय राजे राहत नाहीत.
12.67.60
राजा प्रजानां हृदयं गरीयो ।
गतिः प्रतिष्ठा सुखमुत्तमं च।
समाश्रिता लोकमिमं परं च ।
जयन्ति सम्यक्पुरुषा नरेन्द्र ॥ १२.६७.६० ॥
राजा हा प्रजेचे हृदय आहे, अत्यंत श्रेष्ठ. तोच गती, प्रतिष्ठा आणि उत्तम सुख आहे. त्याचा आश्रय घेऊन माणसे हा लोक आणि परलोक दोन्ही उत्तम प्रकारे जिंकतात, हे नरेंद्रा.
12.67.61
नराधिपश्चाप्यनुशिष्य मेदिनीं ।
दमेन सत्येन च सौहृदेन।
महद्भिरिष्ट्वा क्रतुभिर्महायशा ।
स्त्रिविष्टपे स्थानमुपैति शाश्वतम् ॥ १२.६७.६१ ॥
नराधिपही पृथ्वीवर शासन करून, दम, सत्य आणि सौहार्दाने, महान यज्ञांनी यजन करून, महायशस्वी होऊन स्वर्गात शाश्वत स्थान प्राप्त करतो.
12.67.62
स एवमुक्तोऽङ्गिरसा कौसल्यो राजसत्तमः ।
प्रयत्नात्कृतवान्वीरः प्रजापालनमुत्तमम् ॥ १२.६७.६२ ॥
अंगिरसाने असे सांगितल्यावर, राजांमध्ये श्रेष्ठ असा वीर कौसल्य याने प्रयत्नपूर्वक प्रजापालनाचे उत्तम कर्म केले.