મહાભારત · અધ્યાય 12.68
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.68.1
पार्थिवेन विशेषेण किं कार्यमवशिष्यते ।
कथं रक्ष्यो जनपदः कथं वध्याश्च शत्रवः ॥ १२.६८.१ ॥
રાજાનું વિશેષ કર્તવ્ય શું બાકી રહે છે? રાજ્યનું રક્ષણ કેવી રીતે કરવું અને શત્રુઓનો વધ કેવી રીતે કરવો?
12.68.2
कथं चारान्प्रयुञ्जीत वर्णान्विश्वासयेत्कथम् ।
कथं भृत्यान्कथं दारान्कथं पुत्रांश्च भारत ॥ १२.६८.२ ॥
ગુપ્તચરોની નિમણૂક કેવી રીતે કરવી? વર્ણોનો વિશ્વાસ કેવી રીતે મેળવવો? સેવકો, પત્નીઓ અને પુત્રો સાથે કેવો વ્યવહાર કરવો, હે ભારત?
12.68.3
राजवृत्तं महाराज शृणुष्वावहितोऽखिलम् ।
यत्कार्यं पार्थिवेनादौ पार्थिवप्रकृतेन वा ॥ १२.६८.३ ॥
હે મહારાજ, રાજવૃત્તાંત સંપૂર્ણપણે સાવધાનીથી સાંભળો—રાજાએ કે રાજાના સ્વાભાવિક અમાત્યે પહેલાં શું કરવું જોઈએ તે.
12.68.4
आत्मा जेयः सदा राज्ञा ततो जेयाश्च शत्रवः ।
अजितात्मा नरपतिर्विजयेत कथं रिपून् ॥ १२.६८.४ ॥
રાજાએ સદા પોતાના આત્માને જીતવો જોઈએ; પછી શત્રુઓને. જેનો આત્મા અજિત છે એ નરપતિ શત્રુઓને કેવી રીતે જીતશે?
12.68.5
एतावानात्मविजयः पञ्चवर्गविनिग्रहः ।
जितेन्द्रियो नरपतिर्बाधितुं शक्नुयाद्रिपुन् ॥ १२.६८.५ ॥
આત્મવિજય આટલો જ છે—પાંચ વર્ગોનો નિગ્રહ. ઇન્દ્રિયોને જીતનાર નરપતિ જ શત્રુઓને પીડા આપવા સમર્થ છે.
12.68.6
न्यसेत गुल्मान्दुर्गेषु सन्धौ च कुरुनन्दन ।
नगरोपवने चैव पुरोद्याने तथैव च ॥ १२.६८.६ ॥
હે કુરુનંદન, કિલ્લાઓમાં, સંધિ-સ્થાનોમાં, નગરના ઉપવનમાં અને નગરના ઉદ્યાનમાં પણ ગુલ્મો (સૈનિક ટુકડીઓ) મૂકવી જોઈએ.
12.68.7
संस्थानेषु च सर्वेषु पुटेषु नगरस्य च ।
मध्ये च नरशार्दूल तथा राजनिवेशने ॥ १२.६८.७ ॥
હે નરશ્રેષ્ઠ, સર્વ સ્થાનોમાં, નગરના સર્વ ભાગોમાં, મધ્યમાં અને રાજનિવાસમાં પણ (એમ જ).
12.68.8
प्रणिर्धीश्च ततः कुर्याज्जडान्धबधिराकृतीन् ।
पुंसः परीक्षितान्प्राज्ञान्क्षुत्पिपासाश्रमक्षमान् ॥ १२.६८.८ ॥
પછી (રાજાએ) જડ, આંધળા, બહેરાનું રૂપ ધરનારા, પરીક્ષિત, બુદ્ધિમાન, ભૂખ-તરસ-શ્રમ સહન કરનારા ગુપ્તચરોને નીમવા.
12.68.9
अमात्येषु च सर्वेषु मित्रेषु त्रिविधेषु च ।
पुत्रेषु च महाराज प्रणिदध्यात्समाहितः ॥ १२.६८.९ ॥
હે મહારાજ, અમાત્યોમાં, સર્વ મિત્રોમાં, ત્રણ પ્રકારના મિત્રોમાં અને પુત્રોમાં પણ સાવધાનીથી (ગુપ્તચર) નીમવા.
12.68.10
पुरे जनपदे चैव तथा सामन्तराजसु ।
यथा न विद्युरन्योन्यं प्रणिधेयास्तथा हि ते ॥ १२.६८.१० ॥
નગરમાં અને જનપદમાં, તેમ જ પડોશી રાજાઓમાં (ગુપ્તચરો એકબીજાને ન ઓળખે તેમ) નીમવા; તેઓ એ રીતે નીમવા યોગ્ય છે.
12.68.11
चारांश्च विद्यात्प्रहितान्परेण भरतर्षभ ।
आपणेषु विहारेषु समवायेषु वीथिषु ॥ १२.६८.११ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, શત્રુએ મોકલેલા ગુપ્તચરોને પણ ઓળખવા જોઈએ—બજારોમાં, વિહારસ્થળોમાં, સભાઓમાં અને ગલીઓમાં.
12.68.12
आरामेषु तथोद्याने पण्डितानां समागमे ।
वेशेषु चत्वरे चैव सभास्वावसथेषु च ॥ १२.६८.१२ ॥
બગીચાઓમાં, તેમ જ ઉપવનોમાં, પંડિતોના સમાગમમાં, વેશ્યાગૃહોમાં, ચૌટાઓમાં, સભાઓમાં અને નિવાસસ્થાનોમાં (ગુપ્તચરોને ઓળખવા).
12.68.13
एवं विहन्याच्चारेण परचारं विचक्षणः ।
चारे च विहते सर्वं हतं भवति भारत ॥ १२.६८.१३ ॥
આ રીતે વિચક્ષણ રાજાએ ગુપ્તચરો દ્વારા શત્રુના ગુપ્તચરોનો નાશ કરવો. ગુપ્તચરતંત્ર નષ્ટ થાય તો બધું નષ્ટ થાય છે, હે ભારત.
12.68.14
यदा तु हीनं नृपतिर्विद्यादात्मानमात्मना ।
अमात्यैः सह संमन्त्र्य कुर्यात्सन्धिं बलीयसा ॥ १२.६८.१४ ॥
જ્યારે રાજા પોતાને બળવાન કરતાં નબળો જાણે, ત્યારે મંત્રીઓ સાથે મંત્રણા કરી તે બળવાન સાથે સંધિ કરવી.
12.68.15
विद्वांसः क्षत्रिया वैश्या ब्राह्मणाश्च बहुश्रुताः ।
दण्डनीतौ तु निष्पन्ना मन्त्रिणः पृथिवीपते ॥ १२.६८.१५ ॥
હે પૃથ્વીપતિ, વિદ્વાન ક્ષત્રિયો, વૈશ્યો અને બહુશ્રુત બ્રાહ્મણો, જેઓ દંડનીતિમાં નિપુણ છે તેઓ જ મંત્રી થવા યોગ્ય છે.
12.68.16
प्रष्टव्यो ब्राह्मणः पूर्वं नीतिशास्त्रस्य तत्ववित् ।
पश्चात्पृच्छेत भूपालः क्षत्रियं नीतिकोविदम्।
वैश्यशूद्रौ तथा भूयः शास्त्रज्ञौ हितकारिणौ ॥ १२.६८.१६ ॥
રાજાએ પહેલાં નીતિશાસ્ત્રનું તત્ત્વ જાણનાર બ્રાહ્મણને પૂછવું. પછી નીતિકુશળ ક્ષત્રિયને પૂછવું. ફરી શાસ્ત્રજ્ઞ અને હિતકારી વૈશ્ય તથા શૂદ્રને પણ પૂછવું.
12.68.17
अज्ञायमाने हीनत्वे सन्धिं कुर्यात्परेण वै ।
लिप्सुर्वा कंचिदेवार्थं त्वरमाणो विचक्षणः ॥ १२.६८.१७ ॥
પોતાની નબળાઈ જાણી ન શકાય ત્યારે પણ, અથવા કોઈ ચોક્કસ હેતુ મેળવવા ઉતાવળ કરતા વિચક્ષણ રાજાએ શત્રુ સાથે સંધિ કરવી.
12.68.18
गुणवन्तो महोत्साहा धर्मज्ञाः साधवश्च ये ।
सन्दधीत नृपस्तैश्च राष्ट्रं धर्मेण पालयन् ॥ १२.६८.१८ ॥
ગુણવાન, મહોત્સાહી, ધર્મજ્ઞ અને સાધુ પુરુષો સાથે રાજાએ મૈત્રી કરવી અને ધર્મપૂર્વક રાષ્ટ્રનું પાલન કરવું.
12.68.19
उच्छिद्यमानमात्मानं ज्ञात्वा राजा महामतिः ।
पूर्वापकारिणो हन्याल्लोकद्विष्टांश्च सर्वशः ॥ १२.६८.१९ ॥
પોતાનો નાશ થઈ રહ્યો છે એમ જાણીને મહામતિ રાજાએ પૂર્વે અપકાર કરનારાઓને અને સર્વ રીતે લોકદ્વેષીઓને મારી નાખવા.
12.68.20
यो नोपकर्तुं शक्नोति नापकर्तुं महीपतिः ।
न शक्यरूपश्चोद्धर्तुमुपेक्ष्यस्तादृशो भवेत् ॥ १२.६८.२० ॥
જે રાજા ન ઉપકાર કરી શકે ન અપકાર, જે સહેલાઈથી વશ ન થાય કે ઉખેડી ન શકાય, એવો રાજા ઉપેક્ષા યોગ્ય છે.
12.68.21
यात्रां यायादविज्ञातमनाक्रन्दमनन्तरम् ।
व्यासक्तं च प्रमत्तं च दुर्बलं च विचक्षणः ॥ १२.६८.२१ ॥
વિચક્ષણ રાજાએ અજાણ્યે, આક્રંદ ન થવા દે એ રીતે, તરત જ, આસક્ત, પ્રમાદી અને દુર્બળ એવા શત્રુ પર યાત્રા કરવી.
12.68.22
यात्रामाज्ञापयेद्वीरः कल्यः पुष्टबलः सुखी ।
पूर्वं कृत्वा विधानं च यात्रायां नगरे तथा ॥ १२.६८.२२ ॥
આરોગ્યવાન, પુષ્ટ સેનાવાળો, સુખી વીર રાજાએ યાત્રાનો આદેશ આપવો; યાત્રામાં અને નગરમાં પહેલાં વ્યવસ્થા કરીને જ એમ કરવું.
12.68.23
न च पश्यो भवेदस्य नृपो यश्चातिवीर्यवान् ।
हीनश्च बलवीर्याभ्यां कर्षयंस्तत्परो वसेत् ॥ १२.६८.२३ ॥
અતિ પરાક્રમી રાજાની સામે દૂરદર્શી ન હોય એવો રાજા ન હોવો જોઈએ; બળ-પરાક્રમમાં ઊણો હોવા છતાં તેને જ ખેંચતો રહેનાર તત્પર રહે.
12.68.24
राष्ट्रं च पीडयेत्तस्य शस्त्राग्निविषमूर्च्छनैः ।
अमात्यवल्लभानां च विवादांस्तस्य कारयेत् ॥ १२.६८.२४ ॥
તેના રાષ્ટ્રને શસ્ત્ર, અગ્નિ, વિષ અને મૂર્છાના ઉપાયોથી પીડવું; અને અમાત્યોના પ્રિયજનો વચ્ચે તેના વિશે વિવાદ ઉભા કરાવવા.
12.68.25
वर्जनीयं सदा युद्धं राज्यकामेन धीमता ।
उपायैस्त्रिभिरादानमर्थस्याह बृहस्पतिः ॥ १२.६८.२५ ॥
રાજ્યની ઇચ્છા ધરાવતા બુદ્ધિમાને હંમેશાં યુદ્ધ ટાળવું જોઈએ. ત્રણ ઉપાયોથી ધન મેળવવું, એમ બૃહસ્પતિ કહે છે.
12.68.26
सान्त्वेन तु प्रदानेन भेदेन च नराधिप ।
यमर्थं शक्नुयात्प्राप्तुं तेन तुष्येत पण्डितः ॥ १२.६८.२६ ॥
હે નરાધિપ, સાંત્વન, દાન અને ભેદથી જે ઉદ્દેશ્ય પ્રાપ્ત થઈ શકે, તેમાં પંડિતે સંતોષ માનવો.
12.68.27
आददीत बलिं चापि प्रजाभ्यः कुरुनन्दन ।
षङ्भागममितप्रज्ञस्तासामेवाभिगुप्तये ॥ १२.६८.२७ ॥
હે કુરુનંદન, અમિત પ્રજ્ઞાવાળા રાજાએ પ્રજા પાસેથી છઠ્ઠો ભાગ કર લેવો, તે પણ તેમની રક્ષા માટે જ.
12.68.28
दशाधर्मगतेभ्यो यद्वसु बह्वल्पमेव वा ।
तन्नाददीत सहसा पौराणां रक्षणाय वै ॥ १२.६८.२८ ॥
દસ પ્રકારના અધર્મમાં પડેલા લોકો પાસેથી ધન વધુ હોય કે થોડું, તે અચાનક ન લેવું; નગરજનોની રક્ષા માટે જ આ છે.
12.68.29
यथा पुत्रास्तथा पौरा द्रष्टव्यास्ते न संशयः ।
भक्तिश्चैषु न कर्तव्या व्यवहारप्रदर्शने ॥ १२.६८.२९ ॥
પુત્રોની જેમ નગરજનોને પણ જોવા જોઈએ; એમાં શંકા નથી. ન્યાય આપવામાં તેમના પ્રત્યે પક્ષપાત ન કરવો.
12.68.30
श्रोतुं चैव न्यसेद्राजा प्राज्ञान्सर्वार्थदर्शिनः ।
व्यवहारेषु सततं तत्र राज्यं प्रतिष्ठितम् ॥ १२.६८.३० ॥
રાજાએ સર્વ અર્થ જોનારા પ્રાજ્ઞોને સાંભળવા માટે નિયુક્ત કરવા જોઈએ; વ્યવહારોમાં રાજ્ય સદા તેમના પર સ્થિર રહે છે.
12.68.31
आकरे लवणे शुल्के तरे नागबले तथा ।
न्यसेदमात्यान्नृपतिः स्वाप्तान्वा पुरुषान्हितान् ॥ १२.६८.३१ ॥
રાજાએ ખાણો, મીઠું, કર, ઘાટો અને હાથીસેનામાં પોતાના વિશ્વાસુ અમાત્યો અથવા હિતેચ્છુ પુરુષોને નિયુક્ત કરવા.
12.68.32
सम्यग्दण्डधरो नित्यं राजा धर्ममवाप्नुयात् ।
नृपस्य सततं दण्डः सम्यग्धर्मः प्रशस्यते ॥ १२.६८.३२ ॥
જે રાજા હંમેશાં યોગ્ય રીતે દંડ ધારણ કરે છે તે ધર્મ પામે છે. રાજા માટે સતત યોગ્ય દંડ જ સમ્યક ધર્મ તરીકે વખણાય છે.
12.68.33
वेदवेदाङ्गवित्प्राज्ञः सुतपस्वी नृपो भवेत् ।
दानशीलश्च सततं यज्ञशीलश्च भारत ॥ १२.६८.३३ ॥
વેદ અને વેદાંગ જાણનાર, પ્રાજ્ઞ, ઉત્તમ તપસ્વી એવો જ રાજા હોવો જોઈએ. હે ભારત, તે હંમેશાં દાનશીલ અને યજ્ઞશીલ હોવો જોઈએ.
12.68.34
एते गुणाः समस्ताः स्युर्नृपस्य सततं स्थिराः ।
व्यवहारस्य लोपेन कुतः स्वर्गः कुतो यशः ॥ १२.६८.३४ ॥
આ બધા ગુણો રાજામાં હંમેશાં સ્થિર રહેવા જોઈએ. વ્યવહાર (ન્યાયપ્રશાસન)ના લોપથી સ્વર્ગ કેવી રીતે મળે, અને યશ કેવી રીતે મળે?
12.68.35
यदा तु पीडितो राजा भवेद्राज्ञा बलीयसा ।
तदाभिसंश्रयेद्दुर्गं बुद्धिमान्पृथिवीपतिः ॥ १२.६८.३५ ॥
જ્યારે રાજા વધુ બળવાન રાજા દ્વારા પીડાય, ત્યારે બુદ્ધિમાન પૃથ્વીપતિએ કિલ્લાનો આશ્રય લેવો.
12.68.36
विधावाक्रम्य मित्राणि विधानमुपकल्पयेत् ।
सामभेदान्विरोधार्थं विधानमुपकल्पयेत् ॥ १२.६८.३६ ॥
ઉપાયમાં મિત્રો પાસે જઈને યોજના ઘડવી. વિરોધ માટે સામ અને ભેદ દ્વારા યોજના ઘડવી.
12.68.37
त्रिधा तु कृत्वा मित्राणि विधानमुपकल्पयेत् ।
घोषान्न्यसेत मार्गेषु ग्रामानुत्थापयेदपि।
प्रवेशयेच्च तान्सर्वाञ्शाखानगरकेष्वपि ॥ १२.६८.३७ ॥
મિત્રોને ત્રણ રીતે વહેંચીને યોજના ઘડવી. માર્ગો પર ગોવાળોની વસ્તીઓ મૂકવી અને ગામડાંઓને પણ ઉશ્કેરવાં. તે સર્વને શાખા-નગરોમાં પણ પ્રવેશ કરાવવો.
12.68.38
ये गुप्ताश्चैव दुर्गाश्च देशास्तेषु प्रवेशयेत् ।
धनिनो बलमुख्यांश्च सान्त्वयित्वा पुनः पुनः ॥ १२.६८.३८ ॥
જે સુરક્ષિત અને દુર્ગમ પ્રદેશો છે, તેમાં તેમને પ્રવેશ કરાવવો. ધનિકો અને સેનાના મુખ્ય લોકોને વારંવાર સાંત્વન આપીને.
12.68.39
सस्याभिहारं कुर्वीत स्वयमेव नराधिपः ।
असंभवे प्रवेशस्य दाहयेदग्निना भृशम् ॥ १२.६८.३९ ॥
રાજાએ પોતે જ પાકને કબજે કરવો. પ્રવેશ અશક્ય હોય તો અગ્નિથી સારી રીતે બાળી નાખવો.
12.68.40
क्षेत्रस्थेषु च सस्येषु शत्रोरुपजपेन्नरान् ।
विनाशयेद्वा तत्सर्वं बलेनाथ स्वकेन वै ॥ १२.६८.४० ॥
ખેતરોમાં ઊભેલા પાક વિશે શત્રુના માણસોને ગુપ્ત રીતે ઉશ્કેરવા. અથવા પોતાના સૈન્યબળથી એ બધું નષ્ટ કરવું.
12.68.41
नदीमार्गेषु च तथा संक्रमानवसादयेत् ।
जलं विस्रावयेत्सर्वमविस्राव्यं च दूषयेत् ॥ १२.६८.४१ ॥
નદીના માર્ગો અને ઘાટો પર પણ એવું જ કરવું. બધું જળ વહાવી દેવું; જે વહાવી ન શકાય તેને દૂષિત કરવું.
12.68.42
तदात्वेनायतीभिश्च निवसेद्भूम्यनन्तरम् ।
प्रतिघातं परस्याजौ युद्धकालेऽप्युपस्थिते ॥ १२.६८.४२ ॥
હાલના અને ભવિષ્યના ઉપાયોથી પાસેની ભૂમિમાં વસવું. યુદ્ધકાળ આવે ત્યારે પણ યુદ્ધમાં શત્રુના આઘાતનો પ્રતિઘાત કરવો.
12.68.43
दुर्गाणां चाभितो राजा मूलच्छेदं प्रकारयेत् ।
सर्वेषां क्षुद्रवृक्षाणां चैत्यवृक्षान्विवर्जयेत् ॥ १२.६८.४३ ॥
રાજાએ કિલ્લાઓની ચારે બાજુનાં મૂળ કપાવવાં; બધાં નાનાં વૃક્ષો કાપી શકાય, પણ ચૈત્ય વૃક્ષો છોડવાં.
12.68.44
प्रवृद्धानां च वृक्षाणां शाखां प्रच्छेदयेत्तथा ।
चैत्यानां सर्वथा त्याज्यमपि पत्रस्य पातनम् ॥ १२.६८.४४ ॥
મોટાં વૃક્ષોની ડાળીઓ પણ કપાવવી; પણ ચૈત્ય વૃક્ષોનાં પાન પાડવાં પણ સર્વથા ત્યાજ્ય છે.
12.68.45
देवानामाश्रयाश्चैत्या यक्षराक्षसभोगिनाम् ।
पिशाचपन्नगानां च गन्धर्वाप्सरसामपि।
रौद्राणां चैव भूतानां तस्मात्तान्परिवर्जयेत् ॥ १२.६८.४५ ॥
ચૈત્ય વૃક્ષો દેવો, યક્ષો, રાક્ષસો, નાગો, પિશાચો, પન્નગો, ગંધર્વો, અપ્સરાઓ અને ભયંકર ભૂતોનાં આશ્રય છે; તેથી તેમને છોડવાં.
12.68.46
श्रूयते हि निकुम्भेन सौदासस्य बलं हतम् ।
महेश्वरगणेशेन वाराणस्यां नराधिप ॥ १२.६८.४६ ॥
હે નરાધિપ, વારાણસીમાં મહેશ્વરના ગણેશે નિકુંભ દ્વારા સૌદાસની સેનાનો નાશ કર્યો હતો એમ સંભળાય છે.
12.68.47
प्रगण्डीः कारयेत्सम्यगाकाशजननीस्तदा ।
आपूरयेच्च परिखां स्थाणुनक्रझषाकुलाम् ॥ १२.६८.४७ ॥
ત્યારે તેણે આકાશ તરફ ખુલ્લા પ્રગંડી (બુરજ) સારી રીતે બંધાવવા; અને ખાઈને થાંભલા, મગર અને માછલીઓથી ભરેલી ભરાવવી.
12.68.48
सङ्कटद्वारकाणि स्युरुच्छ्वासार्थं पुरस्य च ।
तेषां च द्वारवद्गुप्तिः कार्या सर्वात्मना भवेत् ॥ १२.६८.४८ ॥
નગરના હવા-સંચાર માટે સાંકડા દ્વાર હોવા જોઈએ; અને તેમનું રક્ષણ પણ મુખ્ય દ્વારની જેમ સર્વ રીતે કરવું.
12.68.49
द्वारेषु च गुरूण्येव यन्त्राणि स्थापयेत्सदा ।
आरापयेच्छतघ्नीश्च स्वाधीनानि च कारयेत् ॥ १२.६८.४९ ॥
દ્વારો પર હંમેશાં ભારે યંત્રો સ્થાપવાં; શતઘ્નીઓ ચઢાવવી અને તે પોતાના અધીન રહે તેમ કરાવવું.
12.68.50
काष्ठानि चाभिहार्याणि तथा कूपांश्च खानयेत् ।
संशोधयेत्तथा कूपान्कृतान्पूर्वपयोर्थिभिः ॥ १२.६८.५० ॥
લાકડાં પણ મંગાવવાં; કૂવા ખોદાવવા; અને પહેલેથી બનેલા કૂવાઓ પાણીની જરૂર ધરાવનારાઓએ સાફ કરાવવા.
12.68.51
तृणच्छन्नानि वेश्मानि पङ्केनाथ प्रलेपयेत् ।
निर्हरेच्च तृणं मासि चैत्रे वह्निभयात्पुरा ॥ १२.६८.५१ ॥
ઘાસથી છાયેલાં ઘરોને કીચડથી લેપવાં; અને ચૈત્ર માસમાં અગ્નિના ભયથી પહેલેથી ઘાસ કાઢી નાખવું.
12.68.52
नक्तमेव च भक्तानि पाचयेत नराधिपः ।
न दिवा ज्वालयेदग्निं वर्जयित्वाऽऽग्निहोत्रिकम् ॥ १२.६८.५२ ॥
રાજાએ ભોજન રાત્રે જ રંધાવવું; અગ્નિહોત્ર સિવાય દિવસે અગ્નિ પ્રજ્વલિત ન કરવો.
12.68.53
यथासंभवशैलानि चैष्टकानि च कारयेत् ।
मृण्मयानि च कुर्वीत ज्ञात्वा देशं बलाबलम् ॥ १२.६८.५३ ॥
શક્ય તેટલા પથ્થરો અને ઈંટો બનાવડાવવી; અને દેશનું બળાબળ જાણીને માટીની વસ્તુઓ પણ બનાવવી.
12.68.54
कर्मारारिष्टशालासु ज्वलेदग्निः सुरक्षितः ।
गृहाणि च प्रवेश्यान्तर्विधेयः स्याद्धुताशनः ॥ १२.६८.५४ ॥
લોહારોની શાળાઓમાં અગ્નિ સુરક્ષિત રીતે પ્રજ્વલિત કરવો; અને ઘરોની અંદર પણ અગ્નિ લાવી તેને વશમાં રાખવો.
12.68.55
महादण्डश्च तस्य स्याद्यस्याग्निर्वै दिवा भवेत् ।
प्रघोषयेदथैवं च रक्षणार्थं पुरस्य च ॥ १२.६८.५५ ॥
દિવસે જેના ઘરમાં આગ લાગે, તેને મોટો દંડ થવો જોઈએ. નગરની રક્ષા માટે આ પ્રમાણે ઘોષણા કરાવવી.
12.68.56
भिक्षुकांश्चाक्रिकांश्चैव क्लीबोन्मत्तान्कुशीलवान् ।
बाह्यान्कुर्यान्नरश्रेष्ठ दोषाय स्युर्हि ते शठाः ॥ १२.६८.५६ ॥
હે નરશ્રેષ્ઠ, ભિક્ષુકો, નટો, નપુંસકો, ગાંડાઓ અને કુશીલવોને નગરની બહાર રાખવા; એ કપટી લોકો નુકસાનનું કારણ બને છે.
12.68.57
चत्वरेष्वथ तीर्थेषु सभास्वावसथेषु च ।
यथार्थवर्णं प्रणिधिं कुर्यात्सर्वत्र पार्थिवः ॥ १२.६८.५७ ॥
રાજાએ ચોકમાં, તીર્થોમાં, સભાઓમાં અને નિવાસસ્થાનોમાં બધે સાચા વેશના ગુપ્તચરો નીમવા.
12.68.58
विशालान्राजमार्गांश्च कारयेत नराधिपः ।
प्रपाश्च विपणीश्चैव यथोद्देशं समादिशेत् ॥ १२.६८.५८ ॥
રાજાએ વિશાળ રાજમાર્ગો બંધાવવા; પરબો અને બજારો યોગ્ય સ્થાને સ્થાપવાનો આદેશ આપવો.
12.68.59
भाण्डागारायुधागारान्धान्यागारांश्च सर्वशः ।
अश्वागारान्गजागारान्बलाधिकरणानि च ॥ १२.६८.५९ ॥
રાજાએ ભંડારગૃહો, શસ્ત્રાગારો, ધાન્યાગારો, અશ્વશાળાઓ, ગજશાળાઓ અને સેનાની કચેરીઓ સર્વત્ર બનાવવી.
12.68.60
परिखाश्चैव कौरव्य प्रतोलीसङ्कटानि च ।
न जातु कश्चित्पश्येत गुह्यमेतद्युधिष्ठिर ॥ १२.६८.६० ॥
હે કૌરવ્ય, ખાઈઓ, નગરના દરવાજા અને સાંકડા માર્ગો પણ બનાવવા; હે યુધિષ્ઠિર, આ ગુપ્ત વાત કોઈ ક્યારેય ન જુએ.
12.68.61
अर्थसंनिचयं कुर्याद्राजा परबलार्दितः ।
तैलं मधु घृतं सस्यमौषधानि च सर्वशः ॥ १२.६८.६१ ॥
શત્રુસેનાથી પીડાયેલા રાજાએ ધન અને ભંડાર એકઠા કરવા જોઈએ—તેલ, મધ, ઘી, અનાજ અને બધી ઔષધિઓ.
12.68.62
अङ्गारकुशमुञ्जानां पलाशशरवर्णिनाम् ।
यवसेन्धनदिग्धानां कारयेत च संचयान् ॥ १२.६८.६२ ॥
કોલસા, કુશ અને મુંજ, પલાશ અને બરુ જેવી વસ્તુઓ, જવના ચારા અને ઇંધનથી લેપાયેલી વસ્તુઓના સંગ્રહ પણ કરાવવા જોઈએ.
12.68.63
आयुधानां च सर्वेषां शक्त्यृष्टिप्रासचर्मणाम् ।
संचयानेवमादीनां कारयेत नराधिपः ॥ १२.६८.६३ ॥
રાજાએ બધાં શસ્ત્રો—શક્તિ, ઋષ્ટિ, પ્રાસ અને ઢાલ—તથા એવાં અન્યનો સંગ્રહ કરાવવો.
12.68.64
औषधानि च सर्वाणि मूलानि च फलानि च ।
चतुर्विधांश्च वैद्यान्वै संगृह्णीयाद्विशेषठः ॥ १२.६८.६४ ॥
બધી ઔષધિઓ, મૂળ અને ફળો, તથા ચાર પ્રકારના વૈદ્યોને વિશેષ રીતે એકત્ર કરવા જોઈએ.
12.68.65
नटांश्च नर्तकांश्चैव मल्लान्मायाविनस्तथा ।
शोभयेयुः पुरवरं मोदयेयुश्च सर्वशः ॥ १२.६८.६५ ॥
નટ, નર્તક, મલ્લ અને જાદુગરો શ્રેષ્ઠ નગરને શણગારે અને સર્વ રીતે આનંદ આપે.
12.68.66
यतः शङ्का भवेच्चापि भृत्यतोऽथापि मन्त्रितः ।
पौरेभ्यो नृपतेर्वापि स्वाधीनान्कारयेत तान् ॥ १२.६८.६६ ॥
જેમનાથી શંકા ઊભી થઈ શકે—સેવક, મંત્રી, નગરજનો કે રાજાથી પણ—તેમને પોતાના અધીન રાખીને કામ કરાવવું.
12.68.67
कृते कर्माणि राजा तान्पूजयेद्धनसंचयैः ।
माननेन यथार्हेण सान्त्वेन विविधेन च ॥ १२.६८.६७ ॥
કામ પૂરાં થાય ત્યારે રાજાએ તેમને ધનના ઢગલાથી સન્માનવા; યોગ્ય આદર અને વિવિધ પ્રકારના આશ્વાસનો સાથે.
12.68.68
निर्वेदयित्वा तु परं हत्वा वा कुरुनन्दन ।
गतानृण्यो भवेद्राजा यथा शास्त्रे निदर्शितम् ॥ १२.६८.६८ ॥
હે કુરુનંદન, શત્રુને થકવીને અથવા મારીને રાજા ઋણમુક્ત થાય છે; શાસ્ત્રમાં બતાવ્યા પ્રમાણે.
12.68.69
राज्ञा सप्तैव रक्ष्याणि तानि चैव निबोध मे ।
आत्माऽमात्याश्च कोशाश्च दण्डो मित्राणि चैव हि ॥ १२.६८.६९ ॥
રાજાએ સાત વસ્તુઓની રક્ષા કરવી જોઈએ; તેમને મારી પાસેથી સમજી લે: પોતે, અમાત્યો, કોષ, દંડ (સેના) અને મિત્રો.
12.68.70
तथा जनपदाश्चैव पुरं च कुरुनन्दन ।
एतत्सप्तात्मकं राज्यं परिपाल्यं प्रयत्नतः ॥ १२.६८.७० ॥
તેવી જ રીતે, હે કુરુનંદન, જનપદો અને નગર પણ; આ સાત અંગોવાળા રાજ્યનું પ્રયત્નપૂર્વક પાલન કરવું જોઈએ.
12.68.71
षाङ्गुण्यं च त्रिवर्गं च त्रिवर्गपरमं तथा ।
यो वेत्ति पुरुषव्याघ्र स भुङ्क्ते पृथिवीमिमाम् ॥ १२.६८.७१ ॥
ષાડ્ગુણ્ય અને ત્રિવર્ગ, અને ત્રિવર્ગથી પણ શ્રેષ્ઠ જે છે તેને જે જાણે છે, હે પુરુષવ્યાઘ્ર, તે આ પૃથ્વી ભોગવે છે.
12.68.72
षाङ्गुण्यमिति यत्प्रोक्तं तन्निबोध युधिष्ठिर ।
सन्धायासनमित्येव यात्रासन्धानमेव च ॥ १२.६८.७२ ॥
ષાડ્ગુણ્ય તરીકે જે કહેવાયું છે તે સમજ, યુધિષ્ઠિર: સંધિ, આસન (તટસ્થતા), યાત્રા (ચઢાઈ) અને સંધાન (મૈત્રી-કરાર).
12.68.73
विगृह्यासनमित्येव यात्रां संपरिगृह्य च ।
द्वैधीभावस्तथाऽन्येषां संश्रयोऽथ परस्य च ॥ १२.६८.७३ ॥
વિગ્રહ કરીને રાહ જોવી, યાત્રા આરંભવી, અન્યોમાં ભેદ પાડવો અને શત્રુનો આશ્રય લેવો.
12.68.74
त्रिवर्गश्चापि यः प्रोक्तस्तमिहैकमनाः शृणु ।
क्षयः स्थानं च वृद्धिश्च त्रिवर्गः परमस्तथा ॥ १२.६८.७४ ॥
ત્રિવર્ગ વિશે જે કહેવાયું છે તે એકાગ્ર મનથી અહીં સાંભળ: ક્ષય, સ્થાન, વૃદ્ધિ અને પરમ ત્રિવર્ગ પણ.
12.68.75
धर्मश्चार्थश्च कामश्च त्रिवर्गो वै सनातनः ।
मन्त्रश्चैव प्रभावश्च उत्साहश्चैव तान्त्रिकः।
शक्तित्रयं समाख्यातं त्रिवर्गस्य च तत्परम् ॥ १२.६८.७५ ॥
ધર્મ, અર્થ અને કામ એ ત્રિવર્ગ સનાતન છે. મંત્ર, પ્રભાવ અને ઉત્સાહ એ તાંત્રિક ત્રણ શક્તિઓ કહેવાઈ છે; તે ત્રિવર્ગથી પણ પરમ છે.
12.68.76
कार्यं च कारणं चैव कर्ता च परिकीर्तितः ।
एतत्परतरं विद्यान्त्रिवर्गादपि भारत।
सर्वेपां च क्षये राजन्यस्त्रिवर्गः सनातनः ॥ १२.६८.७६ ॥
કાર્ય, કારણ અને કર્તા પણ કહેવાયા છે. ભારત, આને ત્રિવર્ગથી પણ પરમ જાણ. હે રાજન્, સર્વના ક્ષયમાં પણ રાજાનો ત્રિવર્ગ સનાતન છે.
12.68.77
सत्वं रजस्तमश्चैव त्रिवर्गकरणं स्मृतम् ।
तेनात्यन्तविमुक्तश्च मुक्तः पुरुष उच्यते ॥ १२.६८.७७ ॥
સત્ત્વ, રજસ અને તમસ એ જ ત્રિવર્ગ ઉત્પન્ન કરનારા મનાયા છે. તેનાથી સંપૂર્ણ વિમુક્ત થયેલો પુરુષ મુક્ત કહેવાય છે.
12.68.78
कार्यस्य सर्वथा नाशो मोक्ष इत्यभिधीयते ।
तेन मोक्षपरश्चैव देवदेवः पितामहः।
तुष्ट्यर्थस्य त्रिवर्गस्य रक्षामाह पितामहः ॥ १२.६८.७८ ॥
કાર્યનો સંપૂર્ણ નાશ એ જ મોક્ષ કહેવાય છે. તેથી મોક્ષપરાયણ દેવદેવ પિતામહે સંતોષ માટે ત્રિવર્ગના રક્ષણનો ઉપદેશ આપ્યો.
12.68.79
जगतो लौकिकी यात्रा यत्र नित्यं प्रतिष्ठिता ।
धर्मोऽर्थश्चैव कामश्च सेवितव्याः स्वकालतः ॥ १२.६८.७९ ॥
જગતની લૌકિક યાત્રા જ્યાં સદા સ્થાપિત છે, તે ધર્મ, અર્થ અને કામ યોગ્ય સમયે સેવવા યોગ્ય છે.
12.68.80
सेवा धर्मस्य कर्तव्या सततं भूरिवत्सरैः ।
पुरुषैर्नरशार्दूल तन्मूलाः सर्वथा क्रियाः ॥ १२.६८.८० ॥
ધર્મની સેવા મનુષ્યોએ નિરંતર ઘણાં વર્ષો સુધી કરવી જોઈએ. હે નરશ્રેષ્ઠ, સર્વ ક્રિયાઓ તેના જ મૂળમાં હોવી જોઈએ.
12.68.81
धर्मेण च महीपालश्चिरं रक्षति मेदिनीम् ।
यः कश्चिद्धार्मिको राजा स विपन्नोऽपि भूपतिः।
अर्थकामविहीनोऽपि चिरं पालयते महीम् ॥ १२.६८.८१ ॥
ધર્મથી રાજા લાંબા સમય સુધી પૃથ્વીનું રક્ષણ કરે છે. જે કોઈ ધાર્મિક રાજા આપત્તિમાં પડ્યો હોય તોય તે ભૂપતિ છે; અર્થ-કામથી વિહીન હોય તોય લાંબો સમય પૃથ્વીનું પાલન કરે છે.
12.68.82
अस्मिन्नर्थे हि द्वौ श्लोकौ गीतावङ्गिरसा स्वयम् ।
यादवीपुत्र भद्रं ते श्रोतुमर्हसि तावपि ॥ १२.६८.८२ ॥
આ વિષયમાં અંગિરાએ પોતે બે શ્લોક ગાયા હતા. હે યાદવીના પુત્ર, તારું કલ્યાણ થાઓ; તે બંને પણ તું સાંભળવા યોગ્ય છે.
12.68.83
कृत्वा कार्याणि धर्मेण सम्यक्संपाल्य मेदिनीम् ।
पालयित्वा तथा पौरान्परत्र सुखमेधते ॥ १२.६८.८३ ॥
ધર્મથી કાર્યો કરીને, પૃથ્વીનું સારી રીતે પાલન કરીને, તેમ જ નગરજનોનું રક્ષણ કરીને પરલોકમાં સુખ પામી સમૃદ્ધ થાય છે.
12.68.84
किं तस्य तपसा राज्ञः किंच तस्याध्वरैः कृतैः ।
सुपालिताः प्रजा यस्य सर्वधर्मकृदेव सः ॥ १२.६८.८४ ॥
જેની પ્રજા સારી રીતે સચવાયેલી છે અને જે સર્વ ધર્મનું આચરણ કરે છે, તેને તપ કે કરેલા યજ્ઞોથી શું કામ?
12.68.85
श्लोकाश्चोशनसा गीतास्तान्निबोध युधिष्ठिर ।
दण्डनीतेश्च यन्मूलं त्रिवर्गस्य च भूपते ॥ १२.६८.८५ ॥
યુધિષ્ઠિર, ઉશનસે ગાયેલા તે શ્લોકો સાંભળ. તે દંડનીતિનું અને ત્રિવર્ગનું મૂળ છે, હે ભૂપતિ.
12.68.86
भार्गवाङ्गिरसं कर्म षोडशाङ्गं च यद्बलम् ।
विषं माया च दैवं च पौरुषं चात्मसिद्धये ॥ १२.६८.८६ ॥
ભૃગુ અને અંગિરસે કહેલું સોળ અંગવાળું કર્મ અને જે બળ, વિષ, માયા, દૈવ તથા પુરુષાર્થ — પોતાની સિદ્ધિ માટે.
12.68.87
प्रागुदक्प्रवणं दुर्गं समासाद्य महीपतिः ।
त्रिवर्गत्रयसंपूर्णमुपादाय तमुद्वहेत् ॥ १२.६८.८७ ॥
પૂર્વ-ઉત્તર તરફ ઢળતા કિલ્લા પર પહોંચીને રાજાએ ત્રિવર્ગના ત્રણેય ભાગોથી પૂર્ણ તેને અપનાવીને તેનું પાલન કરવું.
12.68.88
षट्पञ्च च विनिर्जित्य दश चाष्टौ च भूपतिः ।
त्रिवर्गैर्दशभिर्युक्तः सुरैरपि न जीर्यते ॥ १२.६८.८८ ॥
છ અને પાંચ, તથા દસ અને આઠને જીતીને, દસ ત્રિવર્ગોથી યુક્ત રાજા દેવતાઓથી પણ હારતો નથી.
12.68.89
न बुद्धिं परिगृह्णीत स्त्रीणां मूर्खजनस्य च ।
दैवोपहतबुद्धीनां ये च वेदैर्विवर्जिताः।
न तेषां शृणुयाद्राजा बुद्धिस्तेषां पराङ्भुखी ॥ १२.६८.८९ ॥
રાજાએ સ્ત્રીઓની અને મૂર્ખ લોકોની બુદ્ધિ ગ્રહણ ન કરવી. દૈવથી જેની બુદ્ધિ હણાયેલી છે અને જે વેદોથી રહિત છે, રાજાએ તેમનું ન સાંભળવું; તેમની બુદ્ધિ વિમુખ રહે છે.
12.68.90
स्त्रीप्रधानानि राज्यानि विद्वद्भिर्वर्जितानि च ।
मूर्खामात्याग्नितप्तानि शुष्यन्ते जलबिन्दुवत् ॥ १२.६८.९० ॥
સ્ત્રીપ્રધાન રાજ્યો, વિદ્વાનોએ ત્યજેલાં અને મૂર્ખ અમાત્યોના અગ્નિથી તપેલાં રાજ્યો જળબિંદુની જેમ સુકાઈ જાય છે.
12.68.91
विद्वांसः प्रथिता ये च ये चाप्ताः सर्वकर्मसु ।
बुद्धेषु दृष्टकर्माणि तेषां च शृणुयान्नृपः ॥ १२.६८.९१ ॥
જે પ્રસિદ્ધ વિદ્વાનો, સર્વ કાર્યોમાં વિશ્વાસુ અને બુદ્ધિના વિષયોમાં કર્મથી પરખાયેલા છે, રાજાએ તેમનું જ સાંભળવું.
12.68.92
दैवं पुरुषकारं च त्रिवर्गं च समाश्रितः ।
दैवतानि च विप्रांश्च प्रणम्य विजयी भवेत् ॥ १२.६८.९२ ॥
દૈવ, પુરુષાર્થ અને ત્રિવર્ગનો આશ્રય લઈ, દેવતાઓ અને બ્રાહ્મણોને પ્રણામ કરીને વિજયી થાય.