ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.68
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.68.1
पार्थिवेन विशेषेण किं कार्यमवशिष्यते ।
कथं रक्ष्यो जनपदः कथं वध्याश्च शत्रवः ॥ १२.६८.१ ॥
ਰਾਜੇ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਕਿਹੜਾ ਕਰਤੱਵ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ? ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਿਵੇਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਕਿਵੇਂ ਮਾਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ?
12.68.2
कथं चारान्प्रयुञ्जीत वर्णान्विश्वासयेत्कथम् ।
कथं भृत्यान्कथं दारान्कथं पुत्रांश्च भारत ॥ १२.६८.२ ॥
ਜਾਸੂਸ ਕਿਵੇਂ ਲਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ? ਵਰਣਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਿਵੇਂ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਸੇਵਕਾਂ, ਪਤਨੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤਾਓ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਭਾਰਤ?
12.68.3
राजवृत्तं महाराज शृणुष्वावहितोऽखिलम् ।
यत्कार्यं पार्थिवेनादौ पार्थिवप्रकृतेन वा ॥ १२.६८.३ ॥
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਰਾਜ-ਵਰਤਾਰਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ—ਰਾਜੇ ਜਾਂ ਰਾਜੇ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.68.4
आत्मा जेयः सदा राज्ञा ततो जेयाश्च शत्रवः ।
अजितात्मा नरपतिर्विजयेत कथं रिपून् ॥ १२.६८.४ ॥
ਰਾਜੇ ਨੇ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ। ਜਿਸਦਾ ਆਤਮਾ ਅਜਿੱਤ ਹੈ, ਉਹ ਨਰਪਤੀ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜਿੱਤੇਗਾ?
12.68.5
एतावानात्मविजयः पञ्चवर्गविनिग्रहः ।
जितेन्द्रियो नरपतिर्बाधितुं शक्नुयाद्रिपुन् ॥ १२.६८.५ ॥
ਆਤਮ-ਵਿਜੈ ਏਨਾ ਹੀ ਹੈ—ਪੰਜ ਵਰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਸੰਜਮ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਨਰਪਤੀ ਹੀ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਤਾਉਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.68.6
न्यसेत गुल्मान्दुर्गेषु सन्धौ च कुरुनन्दन ।
नगरोपवने चैव पुरोद्याने तथैव च ॥ १२.६८.६ ॥
ਹੇ ਕੁਰੁਨੰਦਨ, ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਸੰਧੀ-ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ, ਨਗਰ ਦੇ ਉਪਵਨ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਨਗਰ ਦੇ ਉਦਿਆਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੁਲਮ (ਫੌਜੀ ਟੁਕੜੀਆਂ) ਥਾਪਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
12.68.7
संस्थानेषु च सर्वेषु पुटेषु नगरस्य च ।
मध्ये च नरशार्दूल तथा राजनिवेशने ॥ १२.६८.७ ॥
ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸਾਰੇ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਨਗਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਵੀ (ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ)।
12.68.8
प्रणिर्धीश्च ततः कुर्याज्जडान्धबधिराकृतीन् ।
पुंसः परीक्षितान्प्राज्ञान्क्षुत्पिपासाश्रमक्षमान् ॥ १२.६८.८ ॥
ਫਿਰ (ਰਾਜੇ ਨੂੰ) ਜੜ, ਅੰਨ੍ਹੇ, ਬੋਲੇ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਪਰਖੇ ਹੋਏ, ਸਿਆਣੇ, ਭੁੱਖ-ਪਿਆਸ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਸਹਿਣ ਵਾਲੇ ਗੁਪਤਚਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
12.68.9
अमात्येषु च सर्वेषु मित्रेषु त्रिविधेषु च ।
पुत्रेषु च महाराज प्रणिदध्यात्समाहितः ॥ १२.६८.९ ॥
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ (ਗੁਪਤਚਰ) ਨਿਯੁਕਤ ਕਰੇ।
12.68.10
पुरे जनपदे चैव तथा सामन्तराजसु ।
यथा न विद्युरन्योन्यं प्रणिधेयास्तथा हि ते ॥ १२.६८.१० ॥
ਨਗਰ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਆਂਢੀ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ (ਗੁਪਤਚਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਾ ਪਛਾਣਨ); ਉਹ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਯੋਗ ਹਨ।
12.68.11
चारांश्च विद्यात्प्रहितान्परेण भरतर्षभ ।
आपणेषु विहारेषु समवायेषु वीथिषु ॥ १२.६८.११ ॥
ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੇ ਗੁਪਤਚਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਛਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਵਿਹਾਰ-ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ।
12.68.12
आरामेषु तथोद्याने पण्डितानां समागमे ।
वेशेषु चत्वरे चैव सभास्वावसथेषु च ॥ १२.६८.१२ ॥
ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਵਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਵਿੱਚ, ਵੇਸ਼ਵਾ-ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਚੌਂਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਡੇਰਿਆਂ ਵਿੱਚ (ਗੁਪਤਚਰਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ)।
12.68.13
एवं विहन्याच्चारेण परचारं विचक्षणः ।
चारे च विहते सर्वं हतं भवति भारत ॥ १२.६८.१३ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਆਣੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਜਾਸੂਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਜਾਸੂਸਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਾਸੂਸੀ ਤੰਤਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਭਾਰਤ।
12.68.14
यदा तु हीनं नृपतिर्विद्यादात्मानमात्मना ।
अमात्यैः सह संमन्त्र्य कुर्यात्सन्धिं बलीयसा ॥ १२.६८.१४ ॥
ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਲਵਾਨ ਨਾਲੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਮਝੇ, ਤਾਂ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਕੇ ਉਸ ਬਲਵਾਨ ਨਾਲ ਸੰਧੀ ਕਰੇ।
12.68.15
विद्वांसः क्षत्रिया वैश्या ब्राह्मणाश्च बहुश्रुताः ।
दण्डनीतौ तु निष्पन्ना मन्त्रिणः पृथिवीपते ॥ १२.६८.१५ ॥
ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਵਿਦਵਾਨ ਕੁਸ਼ਤ੍ਰੀ, ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਗਿਆਨੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਦੰਡਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ, ਉਹੀ ਮੰਤਰੀ ਬਣਨ ਯੋਗ ਹਨ।
12.68.16
प्रष्टव्यो ब्राह्मणः पूर्वं नीतिशास्त्रस्य तत्ववित् ।
पश्चात्पृच्छेत भूपालः क्षत्रियं नीतिकोविदम्।
वैश्यशूद्रौ तथा भूयः शास्त्रज्ञौ हितकारिणौ ॥ १२.६८.१६ ॥
ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਨੀਤੀਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੋਂ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਕੁਸ਼ਤ੍ਰੀ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਤੇ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਵੈਸ਼ ਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਤੋਂ ਵੀ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.68.17
अज्ञायमाने हीनत्वे सन्धिं कुर्यात्परेण वै ।
लिप्सुर्वा कंचिदेवार्थं त्वरमाणो विचक्षणः ॥ १२.६८.१७ ॥
ਜਦੋਂ ਆਪਣੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗੇ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਮਕਸਦ ਦੀ ਚਾਹ ਵਿੱਚ ਜਲਦੀ ਕਰਦਾ ਸਿਆਣਾ ਰਾਜਾ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਸੰਧੀ ਕਰੇ।
12.68.18
गुणवन्तो महोत्साहा धर्मज्ञाः साधवश्च ये ।
सन्दधीत नृपस्तैश्च राष्ट्रं धर्मेण पालयन् ॥ १२.६८.१८ ॥
ਜੋ ਗੁਣਵਾਨ, ਮਹਾਂ ਉਤਸ਼ਾਹੀ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸਾਧੂ ਹਨ, ਰਾਜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਧੀ ਕਰੇ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰੇ।
12.68.19
उच्छिद्यमानमात्मानं ज्ञात्वा राजा महामतिः ।
पूर्वापकारिणो हन्याल्लोकद्विष्टांश्च सर्वशः ॥ १२.६८.१९ ॥
ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਜਾਣ ਕੇ ਮਹਾਮਤੀ ਰਾਜਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹਾਨੀ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕ-ਦ੍ਰੋਹੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵੇ।
12.68.20
यो नोपकर्तुं शक्नोति नापकर्तुं महीपतिः ।
न शक्यरूपश्चोद्धर्तुमुपेक्ष्यस्तादृशो भवेत् ॥ १२.६८.२० ॥
ਜੋ ਰਾਜਾ ਨਾ ਉਪਕਾਰ ਕਰ ਸਕੇ ਨਾ ਅਪਕਾਰ, ਜੋ ਸੌਖਿਆਂ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਾ ਆ ਸਕੇ ਅਤੇ ਨਾ ਉਖਾੜਿਆ ਜਾ ਸਕੇ, ਅਜਿਹਾ ਰਾਜਾ ਅਣਗੌਲਿਆ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.68.21
यात्रां यायादविज्ञातमनाक्रन्दमनन्तरम् ।
व्यासक्तं च प्रमत्तं च दुर्बलं च विचक्षणः ॥ १२.६८.२१ ॥
ਸਿਆਣੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗੇ, ਬਿਨਾਂ ਚੀਕ-ਚਿਹਾੜੇ ਦੇ, ਤੁਰੰਤ, ਰੁੱਝੇ ਹੋਏ, ਲਾਪਰਵਾਹ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਵੈਰੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
12.68.22
यात्रामाज्ञापयेद्वीरः कल्यः पुष्टबलः सुखी ।
पूर्वं कृत्वा विधानं च यात्रायां नगरे तथा ॥ १२.६८.२२ ॥
ਤੰਦਰੁਸਤ, ਤਾਕਤਵਰ ਫ਼ੌਜ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸੁਖੀ ਵੀਰ ਰਾਜਾ ਚੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇਵੇ; ਚੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਕੇ ਹੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰੇ।
12.68.23
न च पश्यो भवेदस्य नृपो यश्चातिवीर्यवान् ।
हीनश्च बलवीर्याभ्यां कर्षयंस्तत्परो वसेत् ॥ १२.६८.२३ ॥
ਬਹੁਤ ਬਲਵਾਨ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦੂਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲਾ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਜੋ ਬਲ ਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਸੇ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦਾ ਰਹੇ, ਉਹ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਹੇ।
12.68.24
राष्ट्रं च पीडयेत्तस्य शस्त्राग्निविषमूर्च्छनैः ।
अमात्यवल्लभानां च विवादांस्तस्य कारयेत् ॥ १२.६८.२४ ॥
ਉਸ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤਰ, ਅੱਗ, ਜ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ ਉਪਾਵਾਂ ਨਾਲ ਤੰਗ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਬਾਰੇ ਝਗੜੇ ਕਰਵਾਵੇ।
12.68.25
वर्जनीयं सदा युद्धं राज्यकामेन धीमता ।
उपायैस्त्रिभिरादानमर्थस्याह बृहस्पतिः ॥ १२.६८.२५ ॥
ਰਾਜ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਨੇ ਸਦਾ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਉਪਾਵਾਂ ਨਾਲ ਧਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ।
12.68.26
सान्त्वेन तु प्रदानेन भेदेन च नराधिप ।
यमर्थं शक्नुयात्प्राप्तुं तेन तुष्येत पण्डितः ॥ १२.६८.२६ ॥
ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਸਾਂਤਵਨਾ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਭੇਦ ਨਾਲ ਜੋ ਉਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਪੰਡਿਤ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋਵੇ।
12.68.27
आददीत बलिं चापि प्रजाभ्यः कुरुनन्दन ।
षङ्भागममितप्रज्ञस्तासामेवाभिगुप्तये ॥ १२.६८.२७ ॥
ਹੇ ਕੁਰੁਨੰਦਨ, ਅਮਿਤ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਪ੍ਰਜਾ ਤੋਂ ਛੇਵਾਂ ਭਾਗ ਟੈਕਸ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹੀ।
12.68.28
दशाधर्मगतेभ्यो यद्वसु बह्वल्पमेव वा ।
तन्नाददीत सहसा पौराणां रक्षणाय वै ॥ १२.६८.२८ ॥
ਦਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਰਮ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਧਨ ਭਾਵੇਂ ਵੱਧ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਥੋੜ੍ਹਾ, ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਇਹ ਨਗਰ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹੀ ਹੈ।
12.68.29
यथा पुत्रास्तथा पौरा द्रष्टव्यास्ते न संशयः ।
भक्तिश्चैषु न कर्तव्या व्यवहारप्रदर्शने ॥ १२.६८.२९ ॥
ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਨਗਰ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਨਿਆਂ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਪੱਖਪਾਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
12.68.30
श्रोतुं चैव न्यसेद्राजा प्राज्ञान्सर्वार्थदर्शिनः ।
व्यवहारेषु सततं तत्र राज्यं प्रतिष्ठितम् ॥ १२.६८.३० ॥
ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਰਬ ਅਰਥ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਵਿਵਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਸਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
12.68.31
आकरे लवणे शुल्के तरे नागबले तथा ।
न्यसेदमात्यान्नृपतिः स्वाप्तान्वा पुरुषान्हितान् ॥ १२.६८.३१ ॥
ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਖਾਣਾਂ, ਲੂਣ, ਮਹਿਸੂਲ, ਘਾਟਾਂ ਅਤੇ ਹਾਥੀ-ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਅਮਾਤਿਆਂ ਜਾਂ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.68.32
सम्यग्दण्डधरो नित्यं राजा धर्ममवाप्नुयात् ।
नृपस्य सततं दण्डः सम्यग्धर्मः प्रशस्यते ॥ १२.६८.३२ ॥
ਜੋ ਰਾਜਾ ਸਦਾ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੰਡ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਜੇ ਲਈ ਲਗਾਤਾਰ ਠੀਕ ਦੰਡ ਹੀ ਸਮ੍ਯਕ ਧਰਮ ਵਜੋਂ ਸਲਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.68.33
वेदवेदाङ्गवित्प्राज्ञः सुतपस्वी नृपो भवेत् ।
दानशीलश्च सततं यज्ञशीलश्च भारत ॥ १२.६८.३३ ॥
ਵੇਦ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਗ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਉੱਤਮ ਤਪਸਵੀ ਰਾਜਾ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਭਾਰਤ, ਉਹ ਸਦਾ ਦਾਨਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਯੱਗਸ਼ੀਲ ਵੀ ਹੋਵੇ।
12.68.34
एते गुणाः समस्ताः स्युर्नृपस्य सततं स्थिराः ।
व्यवहारस्य लोपेन कुतः स्वर्गः कुतो यशः ॥ १२.६८.३४ ॥
ਇਹ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਰਾਜੇ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਸਥਿਰ ਰਹਿਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਵਿਵਹਾਰ (ਨਿਆਂ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ) ਦੇ ਲੋਪ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲੇਗਾ, ਅਤੇ ਯਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲੇਗਾ?
12.68.35
यदा तु पीडितो राजा भवेद्राज्ञा बलीयसा ।
तदाभिसंश्रयेद्दुर्गं बुद्धिमान्पृथिवीपतिः ॥ १२.६८.३५ ॥
ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਕਿਸੇ ਵੱਧ ਬਲਵਾਨ ਰਾਜੇ ਦੁਆਰਾ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਪ੍ਰਿਥਵੀਪਤੀ ਨੂੰ ਕਿਲੇ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
12.68.36
विधावाक्रम्य मित्राणि विधानमुपकल्पयेत् ।
सामभेदान्विरोधार्थं विधानमुपकल्पयेत् ॥ १२.६८.३६ ॥
ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਮਿੱਤਰਾਂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਉਪਾਅ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਿਰੋਧ ਲਈ ਸਾਮ ਅਤੇ ਭੇਦ ਰਾਹੀਂ ਉਪਾਅ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.68.37
त्रिधा तु कृत्वा मित्राणि विधानमुपकल्पयेत् ।
घोषान्न्यसेत मार्गेषु ग्रामानुत्थापयेदपि।
प्रवेशयेच्च तान्सर्वाञ्शाखानगरकेष्वपि ॥ १२.६८.३७ ॥
ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੰਡ ਕੇ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਰਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਗਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਰੱਖਣੀਆਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਸ਼ਾਖਾ-ਨਗਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭੇਜਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.68.38
ये गुप्ताश्चैव दुर्गाश्च देशास्तेषु प्रवेशयेत् ।
धनिनो बलमुख्यांश्च सान्त्वयित्वा पुनः पुनः ॥ १२.६८.३८ ॥
ਜੋ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਧਨੀਆਂ ਅਤੇ ਸੈਨਾ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦਿਲਾਸਾ ਦੇ ਕੇ।
12.68.39
सस्याभिहारं कुर्वीत स्वयमेव नराधिपः ।
असंभवे प्रवेशस्य दाहयेदग्निना भृशम् ॥ १२.६८.३९ ॥
ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਫ਼ਸਲਾਂ ਨੂੰ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਦਾਖ਼ਲਾ ਸੰਭਵ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅੱਗ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾੜ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.68.40
क्षेत्रस्थेषु च सस्येषु शत्रोरुपजपेन्नरान् ।
विनाशयेद्वा तत्सर्वं बलेनाथ स्वकेन वै ॥ १२.६८.४० ॥
ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਬਾਰੇ ਵੈਰੀ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭੜਕਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.68.41
नदीमार्गेषु च तथा संक्रमानवसादयेत् ।
जलं विस्रावयेत्सर्वमविस्राव्यं च दूषयेत् ॥ १२.६८.४१ ॥
ਦਰਿਆਈ ਰਾਹਾਂ ਅਤੇ ਘਾਟਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਾਰਾ ਪਾਣੀ ਵਹਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਵਹਾਇਆ ਨਾ ਜਾ ਸਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗੰਦਾ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.68.42
तदात्वेनायतीभिश्च निवसेद्भूम्यनन्तरम् ।
प्रतिघातं परस्याजौ युद्धकालेऽप्युपस्थिते ॥ १२.६८.४२ ॥
ਮੌਜੂਦਾ ਉਪਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਉਪਾਵਾਂ ਨਾਲ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਵੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਯੁੱਧ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਵੈਰੀ ਦੇ ਵਾਰ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.68.43
दुर्गाणां चाभितो राजा मूलच्छेदं प्रकारयेत् ।
सर्वेषां क्षुद्रवृक्षाणां चैत्यवृक्षान्विवर्जयेत् ॥ १२.६८.४३ ॥
ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਕਟਵਾਉਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ; ਸਾਰੇ ਛੋਟੇ ਰੁੱਖ ਕੱਟੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਚੈਤਯ ਰੁੱਖ ਛੱਡ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
12.68.44
प्रवृद्धानां च वृक्षाणां शाखां प्रच्छेदयेत्तथा ।
चैत्यानां सर्वथा त्याज्यमपि पत्रस्य पातनम् ॥ १२.६८.४४ ॥
ਵਧੇ ਹੋਏ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵੀ ਕਟਵਾਉਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਰ ਚੈਤਯ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪੱਤੇ ਡੇਗਣਾ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.68.45
देवानामाश्रयाश्चैत्या यक्षराक्षसभोगिनाम् ।
पिशाचपन्नगानां च गन्धर्वाप्सरसामपि।
रौद्राणां चैव भूतानां तस्मात्तान्परिवर्जयेत् ॥ १२.६८.४५ ॥
ਚੈਤਯ ਰੁੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਯਕਸ਼ਾਂ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ, ਨਾਗਾਂ, ਪਿਸ਼ਾਚਾਂ, ਪੰਨਗਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.68.46
श्रूयते हि निकुम्भेन सौदासस्य बलं हतम् ।
महेश्वरगणेशेन वाराणस्यां नराधिप ॥ १२.६८.४६ ॥
ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਗਣੇਸ਼ ਨੇ ਨਿਕੁੰਭ ਰਾਹੀਂ ਸੌਦਾਸ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਇਹ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.68.47
प्रगण्डीः कारयेत्सम्यगाकाशजननीस्तदा ।
आपूरयेच्च परिखां स्थाणुनक्रझषाकुलाम् ॥ १२.६८.४७ ॥
ਤਦ ਉਸ ਨੂੰ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਪ੍ਰਗੰਡੀ (ਬੁਰਜ) ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣਵਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਖਾਈ ਨੂੰ ਖੂੰਟਿਆਂ, ਮਗਰਮੱਛਾਂ ਅਤੇ ਮੱਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਭਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.68.48
सङ्कटद्वारकाणि स्युरुच्छ्वासार्थं पुरस्य च ।
तेषां च द्वारवद्गुप्तिः कार्या सर्वात्मना भवेत् ॥ १२.६८.४८ ॥
ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਹਵਾ ਦੇ ਲਾਂਘੇ ਲਈ ਤੰਗ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਵੀ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਾਂਗ ਸਭ ਪੱਖੋਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
12.68.49
द्वारेषु च गुरूण्येव यन्त्राणि स्थापयेत्सदा ।
आरापयेच्छतघ्नीश्च स्वाधीनानि च कारयेत् ॥ १२.६८.४९ ॥
ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ʼਤੇ ਸਦਾ ਭਾਰੀ ਯੰਤਰ ਲਗਾਵੇ; ਸ਼ਤਘਨੀਆਂ ਚੜ੍ਹਾਵੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਰਖਵਾਵੇ।
12.68.50
काष्ठानि चाभिहार्याणि तथा कूपांश्च खानयेत् ।
संशोधयेत्तथा कूपान्कृतान्पूर्वपयोर्थिभिः ॥ १२.६८.५० ॥
ਲੱਕੜਾਂ ਵੀ ਮੰਗਵਾਉਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ; ਖੂਹ ਵੀ ਪੁਟਵਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣੇ ਖੂਹ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਾਫ਼ ਕਰਵਾਏ ਜਾਣ।
12.68.51
तृणच्छन्नानि वेश्मानि पङ्केनाथ प्रलेपयेत् ।
निर्हरेच्च तृणं मासि चैत्रे वह्निभयात्पुरा ॥ १२.६८.५१ ॥
ਘਾਹ ਨਾਲ ਛਾਏ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਚਿੱਕੜ ਨਾਲ ਲਿੱਪਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਚੈਤਰ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਦੇ ਡਰੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਘਾਹ ਹਟਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.68.52
नक्तमेव च भक्तानि पाचयेत नराधिपः ।
न दिवा ज्वालयेदग्निं वर्जयित्वाऽऽग्निहोत्रिकम् ॥ १२.६८.५२ ॥
ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹੀ ਪਕਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਗਨੀਹੋਤਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਨਹੀਂ ਬਾਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ।
12.68.53
यथासंभवशैलानि चैष्टकानि च कारयेत् ।
मृण्मयानि च कुर्वीत ज्ञात्वा देशं बलाबलम् ॥ १२.६८.५३ ॥
ਯਥਾਸੰਭਵ ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਇੱਟਾਂ ਬਣਵਾਵੇ; ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਤਾਕਤ-ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਜਾਣ ਕੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੀ ਬਣਾਵੇ।
12.68.54
कर्मारारिष्टशालासु ज्वलेदग्निः सुरक्षितः ।
गृहाणि च प्रवेश्यान्तर्विधेयः स्याद्धुताशनः ॥ १२.६८.५४ ॥
ਲੁਹਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖ ਕੇ ਬਾਲੀ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਅੱਗ ਲਿਆ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ।
12.68.55
महादण्डश्च तस्य स्याद्यस्याग्निर्वै दिवा भवेत् ।
प्रघोषयेदथैवं च रक्षणार्थं पुरस्य च ॥ १२.६८.५५ ॥
ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਜਿਸ ਦੇ ਘਰ ਅੱਗ ਲੱਗੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਵੇ। ਨਗਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਐਲਾਨ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.68.56
भिक्षुकांश्चाक्रिकांश्चैव क्लीबोन्मत्तान्कुशीलवान् ।
बाह्यान्कुर्यान्नरश्रेष्ठ दोषाय स्युर्हि ते शठाः ॥ १२.६८.५६ ॥
ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਭਿੱਖਿਆਰੀਆਂ, ਨਟਾਂ, ਹਿਜੜਿਆਂ, ਪਾਗਲਾਂ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ੀਲਵਾਂ ਨੂੰ ਨਗਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ।
12.68.57
चत्वरेष्वथ तीर्थेषु सभास्वावसथेषु च ।
यथार्थवर्णं प्रणिधिं कुर्यात्सर्वत्र पार्थिवः ॥ १२.६८.५७ ॥
ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਚੌਰਾਹਿਆਂ, ਤੀਰਥਾਂ, ਸਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਡੇਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਅਸਲੀ ਭੇਸ ਵਾਲੇ ਭੇਦੀਏ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
12.68.58
विशालान्राजमार्गांश्च कारयेत नराधिपः ।
प्रपाश्च विपणीश्चैव यथोद्देशं समादिशेत् ॥ १२.६८.५८ ॥
ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਚੌੜੇ ਰਾਜਮਾਰਗ ਬਣਵਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਛਬੀਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਢੁਕਵੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.68.59
भाण्डागारायुधागारान्धान्यागारांश्च सर्वशः ।
अश्वागारान्गजागारान्बलाधिकरणानि च ॥ १२.६८.५९ ॥
ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ, ਹਥਿਆਰਖਾਨੇ, ਅਨਾਜ ਦੇ ਭੰਡਾਰ, ਘੋੜਸ਼ਾਲਾਵਾਂ, ਹਾਥੀਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਦਫ਼ਤਰ ਹਰ ਥਾਂ ਬਣਵਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
12.68.60
परिखाश्चैव कौरव्य प्रतोलीसङ्कटानि च ।
न जातु कश्चित्पश्येत गुह्यमेतद्युधिष्ठिर ॥ १२.६८.६० ॥
ਹੇ ਕੌਰਵ, ਖਾਈਆਂ, ਨਗਰ-ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਅਤੇ ਤੰਗ ਰਸਤੇ ਵੀ ਬਣਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਇਸ ਭੇਤ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਕਦੇ ਨਾ ਵੇਖੇ।
12.68.61
अर्थसंनिचयं कुर्याद्राजा परबलार्दितः ।
तैलं मधु घृतं सस्यमौषधानि च सर्वशः ॥ १२.६८.६१ ॥
ਵੈਰੀ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਧਨ ਤੇ ਭੰਡਾਰ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ—ਤੇਲ, ਸ਼ਹਿਦ, ਘਿਓ, ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ।
12.68.62
अङ्गारकुशमुञ्जानां पलाशशरवर्णिनाम् ।
यवसेन्धनदिग्धानां कारयेत च संचयान् ॥ १२.६८.६२ ॥
ਕੋਲਾ, ਕੁਸ਼ ਤੇ ਮੂੰਜ, ਪਲਾਸ਼ ਦੀ ਲੱਕੜ ਤੇ ਸਰਕੰਡੇ ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਜੌਂ ਦੇ ਚਾਰੇ ਤੇ ਬਾਲਣ ਨਾਲ ਲਿੱਪੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਵੀ ਕਰਵਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
12.68.63
आयुधानां च सर्वेषां शक्त्यृष्टिप्रासचर्मणाम् ।
संचयानेवमादीनां कारयेत नराधिपः ॥ १२.६८.६३ ॥
ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸ਼ਸਤਰਾਂ—ਸ਼ਕਤੀ, ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪ੍ਰਾਸ ਤੇ ਢਾਲਾਂ—ਅਤੇ ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.68.64
औषधानि च सर्वाणि मूलानि च फलानि च ।
चतुर्विधांश्च वैद्यान्वै संगृह्णीयाद्विशेषठः ॥ १२.६८.६४ ॥
ਸਾਰੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ, ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੇ ਫਲ, ਅਤੇ ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੈਦਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.68.65
नटांश्च नर्तकांश्चैव मल्लान्मायाविनस्तथा ।
शोभयेयुः पुरवरं मोदयेयुश्च सर्वशः ॥ १२.६८.६५ ॥
ਨਟ, ਨਰਤਕ, ਪਹਿਲਵਾਨ ਤੇ ਜਾਦੂਗਰ ਵੀ ਉੱਤਮ ਨਗਰ ਨੂੰ ਸ਼ਿੰਗਾਰਨ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਰਨ।
12.68.66
यतः शङ्का भवेच्चापि भृत्यतोऽथापि मन्त्रितः ।
पौरेभ्यो नृपतेर्वापि स्वाधीनान्कारयेत तान् ॥ १२.६८.६६ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੱਕ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਨੌਕਰ, ਮੰਤਰੀ, ਨਗਰਵਾਸੀ ਜਾਂ ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਵੀ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਰੱਖ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.68.67
कृते कर्माणि राजा तान्पूजयेद्धनसंचयैः ।
माननेन यथार्हेण सान्त्वेन विविधेन च ॥ १२.६८.६७ ॥
ਕੰਮ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਤੇ ਰਾਜਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਧਨ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਰੇ; ਯੋਗ ਆਦਰ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਸਿਆਂ ਨਾਲ।
12.68.68
निर्वेदयित्वा तु परं हत्वा वा कुरुनन्दन ।
गतानृण्यो भवेद्राजा यथा शास्त्रे निदर्शितम् ॥ १२.६८.६८ ॥
ਹੇ ਕੁਰੂਨੰਦਨ, ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਥਕਾ ਕੇ ਜਾਂ ਮਾਰ ਕੇ ਰਾਜਾ ਕਰਜ਼ੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
12.68.69
राज्ञा सप्तैव रक्ष्याणि तानि चैव निबोध मे ।
आत्माऽमात्याश्च कोशाश्च दण्डो मित्राणि चैव हि ॥ १२.६८.६९ ॥
ਰਾਜੇ ਨੇ ਸੱਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰ ਤੋਂ ਸਮਝ ਲੈ: ਆਪ, ਅਮਾਤ, ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ, ਦੰਡ (ਫੌਜ) ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ।
12.68.70
तथा जनपदाश्चैव पुरं च कुरुनन्दन ।
एतत्सप्तात्मकं राज्यं परिपाल्यं प्रयत्नतः ॥ १२.६८.७० ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਕੁਰੂਨੰਦਨ, ਜਨਪਦ ਅਤੇ ਨਗਰ ਵੀ; ਇਹ ਸੱਤ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਰਾਜ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.68.71
षाङ्गुण्यं च त्रिवर्गं च त्रिवर्गपरमं तथा ।
यो वेत्ति पुरुषव्याघ्र स भुङ्क्ते पृथिवीमिमाम् ॥ १२.६८.७१ ॥
ਸ਼ਾਡਗੁਣਯ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਵਰਗ, ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਜੋ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਪੁਰਸ਼ਵਿਆਘਰ, ਉਹ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.68.72
षाङ्गुण्यमिति यत्प्रोक्तं तन्निबोध युधिष्ठिर ।
सन्धायासनमित्येव यात्रासन्धानमेव च ॥ १२.६८.७२ ॥
ਸ਼ਾਡਗੁਣਯ ਵਜੋਂ ਜੋ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਹ ਸਮਝ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ: ਸੰਧੀ, ਆਸਨ (ਨਿਰਪੱਖਤਾ), ਯਾਤਰਾ (ਹਮਲਾ) ਅਤੇ ਸੰਧਾਨ (ਮੇਲ)।
12.68.73
विगृह्यासनमित्येव यात्रां संपरिगृह्य च ।
द्वैधीभावस्तथाऽन्येषां संश्रयोऽथ परस्य च ॥ १२.६८.७३ ॥
ਵਿਗ੍ਰਹ ਕਰਕੇ ਠਹਿਰਨਾ, ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ, ਦੂਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫੁੱਟ ਪਾਉਣੀ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣਾ।
12.68.74
त्रिवर्गश्चापि यः प्रोक्तस्तमिहैकमनाः शृणु ।
क्षयः स्थानं च वृद्धिश्च त्रिवर्गः परमस्तथा ॥ १२.६८.७४ ॥
ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਬਾਰੇ ਜੋ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਇਕਾਗਰ ਮਨ ਨਾਲ ਸੁਣ: ਖੈ, ਸਥਿਤੀ, ਵਾਧਾ, ਅਤੇ ਪਰਮ ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਵੀ।
12.68.75
धर्मश्चार्थश्च कामश्च त्रिवर्गो वै सनातनः ।
मन्त्रश्चैव प्रभावश्च उत्साहश्चैव तान्त्रिकः।
शक्तित्रयं समाख्यातं त्रिवर्गस्य च तत्परम् ॥ १२.६८.७५ ॥
ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਇਹ ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਸਨਾਤਨ ਹੈ। ਮੰਤਰ, ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਉਤਸਾਹ, ਇਹ ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਤਿੰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰਮ ਹਨ।
12.68.76
कार्यं च कारणं चैव कर्ता च परिकीर्तितः ।
एतत्परतरं विद्यान्त्रिवर्गादपि भारत।
सर्वेपां च क्षये राजन्यस्त्रिवर्गः सनातनः ॥ १२.६८.७६ ॥
ਕਾਰਜ, ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਕਰਤਾ ਵੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਭਾਰਤ, ਇਸ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰਮ ਜਾਣ। ਰਾਜਨ, ਸਭ ਦੇ ਨਾਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਾਜੇ ਦਾ ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਸਨਾਤਨ ਹੈ।
12.68.77
सत्वं रजस्तमश्चैव त्रिवर्गकरणं स्मृतम् ।
तेनात्यन्तविमुक्तश्च मुक्तः पुरुष उच्यते ॥ १२.६८.७७ ॥
ਸਤ੍ਵ, ਰਜ ਅਤੇ ਤਮ ਹੀ ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.68.78
कार्यस्य सर्वथा नाशो मोक्ष इत्यभिधीयते ।
तेन मोक्षपरश्चैव देवदेवः पितामहः।
तुष्ट्यर्थस्य त्रिवर्गस्य रक्षामाह पितामहः ॥ १२.६८.७८ ॥
ਕਾਰਜ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਸ਼ ਹੀ ਮੋਕਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੋਕਸ਼ ਪਰਾਇਣ ਦੇਵਦੇਵ ਪਿਤਾਮਹ ਨੇ ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।
12.68.79
जगतो लौकिकी यात्रा यत्र नित्यं प्रतिष्ठिता ।
धर्मोऽर्थश्चैव कामश्च सेवितव्याः स्वकालतः ॥ १२.६८.७९ ॥
ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਲੌਕਿਕ ਯਾਤਰਾ ਜਿੱਥੇ ਸਦਾ ਸਥਾਪਤ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਠੀਕ ਸਮੇਂ ਤੇ ਸੇਵਨ ਯੋਗ ਹਨ।
12.68.80
सेवा धर्मस्य कर्तव्या सततं भूरिवत्सरैः ।
पुरुषैर्नरशार्दूल तन्मूलाः सर्वथा क्रियाः ॥ १२.६८.८० ॥
ਧਰਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਬਹੁਤ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਨਰਸ਼ਾਰਦੂਲ, ਸਾਰੇ ਕਾਰਜ ਉਸੇ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
12.68.81
धर्मेण च महीपालश्चिरं रक्षति मेदिनीम् ।
यः कश्चिद्धार्मिको राजा स विपन्नोऽपि भूपतिः।
अर्थकामविहीनोऽपि चिरं पालयते महीम् ॥ १२.६८.८१ ॥
ਧਰਮ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਧਾਰਮਿਕ ਰਾਜਾ ਵਿਪਤਾ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਭੂਪਤੀ ਹੈ; ਅਰਥ-ਕਾਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਧਰਤੀ ਪਾਲਦਾ ਹੈ।
12.68.82
अस्मिन्नर्थे हि द्वौ श्लोकौ गीतावङ्गिरसा स्वयम् ।
यादवीपुत्र भद्रं ते श्रोतुमर्हसि तावपि ॥ १२.६८.८२ ॥
ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਅੰਗਿਰਸ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਦੋ ਸ਼ਲੋਕ ਗਾਏ ਸਨ। ਹੇ ਯਾਦਵੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ; ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵੀ ਤੂੰ ਸੁਣਨ ਯੋਗ ਹੈਂ।
12.68.83
कृत्वा कार्याणि धर्मेण सम्यक्संपाल्य मेदिनीम् ।
पालयित्वा तथा पौरान्परत्र सुखमेधते ॥ १२.६८.८३ ॥
ਧਰਮ ਨਾਲ ਕਾਰਜ ਕਰਕੇ, ਧਰਤੀ ਦੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਵੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਕੇ, ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਪਾ ਕੇ ਵਧਦਾ-ਫੁੱਲਦਾ ਹੈ।
12.68.84
किं तस्य तपसा राज्ञः किंच तस्याध्वरैः कृतैः ।
सुपालिताः प्रजा यस्य सर्वधर्मकृदेव सः ॥ १२.६८.८४ ॥
ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪਰਜਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਤਪ ਜਾਂ ਕੀਤੇ ਯੱਗਾਂ ਨਾਲ ਕੀ ਲੋੜ?
12.68.85
श्लोकाश्चोशनसा गीतास्तान्निबोध युधिष्ठिर ।
दण्डनीतेश्च यन्मूलं त्रिवर्गस्य च भूपते ॥ १२.६८.८५ ॥
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਉਸ਼ਨਸ ਦੇ ਗਾਏ ਉਹ ਸ਼ਲੋਕ ਸੁਣ। ਉਹ ਦੰਡਨੀਤੀ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਦਾ ਮੂਲ ਹਨ, ਹੇ ਭੂਪਤੀ।
12.68.86
भार्गवाङ्गिरसं कर्म षोडशाङ्गं च यद्बलम् ।
विषं माया च दैवं च पौरुषं चात्मसिद्धये ॥ १२.६८.८६ ॥
ਭ੍ਰਿਗੂ ਤੇ ਅੰਗਿਰਸ ਦਾ ਦੱਸਿਆ ਸੋਲਾਂ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਕਰਮ ਅਤੇ ਜੋ ਬਲ, ਵਿਸ਼, ਮਾਇਆ, ਦੈਵ ਅਤੇ ਪੌਰਸ਼ — ਆਪਣੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ।
12.68.87
प्रागुदक्प्रवणं दुर्गं समासाद्य महीपतिः ।
त्रिवर्गत्रयसंपूर्णमुपादाय तमुद्वहेत् ॥ १२.६८.८७ ॥
ਪੂਰਬ-ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਢਲਾਣ ਵਾਲਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਪਾ ਕੇ, ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਦੇ ਤਿੰਨਾਂ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਉਸਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਸਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.68.88
षट्पञ्च च विनिर्जित्य दश चाष्टौ च भूपतिः ।
त्रिवर्गैर्दशभिर्युक्तः सुरैरपि न जीर्यते ॥ १२.६८.८८ ॥
ਛੇ ਅਤੇ ਪੰਜ, ਤੇ ਦਸ ਅਤੇ ਅੱਠ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਦਸ ਤ੍ਰਿਵਰਗਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਰਾਜਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹਾਰਦਾ।
12.68.89
न बुद्धिं परिगृह्णीत स्त्रीणां मूर्खजनस्य च ।
दैवोपहतबुद्धीनां ये च वेदैर्विवर्जिताः।
न तेषां शृणुयाद्राजा बुद्धिस्तेषां पराङ्भुखी ॥ १२.६८.८९ ॥
ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਇਸਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮੂਰਖ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦੈਵ ਨੇ ਹਰ ਲਈ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਰਾਜਾ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਾ ਸੁਣੇ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵਿਮੁਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
12.68.90
स्त्रीप्रधानानि राज्यानि विद्वद्भिर्वर्जितानि च ।
मूर्खामात्याग्नितप्तानि शुष्यन्ते जलबिन्दुवत् ॥ १२.६८.९० ॥
ਇਸਤਰੀ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਾਜ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਗੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਮੂਰਖ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਤਪੇ ਹੋਏ ਰਾਜ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੂੰਦ ਵਾਂਗ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.68.91
विद्वांसः प्रथिता ये च ये चाप्ताः सर्वकर्मसु ।
बुद्धेषु दृष्टकर्माणि तेषां च शृणुयान्नृपः ॥ १२.६८.९१ ॥
ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਵਾਨ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਕੰਮ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਪਰਖੇ ਗਏ ਹਨ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
12.68.92
दैवं पुरुषकारं च त्रिवर्गं च समाश्रितः ।
दैवतानि च विप्रांश्च प्रणम्य विजयी भवेत् ॥ १२.६८.९२ ॥
ਦੈਵ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ ਤੇ ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿਜੇਤਾ ਬਣੇ।