महाभारत · अध्याय 12.68
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.68.1
पार्थिवेन विशेषेण किं कार्यमवशिष्यते ।
कथं रक्ष्यो जनपदः कथं वध्याश्च शत्रवः ॥ १२.६८.१ ॥
राजाचे विशेषतः कोणते कर्तव्य उरते? राज्याचे रक्षण कसे करावे आणि शत्रूंचा वध कसा करावा?
12.68.2
कथं चारान्प्रयुञ्जीत वर्णान्विश्वासयेत्कथम् ।
कथं भृत्यान्कथं दारान्कथं पुत्रांश्च भारत ॥ १२.६८.२ ॥
हेर करणाऱ्यांची नियुक्ती कशी करावी? वर्णांचा विश्वास कसा संपादन करावा? सेवक, पत्नी आणि पुत्र यांच्याशी कसे वागावे, हे भारता?
12.68.3
राजवृत्तं महाराज शृणुष्वावहितोऽखिलम् ।
यत्कार्यं पार्थिवेनादौ पार्थिवप्रकृतेन वा ॥ १२.६८.३ ॥
हे महाराजा, राजवृत्तांत पूर्णपणे लक्षपूर्वक ऐक. राजाने किंवा राजाच्या स्वाभाविक अमात्याने प्रथम काय करावे ते.
12.68.4
आत्मा जेयः सदा राज्ञा ततो जेयाश्च शत्रवः ।
अजितात्मा नरपतिर्विजयेत कथं रिपून् ॥ १२.६८.४ ॥
राजाने सदैव स्वतःला जिंकले पाहिजे; नंतर शत्रूंना जिंकावे. जो नरपती स्वतःला जिंकत नाही, तो शत्रूंना कसा जिंकेल?
12.68.5
एतावानात्मविजयः पञ्चवर्गविनिग्रहः ।
जितेन्द्रियो नरपतिर्बाधितुं शक्नुयाद्रिपुन् ॥ १२.६८.५ ॥
आत्मविजय इतकाच आहे—पाच वर्गांचा निग्रह. इंद्रियांना जिंकलेला नरपतीच शत्रूंना पीडा देऊ शकतो.
12.68.6
न्यसेत गुल्मान्दुर्गेषु सन्धौ च कुरुनन्दन ।
नगरोपवने चैव पुरोद्याने तथैव च ॥ १२.६८.६ ॥
हे कुरुनंदना, किल्ल्यांमध्ये, सीमासंधींवर, नगराच्या उपवनात आणि नगरोद्यानातही गुल्म (सैनिकी तुकड्या) ठेवावेत.
12.68.7
संस्थानेषु च सर्वेषु पुटेषु नगरस्य च ।
मध्ये च नरशार्दूल तथा राजनिवेशने ॥ १२.६८.७ ॥
हे नरश्रेष्ठा, सर्व ठिकाणी, नगराच्या सर्व भागांत, मध्यभागी आणि राजवाड्यातही (तसेच).
12.68.8
प्रणिर्धीश्च ततः कुर्याज्जडान्धबधिराकृतीन् ।
पुंसः परीक्षितान्प्राज्ञान्क्षुत्पिपासाश्रमक्षमान् ॥ १२.६८.८ ॥
नंतर (राजाने) जड, आंधळे, बहिरे यांचे रूप घेणारे, परीक्षिलेले, शहाणे, भूक-तहान-श्रम सहन करणारे हेर नेमावेत.
12.68.9
अमात्येषु च सर्वेषु मित्रेषु त्रिविधेषु च ।
पुत्रेषु च महाराज प्रणिदध्यात्समाहितः ॥ १२.६८.९ ॥
हे महाराजा, अमात्यांमध्ये, सर्व मित्रांमध्ये, तीन प्रकारच्या मित्रांमध्ये आणि पुत्रांमध्येही सावधपणे (हेर) नेमावेत.
12.68.10
पुरे जनपदे चैव तथा सामन्तराजसु ।
यथा न विद्युरन्योन्यं प्रणिधेयास्तथा हि ते ॥ १२.६८.१० ॥
नगरात आणि जनपदात, तसेच शेजारच्या राजांमध्ये (हेरांनी एकमेकांना ओळखू नये अशा प्रकारे) नेमावेत; ते असे नेमण्यास योग्य आहेत.
12.68.11
चारांश्च विद्यात्प्रहितान्परेण भरतर्षभ ।
आपणेषु विहारेषु समवायेषु वीथिषु ॥ १२.६८.११ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, शत्रूने पाठवलेले हेरही ओळखावेत—बाजारात, विहारस्थळांत, सभांत आणि रस्त्यांत.
12.68.12
आरामेषु तथोद्याने पण्डितानां समागमे ।
वेशेषु चत्वरे चैव सभास्वावसथेषु च ॥ १२.६८.१२ ॥
उद्यानांत, तसेच उपवनांत, पंडितांच्या मेळाव्यात, वेश्यागृहांत, चौकांत, सभांत आणि निवासस्थानांत (हेरांना ओळखावे).
12.68.13
एवं विहन्याच्चारेण परचारं विचक्षणः ।
चारे च विहते सर्वं हतं भवति भारत ॥ १२.६८.१३ ॥
अशा प्रकारे विचक्षण राजाने हेरांकडून शत्रूच्या हेरांचा नाश करावा. हेरयंत्रणा नष्ट झाली की सर्वकाही नष्ट होते, हे भारता.
12.68.14
यदा तु हीनं नृपतिर्विद्यादात्मानमात्मना ।
अमात्यैः सह संमन्त्र्य कुर्यात्सन्धिं बलीयसा ॥ १२.६८.१४ ॥
राजाला जेव्हा स्वतःला बलवानापेक्षा दुर्बल असल्याचे कळते, तेव्हा त्याने अमात्यांशी सल्लामसलत करून त्या बलवानाशी तह करावा.
12.68.15
विद्वांसः क्षत्रिया वैश्या ब्राह्मणाश्च बहुश्रुताः ।
दण्डनीतौ तु निष्पन्ना मन्त्रिणः पृथिवीपते ॥ १२.६८.१५ ॥
हे पृथ्वीपते, विद्वान क्षत्रिय, वैश्य आणि बहुश्रुत ब्राह्मण, जे दण्डनीतीत निपुण आहेत, तेच मंत्री होण्यास योग्य आहेत.
12.68.16
प्रष्टव्यो ब्राह्मणः पूर्वं नीतिशास्त्रस्य तत्ववित् ।
पश्चात्पृच्छेत भूपालः क्षत्रियं नीतिकोविदम्।
वैश्यशूद्रौ तथा भूयः शास्त्रज्ञौ हितकारिणौ ॥ १२.६८.१६ ॥
राजाने प्रथम नीतिशास्त्राचे तत्त्व जाणणाऱ्या ब्राह्मणाला विचारावे. नंतर नीतिनिपुण क्षत्रियाला विचारावे. पुन्हा शास्त्रज्ञ आणि हितकारी वैश्य व शूद्र यांनाही विचारावे.
12.68.17
अज्ञायमाने हीनत्वे सन्धिं कुर्यात्परेण वै ।
लिप्सुर्वा कंचिदेवार्थं त्वरमाणो विचक्षणः ॥ १२.६८.१७ ॥
आपली दुर्बलता कळली नसतानाही, किंवा एखादे ध्येय साधण्याच्या इच्छेने घाईने वागणाऱ्या विचक्षण राजाने शत्रूशी तह करावा.
12.68.18
गुणवन्तो महोत्साहा धर्मज्ञाः साधवश्च ये ।
सन्दधीत नृपस्तैश्च राष्ट्रं धर्मेण पालयन् ॥ १२.६८.१८ ॥
गुणवान, महोत्साही, धर्मज्ञ आणि साधू लोकांशी राजाने मैत्री करावी आणि धर्मानुसार राष्ट्राचे पालन करावे.
12.68.19
उच्छिद्यमानमात्मानं ज्ञात्वा राजा महामतिः ।
पूर्वापकारिणो हन्याल्लोकद्विष्टांश्च सर्वशः ॥ १२.६८.१९ ॥
स्वतःचा नाश होत आहे हे जाणून महामती राजाने पूर्वी अपकार करणाऱ्यांना आणि सर्व प्रकारे लोकद्वेष्ट्यांना ठार मारावे.
12.68.20
यो नोपकर्तुं शक्नोति नापकर्तुं महीपतिः ।
न शक्यरूपश्चोद्धर्तुमुपेक्ष्यस्तादृशो भवेत् ॥ १२.६८.२० ॥
जो राजा उपकार करू शकत नाही आणि अपकारही करू शकत नाही, जो सहज वश करता येत नाही किंवा उपटून टाकता येत नाही, असा राजा उपेक्षणीय ठरतो.
12.68.21
यात्रां यायादविज्ञातमनाक्रन्दमनन्तरम् ।
व्यासक्तं च प्रमत्तं च दुर्बलं च विचक्षणः ॥ १२.६८.२१ ॥
विचक्षण राजाने अज्ञातपणे, आक्रोश न करता, तत्काळ, आसक्त, प्रमादी आणि दुर्बल अशा शत्रूवर स्वारी करावी.
12.68.22
यात्रामाज्ञापयेद्वीरः कल्यः पुष्टबलः सुखी ।
पूर्वं कृत्वा विधानं च यात्रायां नगरे तथा ॥ १२.६८.२२ ॥
निरोगी, पुष्ट सैन्य असलेल्या आणि सुखी अशा वीर राजाने स्वारीचा आदेश द्यावा; स्वारीत आणि नगरात आधी व्यवस्था करूनच असे करावे.
12.68.23
न च पश्यो भवेदस्य नृपो यश्चातिवीर्यवान् ।
हीनश्च बलवीर्याभ्यां कर्षयंस्तत्परो वसेत् ॥ १२.६८.२३ ॥
अत्यंत पराक्रमी राजाच्या समोर दूरदर्शी नसलेला राजा नसावा; बल आणि पराक्रमात कमी असूनही त्यालाच खेचत राहणारा राजा तसाच राहावा.
12.68.24
राष्ट्रं च पीडयेत्तस्य शस्त्राग्निविषमूर्च्छनैः ।
अमात्यवल्लभानां च विवादांस्तस्य कारयेत् ॥ १२.६८.२४ ॥
त्याच्या राष्ट्राला शस्त्र, अग्नी, विष आणि मूर्च्छा आणणाऱ्या उपायांनी पीडा द्यावी; आणि अमात्यांच्या प्रियजनांमध्ये त्याच्याविषयी विवाद घडवावेत.
12.68.25
वर्जनीयं सदा युद्धं राज्यकामेन धीमता ।
उपायैस्त्रिभिरादानमर्थस्याह बृहस्पतिः ॥ १२.६८.२५ ॥
राज्याची इच्छा करणाऱ्या बुद्धिमानाने नेहमी युद्ध टाळावे. तीन उपायांनी धन मिळवावे, असे बृहस्पती सांगतात.
12.68.26
सान्त्वेन तु प्रदानेन भेदेन च नराधिप ।
यमर्थं शक्नुयात्प्राप्तुं तेन तुष्येत पण्डितः ॥ १२.६८.२६ ॥
हे नराधिपा, सांत्वन, दान आणि भेद यांच्या योगे जे साध्य होईल, त्यातच पंडिताने समाधान मानावे.
12.68.27
आददीत बलिं चापि प्रजाभ्यः कुरुनन्दन ।
षङ्भागममितप्रज्ञस्तासामेवाभिगुप्तये ॥ १२.६८.२७ ॥
हे कुरुनंदना, अमित प्रज्ञ राजाने प्रजेकडून सहावा भाग कर घ्यावा, तोही त्यांच्या संरक्षणासाठीच.
12.68.28
दशाधर्मगतेभ्यो यद्वसु बह्वल्पमेव वा ।
तन्नाददीत सहसा पौराणां रक्षणाय वै ॥ १२.६८.२८ ॥
दहा प्रकारच्या अधर्मात पडलेल्यांकडून धन अधिक असो वा अल्प, ते अचानक घेऊ नये; नागरिकांच्या रक्षणासाठीच हे आहे.
12.68.29
यथा पुत्रास्तथा पौरा द्रष्टव्यास्ते न संशयः ।
भक्तिश्चैषु न कर्तव्या व्यवहारप्रदर्शने ॥ १२.६८.२९ ॥
पुत्रांप्रमाणेच नागरिकांकडेही पाहिले पाहिजे; यात संशय नाही. न्यायनिवाड्यात त्यांच्याविषयी पक्षपात करू नये.
12.68.30
श्रोतुं चैव न्यसेद्राजा प्राज्ञान्सर्वार्थदर्शिनः ।
व्यवहारेषु सततं तत्र राज्यं प्रतिष्ठितम् ॥ १२.६८.३० ॥
राजाने सर्वार्थ जाणणाऱ्या प्राज्ञांची ऐकण्यासाठी नेमणूक करावी; न्यायव्यवहारात राज्य सदैव त्यांच्यावरच प्रतिष्ठित असते.
12.68.31
आकरे लवणे शुल्के तरे नागबले तथा ।
न्यसेदमात्यान्नृपतिः स्वाप्तान्वा पुरुषान्हितान् ॥ १२.६८.३१ ॥
राजाने खाणी, मीठ, कर, घाट आणि हत्तीदलात आपले विश्वासू अमात्य किंवा हितचिंतक पुरुष नेमावेत.
12.68.32
सम्यग्दण्डधरो नित्यं राजा धर्ममवाप्नुयात् ।
नृपस्य सततं दण्डः सम्यग्धर्मः प्रशस्यते ॥ १२.६८.३२ ॥
जो राजा सदैव योग्य रीतीने दंड धारण करतो, त्याला धर्म प्राप्त होतो. राजासाठी सतत योग्य दंडच सम्यक धर्म म्हणून प्रशंसिला जातो.
12.68.33
वेदवेदाङ्गवित्प्राज्ञः सुतपस्वी नृपो भवेत् ।
दानशीलश्च सततं यज्ञशीलश्च भारत ॥ १२.६८.३३ ॥
वेद आणि वेदांग जाणणारा, प्राज्ञ, उत्तम तपस्वी असा राजा असावा. हे भारता, तो सदैव दानशील आणि यज्ञशील असावा.
12.68.34
एते गुणाः समस्ताः स्युर्नृपस्य सततं स्थिराः ।
व्यवहारस्य लोपेन कुतः स्वर्गः कुतो यशः ॥ १२.६८.३४ ॥
हे सर्व गुण राजामध्ये सदैव स्थिर असावेत. व्यवहाराच्या (न्यायप्रशासनाच्या) लोपाने स्वर्ग कसा मिळेल आणि यश कसे मिळेल?
12.68.35
यदा तु पीडितो राजा भवेद्राज्ञा बलीयसा ।
तदाभिसंश्रयेद्दुर्गं बुद्धिमान्पृथिवीपतिः ॥ १२.६८.३५ ॥
राजा अधिक बलवान राजाकडून पीडित झाला तर बुद्धिमान पृथ्वीपतीने दुर्गाचा आश्रय घ्यावा.
12.68.36
विधावाक्रम्य मित्राणि विधानमुपकल्पयेत् ।
सामभेदान्विरोधार्थं विधानमुपकल्पयेत् ॥ १२.६८.३६ ॥
उपायात मित्रांकडे जाऊन योजना आखावी. विरोधासाठी साम आणि भेद यांच्या द्वारे योजना आखावी.
12.68.37
त्रिधा तु कृत्वा मित्राणि विधानमुपकल्पयेत् ।
घोषान्न्यसेत मार्गेषु ग्रामानुत्थापयेदपि।
प्रवेशयेच्च तान्सर्वाञ्शाखानगरकेष्वपि ॥ १२.६८.३७ ॥
मित्रांना तीन प्रकारे विभागून एक योजना आखावी. मार्गांवर गवळ्यांच्या वस्त्या ठेवाव्या आणि गावांनाही उठवावे. त्या सर्वांना शाखा-नगरांतही प्रवेश द्यावा.
12.68.38
ये गुप्ताश्चैव दुर्गाश्च देशास्तेषु प्रवेशयेत् ।
धनिनो बलमुख्यांश्च सान्त्वयित्वा पुनः पुनः ॥ १२.६८.३८ ॥
जे सुरक्षित आणि दुर्गम देश आहेत, त्यांतच त्यांना प्रवेश द्यावा. धनवान आणि सेनेतील प्रमुख लोकांना वारंवार समजावून.
12.68.39
सस्याभिहारं कुर्वीत स्वयमेव नराधिपः ।
असंभवे प्रवेशस्य दाहयेदग्निना भृशम् ॥ १२.६८.३९ ॥
राजाने स्वतः पिकांवर ताबा मिळवावा. प्रवेश अशक्य असल्यास अग्नीने पूर्णपणे जाळावे.
12.68.40
क्षेत्रस्थेषु च सस्येषु शत्रोरुपजपेन्नरान् ।
विनाशयेद्वा तत्सर्वं बलेनाथ स्वकेन वै ॥ १२.६८.४० ॥
शेतात उभ्या असलेल्या पिकांबाबत शत्रूच्या माणसांना गुप्तपणे भडकवावे. किंवा स्वतःच्या सैन्यबळाने ते सर्व नष्ट करावे.
12.68.41
नदीमार्गेषु च तथा संक्रमानवसादयेत् ।
जलं विस्रावयेत्सर्वमविस्राव्यं च दूषयेत् ॥ १२.६८.४१ ॥
नदीमार्गांवर आणि घाटांवरही तसेच करावे. सर्व पाणी वाहून टाकावे; जे वाहून टाकता येत नाही ते दूषित करावे.
12.68.42
तदात्वेनायतीभिश्च निवसेद्भूम्यनन्तरम् ।
प्रतिघातं परस्याजौ युद्धकालेऽप्युपस्थिते ॥ १२.६८.४२ ॥
सध्याच्या आणि भविष्यकाळातील उपायांनी जवळच्या भूमीत वास्तव्य करावे. युद्धकाळ आला तरीही युद्धात शत्रूच्या आघाताला प्रतिघात करावा.
12.68.43
दुर्गाणां चाभितो राजा मूलच्छेदं प्रकारयेत् ।
सर्वेषां क्षुद्रवृक्षाणां चैत्यवृक्षान्विवर्जयेत् ॥ १२.६८.४३ ॥
राजाने किल्ल्यांच्या सभोवतीची मुळे तोडवावीत; सर्व लहान वृक्ष तोडावेत, पण चैत्य वृक्ष सोडावेत.
12.68.44
प्रवृद्धानां च वृक्षाणां शाखां प्रच्छेदयेत्तथा ।
चैत्यानां सर्वथा त्याज्यमपि पत्रस्य पातनम् ॥ १२.६८.४४ ॥
वाढलेल्या वृक्षांच्या फांद्याही तोडवाव्यात; पण चैत्य वृक्षांची पानेसुद्धा पाडणे पूर्णपणे वर्ज्य आहे.
12.68.45
देवानामाश्रयाश्चैत्या यक्षराक्षसभोगिनाम् ।
पिशाचपन्नगानां च गन्धर्वाप्सरसामपि।
रौद्राणां चैव भूतानां तस्मात्तान्परिवर्जयेत् ॥ १२.६८.४५ ॥
चैत्य वृक्ष हे देव, यक्ष, राक्षस, नाग, पिशाच, पन्नग, गंधर्व, अप्सरा आणि भयंकर भूतांचे आश्रय आहेत; म्हणून त्यांना वर्ज्य करावे.
12.68.46
श्रूयते हि निकुम्भेन सौदासस्य बलं हतम् ।
महेश्वरगणेशेन वाराणस्यां नराधिप ॥ १२.६८.४६ ॥
हे नराधिपा, वाराणसीत महेश्वराच्या गणेशाने निकुंभाद्वारे सौदासाचे सैन्य नष्ट केले असे ऐकले जाते.
12.68.47
प्रगण्डीः कारयेत्सम्यगाकाशजननीस्तदा ।
आपूरयेच्च परिखां स्थाणुनक्रझषाकुलाम् ॥ १२.६८.४७ ॥
तेव्हा त्याने आकाशाकडे उघड्या असलेल्या प्रगंड्या (बुरुज) नीट बांधवाव्यात; आणि खंदक खुंट्या, मगरी आणि माशांनी भरलेला भरावा.
12.68.48
सङ्कटद्वारकाणि स्युरुच्छ्वासार्थं पुरस्य च ।
तेषां च द्वारवद्गुप्तिः कार्या सर्वात्मना भवेत् ॥ १२.६८.४८ ॥
नगराच्या वायुसंचारासाठी अरुंद दरवाजे असावेत; आणि त्यांचे संरक्षण मुख्य दरवाजाप्रमाणे सर्वतोपरी करावे.
12.68.49
द्वारेषु च गुरूण्येव यन्त्राणि स्थापयेत्सदा ।
आरापयेच्छतघ्नीश्च स्वाधीनानि च कारयेत् ॥ १२.६८.४९ ॥
दारांवर नेहमी जड यंत्रे बसवावीत; शतघ्नी चढवून त्या स्वाधीन ठेवाव्यात.
12.68.50
काष्ठानि चाभिहार्याणि तथा कूपांश्च खानयेत् ।
संशोधयेत्तथा कूपान्कृतान्पूर्वपयोर्थिभिः ॥ १२.६८.५० ॥
लाकडेही आणवावीत; विहिरी खणवाव्यात; आधीच बांधलेल्या विहिरी पाण्याची गरज असणाऱ्यांनी स्वच्छ कराव्यात.
12.68.51
तृणच्छन्नानि वेश्मानि पङ्केनाथ प्रलेपयेत् ।
निर्हरेच्च तृणं मासि चैत्रे वह्निभयात्पुरा ॥ १२.६८.५१ ॥
गवताने छाकलेल्या घरांना चिखलाचा लेप द्यावा; आणि चैत्र महिन्यात अग्निभयामुळे आधीच गवत काढून टाकावे.
12.68.52
नक्तमेव च भक्तानि पाचयेत नराधिपः ।
न दिवा ज्वालयेदग्निं वर्जयित्वाऽऽग्निहोत्रिकम् ॥ १२.६८.५२ ॥
राजाने अन्न रात्रीच शिजवावे; अग्निहोत्र वगळता दिवसा अग्नी पेटवू नये.
12.68.53
यथासंभवशैलानि चैष्टकानि च कारयेत् ।
मृण्मयानि च कुर्वीत ज्ञात्वा देशं बलाबलम् ॥ १२.६८.५३ ॥
शक्य तितके दगड आणि विटा तयार करवाव्यात; देशाचे बलाबल जाणून मातीच्या वस्तूही कराव्यात.
12.68.54
कर्मारारिष्टशालासु ज्वलेदग्निः सुरक्षितः ।
गृहाणि च प्रवेश्यान्तर्विधेयः स्याद्धुताशनः ॥ १२.६८.५४ ॥
लोहाराच्या शाळांमध्ये अग्नी सुरक्षितपणे पेटवावा; आणि घरांच्या आतही अग्नी ठेवून त्याला वश ठेवावे.
12.68.55
महादण्डश्च तस्य स्याद्यस्याग्निर्वै दिवा भवेत् ।
प्रघोषयेदथैवं च रक्षणार्थं पुरस्य च ॥ १२.६८.५५ ॥
दिवसा ज्याच्या घरात आग लागेल, त्याला मोठा दंड असावा. नगराच्या रक्षणासाठी असे घोषित करवावे.
12.68.56
भिक्षुकांश्चाक्रिकांश्चैव क्लीबोन्मत्तान्कुशीलवान् ।
बाह्यान्कुर्यान्नरश्रेष्ठ दोषाय स्युर्हि ते शठाः ॥ १२.६८.५६ ॥
हे नरश्रेष्ठा, भिक्षुक, नट, षंढ, वेडे आणि कुशीलव यांना नगराबाहेर ठेवावे; ते कपटी लोक अपायाला कारण ठरतात.
12.68.57
चत्वरेष्वथ तीर्थेषु सभास्वावसथेषु च ।
यथार्थवर्णं प्रणिधिं कुर्यात्सर्वत्र पार्थिवः ॥ १२.६८.५७ ॥
राजाने चौकांत, तीर्थांवर, सभांमध्ये आणि निवासस्थानांत सर्वत्र खरी ओळख असलेले हेर नेमावेत.
12.68.58
विशालान्राजमार्गांश्च कारयेत नराधिपः ।
प्रपाश्च विपणीश्चैव यथोद्देशं समादिशेत् ॥ १२.६८.५८ ॥
राजाने विशाल राजमार्ग बांधवावेत; पाणपोया आणि बाजार योग्य ठिकाणी उभारण्याची आज्ञा द्यावी.
12.68.59
भाण्डागारायुधागारान्धान्यागारांश्च सर्वशः ।
अश्वागारान्गजागारान्बलाधिकरणानि च ॥ १२.६८.५९ ॥
राजाने भांडारगृहे, शस्त्रागारे, धान्यागारे, अश्वशाळा, गजशाळा आणि सैन्याची कार्यालये सर्वत्र उभारावीत.
12.68.60
परिखाश्चैव कौरव्य प्रतोलीसङ्कटानि च ।
न जातु कश्चित्पश्येत गुह्यमेतद्युधिष्ठिर ॥ १२.६८.६० ॥
हे कौरव्या, खंदक, नगरद्वारे आणि अरुंद मार्गही असावेत; हे युधिष्ठिरा, हे गुपित कोणीही कधीच पाहू नये.
12.68.61
अर्थसंनिचयं कुर्याद्राजा परबलार्दितः ।
तैलं मधु घृतं सस्यमौषधानि च सर्वशः ॥ १२.६८.६१ ॥
शत्रुसैन्याने पीडित झालेल्या राजाने संपत्ती आणि साठे जमा करावेत—तेल, मध, तूप, धान्य आणि सर्व प्रकारची औषधे.
12.68.62
अङ्गारकुशमुञ्जानां पलाशशरवर्णिनाम् ।
यवसेन्धनदिग्धानां कारयेत च संचयान् ॥ १२.६८.६२ ॥
कोळसा, कुश आणि मुंज, पळस व बोरूसारख्या वस्तू, जव-चारा आणि इंधनाने लिंपलेल्या वस्तूंचे साठेही करवावेत.
12.68.63
आयुधानां च सर्वेषां शक्त्यृष्टिप्रासचर्मणाम् ।
संचयानेवमादीनां कारयेत नराधिपः ॥ १२.६८.६३ ॥
राजाने सर्व शस्त्रांचे—शक्ती, ऋष्टी, प्रास आणि ढालींचे—तसेच अशा इतरांचेही साठे करवावेत.
12.68.64
औषधानि च सर्वाणि मूलानि च फलानि च ।
चतुर्विधांश्च वैद्यान्वै संगृह्णीयाद्विशेषठः ॥ १२.६८.६४ ॥
सर्व औषधे, मुळे आणि फळे, तसेच चार प्रकारचे वैद्य विशेषत्वाने जमवावेत.
12.68.65
नटांश्च नर्तकांश्चैव मल्लान्मायाविनस्तथा ।
शोभयेयुः पुरवरं मोदयेयुश्च सर्वशः ॥ १२.६८.६५ ॥
नट, नर्तक, मल्ल आणि जादूगार यांनी उत्तम नगर सजवावे आणि सर्व प्रकारे लोकांना आनंद द्यावा.
12.68.66
यतः शङ्का भवेच्चापि भृत्यतोऽथापि मन्त्रितः ।
पौरेभ्यो नृपतेर्वापि स्वाधीनान्कारयेत तान् ॥ १२.६८.६६ ॥
ज्या कोणापासून शंका निर्माण होऊ शकते—सेवक, मंत्री, नागरिक किंवा अगदी राजापासूनही—त्यांना स्वाधीन ठेवून कामे करवावीत.
12.68.67
कृते कर्माणि राजा तान्पूजयेद्धनसंचयैः ।
माननेन यथार्हेण सान्त्वेन विविधेन च ॥ १२.६८.६७ ॥
कामे पूर्ण झाल्यावर राजाने त्यांचा धनसंचयाने सन्मान करावा; यथायोग्य आदराने आणि विविध सांत्वनांनी.
12.68.68
निर्वेदयित्वा तु परं हत्वा वा कुरुनन्दन ।
गतानृण्यो भवेद्राजा यथा शास्त्रे निदर्शितम् ॥ १२.६८.६८ ॥
हे कुरुनंदना, शत्रूला थकवून किंवा मारून राजा ऋणमुक्त होतो; शास्त्रात सांगितल्याप्रमाणे.
12.68.69
राज्ञा सप्तैव रक्ष्याणि तानि चैव निबोध मे ।
आत्माऽमात्याश्च कोशाश्च दण्डो मित्राणि चैव हि ॥ १२.६८.६९ ॥
राजाने सात गोष्टींचे रक्षण करावे; त्या माझ्याकडून समजून घे: स्वतः, अमात्य, कोश, दंड (सेना) आणि मित्र.
12.68.70
तथा जनपदाश्चैव पुरं च कुरुनन्दन ।
एतत्सप्तात्मकं राज्यं परिपाल्यं प्रयत्नतः ॥ १२.६८.७० ॥
तसेच, हे कुरुनंदना, जनपद आणि नगरही; हे सप्तांगी राज्य प्रयत्नपूर्वक जपले पाहिजे.
12.68.71
षाङ्गुण्यं च त्रिवर्गं च त्रिवर्गपरमं तथा ।
यो वेत्ति पुरुषव्याघ्र स भुङ्क्ते पृथिवीमिमाम् ॥ १२.६८.७१ ॥
षाड्गुण्य आणि त्रिवर्ग, आणि त्रिवर्गापेक्षाही श्रेष्ठ जे आहे ते जो जाणतो, हे पुरुषव्याघ्रा, तो ही पृथ्वी भोगतो.
12.68.72
षाङ्गुण्यमिति यत्प्रोक्तं तन्निबोध युधिष्ठिर ।
सन्धायासनमित्येव यात्रासन्धानमेव च ॥ १२.६८.७२ ॥
षाड्गुण्य म्हणून जे सांगितले आहे ते समज, युधिष्ठिरा: संधी, आसन (तटस्थता), यात्रा (स्वारी) आणि संधान (मैत्री-करार).
12.68.73
विगृह्यासनमित्येव यात्रां संपरिगृह्य च ।
द्वैधीभावस्तथाऽन्येषां संश्रयोऽथ परस्य च ॥ १२.६८.७३ ॥
विग्रह करून थांबणे, यात्रेला प्रारंभ करणे, इतरांमध्ये फूट पाडणे आणि शत्रूचा आश्रय घेणे.
12.68.74
त्रिवर्गश्चापि यः प्रोक्तस्तमिहैकमनाः शृणु ।
क्षयः स्थानं च वृद्धिश्च त्रिवर्गः परमस्तथा ॥ १२.६८.७४ ॥
त्रिवर्गाबद्दल जे सांगितले आहे ते एकाग्र मनाने येथे ऐक: क्षय, स्थान, वृद्धी आणि परम त्रिवर्ग.
12.68.75
धर्मश्चार्थश्च कामश्च त्रिवर्गो वै सनातनः ।
मन्त्रश्चैव प्रभावश्च उत्साहश्चैव तान्त्रिकः।
शक्तित्रयं समाख्यातं त्रिवर्गस्य च तत्परम् ॥ १२.६८.७५ ॥
धर्म, अर्थ आणि काम हा त्रिवर्ग सनातन आहे. मंत्र, प्रभाव आणि उत्साह ही तांत्रिक तीन शक्ती सांगितल्या आहेत; त्या त्रिवर्गापेक्षाही परम आहेत.
12.68.76
कार्यं च कारणं चैव कर्ता च परिकीर्तितः ।
एतत्परतरं विद्यान्त्रिवर्गादपि भारत।
सर्वेपां च क्षये राजन्यस्त्रिवर्गः सनातनः ॥ १२.६८.७६ ॥
कार्य, कारण आणि कर्ता हेही सांगितले आहेत. भारता, हे त्रिवर्गापेक्षाही परम समज. राजा, सर्वांचा क्षय झाला तरी राजाचा त्रिवर्ग सनातन आहे.
12.68.77
सत्वं रजस्तमश्चैव त्रिवर्गकरणं स्मृतम् ।
तेनात्यन्तविमुक्तश्च मुक्तः पुरुष उच्यते ॥ १२.६८.७७ ॥
सत्त्व, रज आणि तम हेच त्रिवर्ग निर्माण करणारे मानले गेले आहेत. त्यांपासून पूर्णतः विमुक्त झालेला पुरुष मुक्त म्हटला जातो.
12.68.78
कार्यस्य सर्वथा नाशो मोक्ष इत्यभिधीयते ।
तेन मोक्षपरश्चैव देवदेवः पितामहः।
तुष्ट्यर्थस्य त्रिवर्गस्य रक्षामाह पितामहः ॥ १२.६८.७८ ॥
कार्याचा पूर्ण नाश हाच मोक्ष होय असे म्हटले जाते. म्हणून मोक्षपरायण देवदेव पितामहांनी समाधानासाठी त्रिवर्गाच्या रक्षणाचा उपदेश केला.
12.68.79
जगतो लौकिकी यात्रा यत्र नित्यं प्रतिष्ठिता ।
धर्मोऽर्थश्चैव कामश्च सेवितव्याः स्वकालतः ॥ १२.६८.७९ ॥
जगाची लौकिक यात्रा जेथे नित्य प्रतिष्ठित आहे, ते धर्म, अर्थ आणि काम योग्य वेळी सेवन करावेत.
12.68.80
सेवा धर्मस्य कर्तव्या सततं भूरिवत्सरैः ।
पुरुषैर्नरशार्दूल तन्मूलाः सर्वथा क्रियाः ॥ १२.६८.८० ॥
धर्माची सेवा माणसांनी सतत अनेक वर्षे करावी. हे नरश्रेष्ठा, सर्व कर्मे त्यावरच मूळ धरलेली असावीत.
12.68.81
धर्मेण च महीपालश्चिरं रक्षति मेदिनीम् ।
यः कश्चिद्धार्मिको राजा स विपन्नोऽपि भूपतिः।
अर्थकामविहीनोऽपि चिरं पालयते महीम् ॥ १२.६८.८१ ॥
धर्माने राजा दीर्घकाळ पृथ्वीचे रक्षण करतो. जो कोणी धार्मिक राजा संकटात पडला तरी तो भूपतीच; अर्थ-कामांनी हीन असला तरी दीर्घकाळ पृथ्वीचे पालन करतो.
12.68.82
अस्मिन्नर्थे हि द्वौ श्लोकौ गीतावङ्गिरसा स्वयम् ।
यादवीपुत्र भद्रं ते श्रोतुमर्हसि तावपि ॥ १२.६८.८२ ॥
या विषयावर अंगिरसांनी स्वतः दोन श्लोक गायले होते. हे यादवीपुत्रा, तुझे कल्याण असो; ते दोन्ही तू ऐकण्यास योग्य आहेस.
12.68.83
कृत्वा कार्याणि धर्मेण सम्यक्संपाल्य मेदिनीम् ।
पालयित्वा तथा पौरान्परत्र सुखमेधते ॥ १२.६८.८३ ॥
धर्माने कार्ये करून, पृथ्वीचे उत्तम पालन करून, तसेच नागरिकांचे पालन करून परलोकी सुख मिळवतो आणि भरभराटतो.
12.68.84
किं तस्य तपसा राज्ञः किंच तस्याध्वरैः कृतैः ।
सुपालिताः प्रजा यस्य सर्वधर्मकृदेव सः ॥ १२.६८.८४ ॥
ज्या राजाची प्रजा उत्तम प्रकारे पाळली जाते आणि जो सर्व धर्म आचरतो, त्याला तपाने किंवा केलेल्या यज्ञांनी काय प्रयोजन?
12.68.85
श्लोकाश्चोशनसा गीतास्तान्निबोध युधिष्ठिर ।
दण्डनीतेश्च यन्मूलं त्रिवर्गस्य च भूपते ॥ १२.६८.८५ ॥
युधिष्ठिरा, उशनसांनी गायिलेले ते श्लोक जाण. ते दण्डनीतीचे आणि त्रिवर्गाचे मूळ आहेत, हे भूपती.
12.68.86
भार्गवाङ्गिरसं कर्म षोडशाङ्गं च यद्बलम् ।
विषं माया च दैवं च पौरुषं चात्मसिद्धये ॥ १२.६८.८६ ॥
भृगु आणि अंगिरस यांनी सांगितलेले सोळा अंगांचे कर्म आणि जे बल, विष, माया, दैव आणि पौरुष — आपल्या सिद्धीसाठी.
12.68.87
प्रागुदक्प्रवणं दुर्गं समासाद्य महीपतिः ।
त्रिवर्गत्रयसंपूर्णमुपादाय तमुद्वहेत् ॥ १२.६८.८७ ॥
पूर्व-उत्तरेकडे उतरलेल्या किल्ल्यात पोहोचून राजाने, त्रिवर्गाच्या तिन्ही भागांनी भरलेला तो स्वीकारून त्याचे पालन करावे.
12.68.88
षट्पञ्च च विनिर्जित्य दश चाष्टौ च भूपतिः ।
त्रिवर्गैर्दशभिर्युक्तः सुरैरपि न जीर्यते ॥ १२.६८.८८ ॥
सहा आणि पाच, तसेच दहा आणि आठ जिंकून, दहा त्रिवर्गांनी युक्त राजा देवांकडूनही पराभूत होत नाही.
12.68.89
न बुद्धिं परिगृह्णीत स्त्रीणां मूर्खजनस्य च ।
दैवोपहतबुद्धीनां ये च वेदैर्विवर्जिताः।
न तेषां शृणुयाद्राजा बुद्धिस्तेषां पराङ्भुखी ॥ १२.६८.८९ ॥
राजाने स्त्रिया आणि मूर्ख लोकांचा सल्ला स्वीकारू नये. दैवाने ज्यांची बुद्धी हरली आहे आणि जे वेदांपासून वंचित आहेत, त्यांचे राजाने ऐकू नये; त्यांची बुद्धी विमुख असते.
12.68.90
स्त्रीप्रधानानि राज्यानि विद्वद्भिर्वर्जितानि च ।
मूर्खामात्याग्नितप्तानि शुष्यन्ते जलबिन्दुवत् ॥ १२.६८.९० ॥
स्त्रीप्रधान राज्ये, विद्वानांनी सोडलेली आणि मूर्ख अमात्यांच्या अग्नीने तापलेली राज्ये पाण्याच्या थेंबाप्रमाणे सुकून जातात.
12.68.91
विद्वांसः प्रथिता ये च ये चाप्ताः सर्वकर्मसु ।
बुद्धेषु दृष्टकर्माणि तेषां च शृणुयान्नृपः ॥ १२.६८.९१ ॥
जे प्रसिद्ध विद्वान, सर्व कार्यांत विश्वासू आणि बुद्धिकार्यात कर्माने सिद्ध झालेले आहेत, राजाने त्यांचेच ऐकावे.
12.68.92
दैवं पुरुषकारं च त्रिवर्गं च समाश्रितः ।
दैवतानि च विप्रांश्च प्रणम्य विजयी भवेत् ॥ १२.६८.९२ ॥
दैव, पुरुषार्थ आणि त्रिवर्ग यांचा आश्रय घेऊन, देवता आणि ब्राह्मणांना नमस्कार करून विजयी व्हावे.