മഹാഭാരതം · അധ്യായം 12.68
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.68.1
पार्थिवेन विशेषेण किं कार्यमवशिष्यते ।
कथं रक्ष्यो जनपदः कथं वध्याश्च शत्रवः ॥ १२.६८.१ ॥
രാജാവിന് വിശേഷിച്ച് എന്ത് കർത്തവ്യമാണ് ശേഷിക്കുന്നത്? രാജ്യത്തെ എങ്ങനെ രക്ഷിക്കണം, ശത്രുക്കളെ എങ്ങനെ വധിക്കണം?
12.68.2
कथं चारान्प्रयुञ्जीत वर्णान्विश्वासयेत्कथम् ।
कथं भृत्यान्कथं दारान्कथं पुत्रांश्च भारत ॥ १२.६८.२ ॥
ചാരന്മാരെ എങ്ങനെ നിയോഗിക്കണം? വർണങ്ങളുടെ വിശ്വാസം എങ്ങനെ നേടണം? ഭൃത്യന്മാരെയും ഭാര്യമാരെയും പുത്രന്മാരെയും എങ്ങനെ പരിഗണിക്കണം, ഭാരതാ?
12.68.3
राजवृत्तं महाराज शृणुष्वावहितोऽखिलम् ।
यत्कार्यं पार्थिवेनादौ पार्थिवप्रकृतेन वा ॥ १२.६८.३ ॥
മഹാരാജാവേ, രാജവൃത്തം പൂർണ്ണമായി ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കുക. രാജാവോ രാജാവിന്റെ സ്വാഭാവിക മന്ത്രിയോ ആദ്യം ചെയ്യേണ്ടത് എന്താണെന്ന്.
12.68.4
आत्मा जेयः सदा राज्ञा ततो जेयाश्च शत्रवः ।
अजितात्मा नरपतिर्विजयेत कथं रिपून् ॥ १२.६८.४ ॥
രാജാവ് എപ്പോഴും സ്വയത്തെ ജയിക്കണം; പിന്നെ ശത്രുക്കളെ ജയിക്കണം. സ്വയത്തെ ജയിക്കാത്ത നരപതി ശത്രുക്കളെ എങ്ങനെ ജയിക്കും?
12.68.5
एतावानात्मविजयः पञ्चवर्गविनिग्रहः ।
जितेन्द्रियो नरपतिर्बाधितुं शक्नुयाद्रिपुन् ॥ १२.६८.५ ॥
ആത്മവിജയം ഇത്രയേയുള്ളൂ—അഞ്ചു വർഗ്ഗങ്ങളുടെ നിഗ്രഹം. ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിച്ച നരപതിക്കേ ശത്രുക്കളെ ബാധിക്കാൻ കഴിയൂ.
12.68.6
न्यसेत गुल्मान्दुर्गेषु सन्धौ च कुरुनन्दन ।
नगरोपवने चैव पुरोद्याने तथैव च ॥ १२.६८.६ ॥
കുരുനന്ദനാ, കോട്ടകളിലും അതിർത്തി സന്ധികളിലും നഗരത്തിന്റെ ഉപവനത്തിലും നഗരോദ്യാനത്തിലും ഗുല്മങ്ങളെ (സൈനികസംഘങ്ങളെ) നിയോഗിക്കണം.
12.68.7
संस्थानेषु च सर्वेषु पुटेषु नगरस्य च ।
मध्ये च नरशार्दूल तथा राजनिवेशने ॥ १२.६८.७ ॥
നരശ്രേഷ്ഠാ, എല്ലാ സ്ഥാനങ്ങളിലും, നഗരത്തിന്റെ എല്ലാ ഭാഗങ്ങളിലും, മധ്യത്തിലും, രാജകൊട്ടാരത്തിലും (അങ്ങനെതന്നെ).
12.68.8
प्रणिर्धीश्च ततः कुर्याज्जडान्धबधिराकृतीन् ।
पुंसः परीक्षितान्प्राज्ञान्क्षुत्पिपासाश्रमक्षमान् ॥ १२.६८.८ ॥
പിന്നെ (രാജാവ്) മന്ദന്മാരുടെയും അന്ധരുടെയും ബധിരരുടെയും വേഷം ധരിക്കുന്ന, പരീക്ഷിക്കപ്പെട്ട, ബുദ്ധിമാന്മാരായ, വിശപ്പും ദാഹവും ക്ഷീണവും സഹിക്കുന്നവരായ ചാരന്മാരെ നിയോഗിക്കണം.
12.68.9
अमात्येषु च सर्वेषु मित्रेषु त्रिविधेषु च ।
पुत्रेषु च महाराज प्रणिदध्यात्समाहितः ॥ १२.६८.९ ॥
മഹാരാജാവേ, മന്ത്രിമാരിലും, എല്ലാ സുഹൃത്തുകളിലും, മൂന്നുവിധ സുഹൃത്തുകളിലും, പുത്രന്മാരിലും ജാഗ്രതയോടെ (ചാരന്മാരെ) നിയോഗിക്കണം.
12.68.10
पुरे जनपदे चैव तथा सामन्तराजसु ।
यथा न विद्युरन्योन्यं प्रणिधेयास्तथा हि ते ॥ १२.६८.१० ॥
പട്ടണത്തിലും ഗ്രാമത്തിലും, അതുപോലെ അയൽ രാജാക്കന്മാരിലും (ചാരന്മാർ പരസ്പരം അറിയാത്ത വിധത്തിൽ) നിയോഗിക്കണം; അവർ അങ്ങനെ നിയോഗിക്കപ്പെടേണ്ടവരാണ്.
12.68.11
चारांश्च विद्यात्प्रहितान्परेण भरतर्षभ ।
आपणेषु विहारेषु समवायेषु वीथिषु ॥ १२.६८.११ ॥
ഭരതശ്രേഷ്ഠാ, ശത്രു അയച്ച ചാരന്മാരെയും അറിയണം—അങ്ങാടികളിലും വിനോദസ്ഥലങ്ങളിലും സമ്മേളനങ്ങളിലും വീഥികളിലും.
12.68.12
आरामेषु तथोद्याने पण्डितानां समागमे ।
वेशेषु चत्वरे चैव सभास्वावसथेषु च ॥ १२.६८.१२ ॥
ഉദ്യാനങ്ങളിലും, അതുപോലെ ഉപവനങ്ങളിലും, പണ്ഡിതരുടെ സമ്മേളനത്തിലും, വേശ്യാഗൃഹങ്ങളിലും, നാലുകവലകളിലും, സഭകളിലും, താമസസ്ഥലങ്ങളിലും (ചാരന്മാരെ അറിയണം).
12.68.13
एवं विहन्याच्चारेण परचारं विचक्षणः ।
चारे च विहते सर्वं हतं भवति भारत ॥ १२.६८.१३ ॥
ഇങ്ങനെ വിവേകിയായവൻ ചാരന്മാരെക്കൊണ്ട് ശത്രുവിന്റെ ചാരന്മാരെ നശിപ്പിക്കണം. ചാരവ്യവസ്ഥ നശിച്ചാൽ എല്ലാം നശിക്കുന്നു, ഓ ഭാരതാ.
12.68.14
यदा तु हीनं नृपतिर्विद्यादात्मानमात्मना ।
अमात्यैः सह संमन्त्र्य कुर्यात्सन्धिं बलीयसा ॥ १२.६८.१४ ॥
രാജാവ് തന്നെ ശക്തനായ ശത്രുവിനേക്കാൾ ദുർബലനെന്ന് അറിയുമ്പോൾ, മന്ത്രിമാരുമായി ആലോചിച്ച് ആ ശക്തനുമായി സന്ധി ചെയ്യണം.
12.68.15
विद्वांसः क्षत्रिया वैश्या ब्राह्मणाश्च बहुश्रुताः ।
दण्डनीतौ तु निष्पन्ना मन्त्रिणः पृथिवीपते ॥ १२.६८.१५ ॥
ഓ ഭൂപതേ, വിദ്വാന്മാരായ ക്ഷത്രിയരും വൈശ്യരും ബഹുശ്രുതരായ ബ്രാഹ്മണരും, ദണ്ഡനീതിയിൽ നിപുണരായവരുമാണ് മന്ത്രിമാർ.
12.68.16
प्रष्टव्यो ब्राह्मणः पूर्वं नीतिशास्त्रस्य तत्ववित् ।
पश्चात्पृच्छेत भूपालः क्षत्रियं नीतिकोविदम्।
वैश्यशूद्रौ तथा भूयः शास्त्रज्ञौ हितकारिणौ ॥ १२.६८.१६ ॥
രാജാവ് ആദ്യം നീതിശാസ്ത്രത്തിന്റെ തത്ത്വമറിയുന്ന ബ്രാഹ്മണനോട് ചോദിക്കണം. പിന്നെ നീതിയിൽ പ്രവീണനായ ക്ഷത്രിയനോട്, പിന്നെ ശാസ്ത്രജ്ഞരും ഹിതകാരികളുമായ വൈശ്യനോടും ശൂദ്രനോടും ചോദിക്കണം.
12.68.17
अज्ञायमाने हीनत्वे सन्धिं कुर्यात्परेण वै ।
लिप्सुर्वा कंचिदेवार्थं त्वरमाणो विचक्षणः ॥ १२.६८.१७ ॥
തന്റെ ദൗർബല്യം അറിയപ്പെടാത്തപ്പോഴും, അല്ലെങ്കിൽ എന്തെങ്കിലും ലക്ഷ്യം നേടാൻ ആഗ്രഹിച്ച് തിടുക്കം കാട്ടുന്ന വിവേകി ശത്രുവുമായി സന്ധി ചെയ്യണം.
12.68.18
गुणवन्तो महोत्साहा धर्मज्ञाः साधवश्च ये ।
सन्दधीत नृपस्तैश्च राष्ट्रं धर्मेण पालयन् ॥ १२.६८.१८ ॥
ഗുണവാന്മാരും മഹോത്സാഹികളും ധർമ്മജ്ഞരും സാധുക്കളുമായവരുമായി രാജാവ് ബന്ധം സ്ഥാപിച്ച് ധർമ്മത്തോടെ രാഷ്ട്രം പാലിക്കണം.
12.68.19
उच्छिद्यमानमात्मानं ज्ञात्वा राजा महामतिः ।
पूर्वापकारिणो हन्याल्लोकद्विष्टांश्च सर्वशः ॥ १२.६८.१९ ॥
തന്നെ നശിപ്പിക്കപ്പെടുന്നതായി അറിഞ്ഞ മഹാമതിയായ രാജാവ്, മുൻപ് ദ്രോഹം ചെയ്തവരെയും എല്ലാ വിധത്തിലും ലോകദ്വേഷികളെയും വധിക്കണം.
12.68.20
यो नोपकर्तुं शक्नोति नापकर्तुं महीपतिः ।
न शक्यरूपश्चोद्धर्तुमुपेक्ष्यस्तादृशो भवेत् ॥ १२.६८.२० ॥
ഉപകാരം ചെയ്യാനോ ദ്രോഹം ചെയ്യാനോ കഴിയാത്ത, എളുപ്പത്തിൽ കീഴടക്കാനോ പറിച്ചെറിയാനോ കഴിയാത്ത അത്തരം രാജാവ് അവഗണിക്കപ്പെടേണ്ടവനാണ്.
12.68.21
यात्रां यायादविज्ञातमनाक्रन्दमनन्तरम् ।
व्यासक्तं च प्रमत्तं च दुर्बलं च विचक्षणः ॥ १२.६८.२१ ॥
വിവേകിയായ രാജാവ്, അറിയപ്പെടാതെയും നിലവിളിക്കാതെയും ഉടനെയും, മറ്റു കാര്യങ്ങളിൽ മുഴുകിയവനും അശ്രദ്ധനും ദുർബലനുമായവന്റെ നേരെ യാത്ര ചെയ്യണം.
12.68.22
यात्रामाज्ञापयेद्वीरः कल्यः पुष्टबलः सुखी ।
पूर्वं कृत्वा विधानं च यात्रायां नगरे तथा ॥ १२.६८.२२ ॥
ആരോഗ്യവാനും ബലമുള്ള സൈന്യമുള്ളവനും സുഖവാനുമായ വീരനായ രാജാവ് യാത്രയ്ക്ക് ആജ്ഞ നൽകണം; യാത്രയിലും നഗരത്തിലും മുൻകൂട്ടി ക്രമീകരണങ്ങൾ ചെയ്ത ശേഷമേ അങ്ങനെ ചെയ്യാവൂ.
12.68.23
न च पश्यो भवेदस्य नृपो यश्चातिवीर्यवान् ।
हीनश्च बलवीर्याभ्यां कर्षयंस्तत्परो वसेत् ॥ १२.६८.२३ ॥
അതിവീര്യവാനായ രാജാവിന് ദൂരദർശിയല്ലാത്ത രാജാവ് ഉണ്ടാകരുത്; ബലത്തിലും വീര്യത്തിലും കുറഞ്ഞവനായാലും അവനെ വലിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നതിൽ തല്പരനായി കഴിയുന്നവനും അങ്ങനെയായിരിക്കണം.
12.68.24
राष्ट्रं च पीडयेत्तस्य शस्त्राग्निविषमूर्च्छनैः ।
अमात्यवल्लभानां च विवादांस्तस्य कारयेत् ॥ १२.६८.२४ ॥
അവന്റെ രാഷ്ട്രത്തെ ആയുധം, അഗ്നി, വിഷം, മൂർച്ഛിപ്പിക്കുന്ന ഉപായങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് പീഡിപ്പിക്കണം; അമാത്യരുടെ പ്രിയപ്പെട്ടവരിൽ അവനെതിരെ തർക്കങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കണം.
12.68.25
वर्जनीयं सदा युद्धं राज्यकामेन धीमता ।
उपायैस्त्रिभिरादानमर्थस्याह बृहस्पतिः ॥ १२.६८.२५ ॥
രാജ്യം ആഗ്രഹിക്കുന്ന ബുദ്ധിമാൻ എപ്പോഴും യുദ്ധം ഒഴിവാക്കണം. മൂന്ന് ഉപായങ്ങളാൽ സമ്പത്ത് നേടണമെന്ന് ബൃഹസ്പതി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
12.68.26
सान्त्वेन तु प्रदानेन भेदेन च नराधिप ।
यमर्थं शक्नुयात्प्राप्तुं तेन तुष्येत पण्डितः ॥ १२.६८.२६ ॥
നരാധിപാ, സാന്ത്വനത്താലും ദാനത്താലും ഭേദത്താലും ഏത് ലക്ഷ്യം നേടാനാകുമോ, അതിൽ പണ്ഡിതൻ സംതൃപ്തനാകണം.
12.68.27
आददीत बलिं चापि प्रजाभ्यः कुरुनन्दन ।
षङ्भागममितप्रज्ञस्तासामेवाभिगुप्तये ॥ १२.६८.२७ ॥
കുരുനന്ദനാ, അളവറ്റ ബുദ്ധിയുള്ളവൻ പ്രജകളിൽ നിന്ന് ആറിലൊന്ന് നികുതി സ്വീകരിക്കണം, അവരുടെ സംരക്ഷണത്തിനായി മാത്രം.
12.68.28
दशाधर्मगतेभ्यो यद्वसु बह्वल्पमेव वा ।
तन्नाददीत सहसा पौराणां रक्षणाय वै ॥ १२.६८.२८ ॥
പത്തുതരം അധർമത്തിൽ വീണവരിൽ നിന്ന് സമ്പത്ത് കൂടുതലോ കുറവോ ആകട്ടെ, അത് പെട്ടെന്ന് എടുക്കരുത്; പൗരന്മാരുടെ സംരക്ഷണത്തിനായാണ് ഇത്.
12.68.29
यथा पुत्रास्तथा पौरा द्रष्टव्यास्ते न संशयः ।
भक्तिश्चैषु न कर्तव्या व्यवहारप्रदर्शने ॥ १२.६८.२९ ॥
പുത്രന്മാരെപ്പോലെ പൗരന്മാരെയും കാണണം; ഇതിൽ സംശയമില്ല. നീതി നടപ്പാക്കുമ്പോൾ ഇവരോട് പക്ഷപാതം കാണിക്കരുത്.
12.68.30
श्रोतुं चैव न्यसेद्राजा प्राज्ञान्सर्वार्थदर्शिनः ।
व्यवहारेषु सततं तत्र राज्यं प्रतिष्ठितम् ॥ १२.६८.३० ॥
രാജാവ് സകലകാര്യങ്ങളും കാണുന്ന പ്രാജ്ഞരെ കേൾക്കാനായി നിയമിക്കണം; വ്യവഹാരങ്ങളിൽ രാജ്യം എപ്പോഴും അവരിലാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്.
12.68.31
आकरे लवणे शुल्के तरे नागबले तथा ।
न्यसेदमात्यान्नृपतिः स्वाप्तान्वा पुरुषान्हितान् ॥ १२.६८.३१ ॥
രാജാവ് ഖനികളിലും ഉപ്പുകൃഷിയിലും ചുങ്കത്തിലും കടവുകളിലും ആനപ്പടയിലും തന്റെ വിശ്വസ്തരായ അമാത്യന്മാരെയോ ഹിതവാന്മാരായ പുരുഷന്മാരെയോ നിയമിക്കണം.
12.68.32
सम्यग्दण्डधरो नित्यं राजा धर्ममवाप्नुयात् ।
नृपस्य सततं दण्डः सम्यग्धर्मः प्रशस्यते ॥ १२.६८.३२ ॥
എപ്പോഴും ശരിയായി ദണ്ഡം ധരിക്കുന്ന രാജാവ് ധർമ്മം നേടും. രാജാവിന് നിരന്തരമായ ശരിയായ ദണ്ഡമാണ് സമ്യക് ധർമ്മമെന്ന് പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു.
12.68.33
वेदवेदाङ्गवित्प्राज्ञः सुतपस्वी नृपो भवेत् ।
दानशीलश्च सततं यज्ञशीलश्च भारत ॥ १२.६८.३३ ॥
വേദങ്ങളും വേദാംഗങ്ങളും അറിയുന്ന, ബുദ്ധിമാനായ, ഉത്തമ തപസ്വിയായ ആളാണ് രാജാവാകേണ്ടത്. ഹേ ഭാരതാ, അവൻ എപ്പോഴും ദാനശീലനും യജ്ഞശീലനും ആയിരിക്കണം.
12.68.34
एते गुणाः समस्ताः स्युर्नृपस्य सततं स्थिराः ।
व्यवहारस्य लोपेन कुतः स्वर्गः कुतो यशः ॥ १२.६८.३४ ॥
ഈ ഗുണങ്ങളെല്ലാം രാജാവിൽ എപ്പോഴും സ്ഥിരമായിരിക്കണം. വ്യവഹാരം (നീതിഭരണം) മുടങ്ങിയാൽ സ്വർഗ്ഗം എങ്ങനെ കിട്ടും, കീർത്തി എങ്ങനെ കിട്ടും?
12.68.35
यदा तु पीडितो राजा भवेद्राज्ञा बलीयसा ।
तदाभिसंश्रयेद्दुर्गं बुद्धिमान्पृथिवीपतिः ॥ १२.६८.३५ ॥
രാജാവ് കൂടുതൽ ശക്തനായ രാജാവിനാൽ പീഡിതനായാൽ, ബുദ്ധിമാനായ ഭൂപതി കോട്ടയെ ആശ്രയിക്കണം.
12.68.36
विधावाक्रम्य मित्राणि विधानमुपकल्पयेत् ।
सामभेदान्विरोधार्थं विधानमुपकल्पयेत् ॥ १२.६८.३६ ॥
ഉപായത്തിൽ മിത്രങ്ങളെ സമീപിച്ച് ഒരു പദ്ധതി ഒരുക്കണം. എതിർപ്പിനായി സാമവും ഭേദവും ഉപയോഗിച്ച് ഒരു പദ്ധതി ഒരുക്കണം.
12.68.37
त्रिधा तु कृत्वा मित्राणि विधानमुपकल्पयेत् ।
घोषान्न्यसेत मार्गेषु ग्रामानुत्थापयेदपि।
प्रवेशयेच्च तान्सर्वाञ्शाखानगरकेष्वपि ॥ १२.६८.३७ ॥
സുഹൃത്തുക്കളെ മൂന്നു വിധത്തിൽ വിഭജിച്ച് ഒരു പദ്ധതി ആവിഷ്കരിക്കണം. വഴികളിൽ ഇടയന്മാരുടെ വാസസ്ഥലങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കണം; ഗ്രാമങ്ങളെയും ഇളക്കിവിടണം. അവരെയെല്ലാം ശാഖാനഗരങ്ങളിലും പ്രവേശിപ്പിക്കണം.
12.68.38
ये गुप्ताश्चैव दुर्गाश्च देशास्तेषु प्रवेशयेत् ।
धनिनो बलमुख्यांश्च सान्त्वयित्वा पुनः पुनः ॥ १२.६८.३८ ॥
സംരക്ഷിതമായ, കോട്ടകളുള്ള ദേശങ്ങളിൽ അവരെ പ്രവേശിപ്പിക്കണം. സമ്പന്നരെയും സൈന്യമുഖ്യരെയും വീണ്ടുംവീണ്ടും ആശ്വസിപ്പിച്ച്.
12.68.39
सस्याभिहारं कुर्वीत स्वयमेव नराधिपः ।
असंभवे प्रवेशस्य दाहयेदग्निना भृशम् ॥ १२.६८.३९ ॥
രാജാവ് തന്നെ വിളവുകൾ പിടിച്ചെടുക്കണം. പ്രവേശനം സാധ്യമല്ലെങ്കിൽ തീകൊണ്ട് നന്നായി ചുട്ടുകളയണം.
12.68.40
क्षेत्रस्थेषु च सस्येषु शत्रोरुपजपेन्नरान् ।
विनाशयेद्वा तत्सर्वं बलेनाथ स्वकेन वै ॥ १२.६८.४० ॥
വയലുകളിലെ വിളകളുടെ കാര്യത്തിൽ ശത്രുവിന്റെ ആളുകളെ രഹസ്യമായി പ്രേരിപ്പിക്കണം. അല്ലെങ്കിൽ സ്വന്തം സൈന്യബലത്താൽ അതെല്ലാം നശിപ്പിക്കണം.
12.68.41
नदीमार्गेषु च तथा संक्रमानवसादयेत् ।
जलं विस्रावयेत्सर्वमविस्राव्यं च दूषयेत् ॥ १२.६८.४१ ॥
നദീമാർഗങ്ങളിലും കടവുകളിലും അതുപോലെ ചെയ്യണം. വെള്ളമെല്ലാം വറ്റിച്ചുകളയണം; വറ്റിക്കാൻ കഴിയാത്തത് മലിനമാക്കണം.
12.68.42
तदात्वेनायतीभिश्च निवसेद्भूम्यनन्तरम् ।
प्रतिघातं परस्याजौ युद्धकालेऽप्युपस्थिते ॥ १२.६८.४२ ॥
ഇപ്പോഴത്തെ ഉപായങ്ങളാലും ഭാവിയിലെ ഉപായങ്ങളാലും അടുത്തുള്ള ഭൂമിയിൽ വസിക്കണം. യുദ്ധകാലം വന്നാലും യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുവിന്റെ ആക്രമണത്തിന് പ്രതിരോധം തീർക്കണം.
12.68.43
दुर्गाणां चाभितो राजा मूलच्छेदं प्रकारयेत् ।
सर्वेषां क्षुद्रवृक्षाणां चैत्यवृक्षान्विवर्जयेत् ॥ १२.६८.४३ ॥
രാജാവ് കോട്ടകളുടെ ചുറ്റുമുള്ള വേരുകൾ മുറിപ്പിക്കണം; എല്ലാ ചെറിയ മരങ്ങളും മുറിക്കാം, എന്നാൽ ചൈത്യവൃക്ഷങ്ങളെ ഒഴിവാക്കണം.
12.68.44
प्रवृद्धानां च वृक्षाणां शाखां प्रच्छेदयेत्तथा ।
चैत्यानां सर्वथा त्याज्यमपि पत्रस्य पातनम् ॥ १२.६८.४४ ॥
വളർന്ന മരങ്ങളുടെ ശാഖകളും മുറിപ്പിക്കണം; എന്നാൽ ചൈത്യവൃക്ഷങ്ങളുടെ ഇലകൾ പോലും വീഴ്ത്തുന്നത് പൂർണ്ണമായി ഒഴിവാക്കണം.
12.68.45
देवानामाश्रयाश्चैत्या यक्षराक्षसभोगिनाम् ।
पिशाचपन्नगानां च गन्धर्वाप्सरसामपि।
रौद्राणां चैव भूतानां तस्मात्तान्परिवर्जयेत् ॥ १२.६८.४५ ॥
ചൈത്യവൃക്ഷങ്ങൾ ദേവന്മാർ, യക്ഷന്മാർ, രാക്ഷസന്മാർ, നാഗങ്ങൾ, പിശാചുക്കൾ, പന്നഗന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, അപ്സരസ്സുകൾ, ഭയങ്കര ഭൂതങ്ങൾ എന്നിവരുടെ ആശ്രയങ്ങളാണ്; അതിനാൽ അവയെ ഒഴിവാക്കണം.
12.68.46
श्रूयते हि निकुम्भेन सौदासस्य बलं हतम् ।
महेश्वरगणेशेन वाराणस्यां नराधिप ॥ १२.६८.४६ ॥
ഹേ നരാധിപാ, വാരാണസിയിൽ മഹേശ്വരന്റെ ഗണേശൻ നികുംഭനിലൂടെ സൗദാസന്റെ സൈന്യത്തെ നശിപ്പിച്ചു എന്ന് കേൾക്കപ്പെടുന്നു.
12.68.47
प्रगण्डीः कारयेत्सम्यगाकाशजननीस्तदा ।
आपूरयेच्च परिखां स्थाणुनक्रझषाकुलाम् ॥ १२.६८.४७ ॥
അപ്പോൾ അവൻ ആകാശത്തേക്ക് തുറന്ന പ്രഗണ്ഡികൾ (കൊത്തളങ്ങൾ) നന്നായി നിർമ്മിപ്പിക്കണം; കിടങ്ങ് കുറ്റികളും മുതലകളും മീനുകളും നിറഞ്ഞതാക്കി നിറയ്ക്കണം.
12.68.48
सङ्कटद्वारकाणि स्युरुच्छ्वासार्थं पुरस्य च ।
तेषां च द्वारवद्गुप्तिः कार्या सर्वात्मना भवेत् ॥ १२.६८.४८ ॥
നഗരത്തിലെ വായുസഞ്ചാരത്തിനായി ഇടുങ്ങിയ വാതിലുകൾ ഉണ്ടാകണം; അവയ്ക്കും പ്രധാന വാതിൽപോലെ എല്ലാ വിധത്തിലും സംരക്ഷണം ഉണ്ടാകണം.
12.68.49
द्वारेषु च गुरूण्येव यन्त्राणि स्थापयेत्सदा ।
आरापयेच्छतघ्नीश्च स्वाधीनानि च कारयेत् ॥ १२.६८.४९ ॥
വാതിലുകളിൽ എപ്പോഴും കനമേറിയ യന്ത്രങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കണം; ശതഘ്നികൾ ഉറപ്പിച്ച് അവ തന്റെ നിയന്ത്രണത്തിലാകുംവിധം ചെയ്യണം.
12.68.50
काष्ठानि चाभिहार्याणि तथा कूपांश्च खानयेत् ।
संशोधयेत्तथा कूपान्कृतान्पूर्वपयोर्थिभिः ॥ १२.६८.५० ॥
വിറകുകളും കൊണ്ടുവരുത്തണം; കിണറുകൾ കുഴിപ്പിക്കണം; മുമ്പേ ഉണ്ടാക്കിയ കിണറുകൾ വെള്ളം ആവശ്യമുള്ളവർ വൃത്തിയാക്കണം.
12.68.51
तृणच्छन्नानि वेश्मानि पङ्केनाथ प्रलेपयेत् ।
निर्हरेच्च तृणं मासि चैत्रे वह्निभयात्पुरा ॥ १२.६८.५१ ॥
പുല്ലുകൊണ്ടു മേഞ്ഞ വീടുകൾക്ക് ചേറു പൂശണം; ചൈത്രമാസത്തിൽ തീഭയം കാരണം മുമ്പേ പുല്ല് നീക്കണം.
12.68.52
नक्तमेव च भक्तानि पाचयेत नराधिपः ।
न दिवा ज्वालयेदग्निं वर्जयित्वाऽऽग्निहोत्रिकम् ॥ १२.६८.५२ ॥
രാജാവ് ഭക്ഷണം രാത്രിയിൽ മാത്രം പാചകം ചെയ്യിക്കണം; അഗ്നിഹോത്രം ഒഴികെ പകൽ തീ കത്തിക്കരുത്.
12.68.53
यथासंभवशैलानि चैष्टकानि च कारयेत् ।
मृण्मयानि च कुर्वीत ज्ञात्वा देशं बलाबलम् ॥ १२.६८.५३ ॥
കഴിയുന്നത്ര കല്ലുകളും ഇഷ്ടികകളും ഉണ്ടാക്കിക്കണം; ദേശത്തിന്റെ ബലാബലം അറിഞ്ഞ് മൺപാത്രങ്ങളും ഉണ്ടാക്കണം.
12.68.54
कर्मारारिष्टशालासु ज्वलेदग्निः सुरक्षितः ।
गृहाणि च प्रवेश्यान्तर्विधेयः स्याद्धुताशनः ॥ १२.६८.५४ ॥
കൊല്ലപ്പണിശാലകളിൽ തീ നന്നായി സംരക്ഷിച്ച് കത്തിക്കണം; വീടുകൾക്കുള്ളിലും തീ വെച്ച് അത് നിയന്ത്രണത്തിൽ നിൽക്കുംവിധം ചെയ്യണം.
12.68.55
महादण्डश्च तस्य स्याद्यस्याग्निर्वै दिवा भवेत् ।
प्रघोषयेदथैवं च रक्षणार्थं पुरस्य च ॥ १२.६८.५५ ॥
പകൽസമയത്ത് ആരുടെ വീട്ടിൽ തീ പിടിക്കുന്നുവോ അവന് വലിയ ദണ്ഡനം ഉണ്ടാകണം. നഗരസംരക്ഷണത്തിനായി ഇങ്ങനെ പ്രഖ്യാപിക്കണം.
12.68.56
भिक्षुकांश्चाक्रिकांश्चैव क्लीबोन्मत्तान्कुशीलवान् ।
बाह्यान्कुर्यान्नरश्रेष्ठ दोषाय स्युर्हि ते शठाः ॥ १२.६८.५६ ॥
നരശ്രേഷ്ഠാ, ഭിക്ഷുക്കളെയും നടന്മാരെയും ഷണ്ഡന്മാരെയും ഭ്രാന്തന്മാരെയും കുശീലവന്മാരെയും പുറത്തു നിർത്തണം; ആ വഞ്ചകർ ദോഷത്തിന് കാരണമാകും.
12.68.57
चत्वरेष्वथ तीर्थेषु सभास्वावसथेषु च ।
यथार्थवर्णं प्रणिधिं कुर्यात्सर्वत्र पार्थिवः ॥ १२.६८.५७ ॥
രാജാവ് കവലകളിലും തീർത്ഥങ്ങളിലും സഭകളിലും താമസസ്ഥലങ്ങളിലും എല്ലായിടത്തും യഥാർത്ഥ വേഷമുള്ള ചാരന്മാരെ നിയോഗിക്കണം.
12.68.58
विशालान्राजमार्गांश्च कारयेत नराधिपः ।
प्रपाश्च विपणीश्चैव यथोद्देशं समादिशेत् ॥ १२.६८.५८ ॥
രാജാവ് വിശാലമായ രാജവീഥികൾ നിർമ്മിക്കണം; ജലശാലകളും വിപണികളും യഥാസ്ഥാനങ്ങളിൽ സ്ഥാപിക്കാൻ ആജ്ഞാപിക്കണം.
12.68.59
भाण्डागारायुधागारान्धान्यागारांश्च सर्वशः ।
अश्वागारान्गजागारान्बलाधिकरणानि च ॥ १२.६८.५९ ॥
രാജാവ് ഭണ്ഡാരങ്ങൾ, ആയുധശാലകൾ, ധാന്യശാലകൾ, കുതിരലായങ്ങൾ, ആനലായങ്ങൾ, സൈന്യകാര്യാലയങ്ങൾ എല്ലായിടത്തും സ്ഥാപിക്കണം.
12.68.60
परिखाश्चैव कौरव्य प्रतोलीसङ्कटानि च ।
न जातु कश्चित्पश्येत गुह्यमेतद्युधिष्ठिर ॥ १२.६८.६० ॥
കൗരവ്യാ, കിടങ്ങുകളും നഗരവാതിലുകളും ഇടുങ്ങിയ വഴികളും നിർമ്മിക്കണം; യുധിഷ്ഠിരാ, ഈ രഹസ്യം ആരും ഒരിക്കലും കാണരുത്.
12.68.61
अर्थसंनिचयं कुर्याद्राजा परबलार्दितः ।
तैलं मधु घृतं सस्यमौषधानि च सर्वशः ॥ १२.६८.६१ ॥
ശത്രുസൈന്യത്താൽ പീഡിതനായ രാജാവ് സമ്പത്തും സംഭരണങ്ങളും ശേഖരിക്കണം—എണ്ണ, തേൻ, നെയ്യ്, ധാന്യം, എല്ലാത്തരം ഔഷധങ്ങളും.
12.68.62
अङ्गारकुशमुञ्जानां पलाशशरवर्णिनाम् ।
यवसेन्धनदिग्धानां कारयेत च संचयान् ॥ १२.६८.६२ ॥
കരി, കുശപ്പുല്ല്, മുഞ്ജപ്പുല്ല്, പലാശമരം, ഞാങ്ങണ തരം, യവവൈക്കോൽ, ഇന്ധനം എന്നിവ പുരട്ടിയവയുടെ സംഭരണങ്ങളും ഉണ്ടാക്കിക്കണം.
12.68.63
आयुधानां च सर्वेषां शक्त्यृष्टिप्रासचर्मणाम् ।
संचयानेवमादीनां कारयेत नराधिपः ॥ १२.६८.६३ ॥
രാജാവ് എല്ലാ ആയുധങ്ങളും—ശക്തി, ഋഷ്ടി, പ്രാസം, പരിചകൾ—അവയും അതുപോലുള്ളവയും സംഭരിക്കണം.
12.68.64
औषधानि च सर्वाणि मूलानि च फलानि च ।
चतुर्विधांश्च वैद्यान्वै संगृह्णीयाद्विशेषठः ॥ १२.६८.६४ ॥
എല്ലാ ഔഷധങ്ങളും, വേരുകളും പഴങ്ങളും, നാലു തരം വൈദ്യന്മാരെയും പ്രത്യേകം സംഘടിപ്പിക്കണം.
12.68.65
नटांश्च नर्तकांश्चैव मल्लान्मायाविनस्तथा ।
शोभयेयुः पुरवरं मोदयेयुश्च सर्वशः ॥ १२.६८.६५ ॥
നടന്മാരും നർത്തകരും മല്ലന്മാരും മായാവികളും ഉത്തമനഗരത്തെ അലങ്കരിച്ച് എല്ലാവിധത്തിലും സന്തോഷിപ്പിക്കണം.
12.68.66
यतः शङ्का भवेच्चापि भृत्यतोऽथापि मन्त्रितः ।
पौरेभ्यो नृपतेर्वापि स्वाधीनान्कारयेत तान् ॥ १२.६८.६६ ॥
ആരിൽ നിന്നെങ്കിലും സംശയം ഉണ്ടാകാമോ—ഭൃത്യനിൽ നിന്നോ, മന്ത്രിയിൽ നിന്നോ, പൗരന്മാരിൽ നിന്നോ, രാജാവിൽ നിന്നുപോലുമോ—അവരെ സ്വന്തം നിയന്ത്രണത്തിൽ നിർത്തി ജോലി ചെയ്യിക്കണം.
12.68.67
कृते कर्माणि राजा तान्पूजयेद्धनसंचयैः ।
माननेन यथार्हेण सान्त्वेन विविधेन च ॥ १२.६८.६७ ॥
ജോലികൾ പൂർത്തിയായാൽ രാജാവ് അവരെ ധനശേഖരങ്ങൾകൊണ്ട് ആദരിക്കണം; യഥായോഗ്യമായ ബഹുമാനത്തോടും പലവിധ സാന്ത്വനങ്ങളോടും കൂടി.
12.68.68
निर्वेदयित्वा तु परं हत्वा वा कुरुनन्दन ।
गतानृण्यो भवेद्राजा यथा शास्त्रे निदर्शितम् ॥ १२.६८.६८ ॥
കുരുനന്ദനാ, ശത്രുവിനെ ക്ഷീണിപ്പിച്ചോ കൊന്നോ രാജാവ് കടബാധ്യതയിൽനിന്ന് മുക്തനാകുന്നു; ശാസ്ത്രത്തിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നതുപോലെ.
12.68.69
राज्ञा सप्तैव रक्ष्याणि तानि चैव निबोध मे ।
आत्माऽमात्याश्च कोशाश्च दण्डो मित्राणि चैव हि ॥ १२.६८.६९ ॥
രാജാവ് ഏഴു കാര്യങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കണം; അവ എന്നിൽനിന്ന് മനസ്സിലാക്കുക: താൻ, അമാത്യർ, ഖജനാവ്, ദണ്ഡം (സേന), മിത്രങ്ങൾ.
12.68.70
तथा जनपदाश्चैव पुरं च कुरुनन्दन ।
एतत्सप्तात्मकं राज्यं परिपाल्यं प्रयत्नतः ॥ १२.६८.७० ॥
അതുപോലെ, കുരുനന്ദനാ, ജനപദങ്ങളും നഗരവും; ഈ ഏഴ് അംഗങ്ങളുള്ള രാജ്യം ശ്രദ്ധയോടെ പരിപാലിക്കണം.
12.68.71
षाङ्गुण्यं च त्रिवर्गं च त्रिवर्गपरमं तथा ।
यो वेत्ति पुरुषव्याघ्र स भुङ्क्ते पृथिवीमिमाम् ॥ १२.६८.७१ ॥
ഷാഡ്ഗുണ്യവും ത്രിവർഗവും ത്രിവർഗത്തിന് മീതെയുള്ളതും അറിയുന്നവൻ, പുരുഷവ്യാഘ്രാ, ഈ ഭൂമി ഭുജിക്കുന്നു.
12.68.72
षाङ्गुण्यमिति यत्प्रोक्तं तन्निबोध युधिष्ठिर ।
सन्धायासनमित्येव यात्रासन्धानमेव च ॥ १२.६८.७२ ॥
ഷാഡ്ഗുണ്യം എന്ന് പറഞ്ഞതെന്തോ അത് അറിയുക, യുധിഷ്ഠിരാ: സന്ധി, ആസനം (നിഷ്പക്ഷത), യാത്ര (ആക്രമണം), സന്ധാനം (സഖ്യം).
12.68.73
विगृह्यासनमित्येव यात्रां संपरिगृह्य च ।
द्वैधीभावस्तथाऽन्येषां संश्रयोऽथ परस्य च ॥ १२.६८.७३ ॥
യുദ്ധം ചെയ്ത് കാത്തിരിക്കുക, യാത്ര ആരംഭിക്കുക, മറ്റുള്ളവരിൽ ഭിന്നത സൃഷ്ടിക്കുക, ശത്രുവിന്റെ ആശ്രയം തേടുക.
12.68.74
त्रिवर्गश्चापि यः प्रोक्तस्तमिहैकमनाः शृणु ।
क्षयः स्थानं च वृद्धिश्च त्रिवर्गः परमस्तथा ॥ १२.६८.७४ ॥
ത്രിവർഗത്തെക്കുറിച്ച് പറഞ്ഞത് ഏകാഗ്രമനസ്സോടെ ഇവിടെ കേൾക്കുക: ക്ഷയം, സ്ഥിതി, വൃദ്ധി, അതുപോലെ പരമമായ ത്രിവർഗവും.
12.68.75
धर्मश्चार्थश्च कामश्च त्रिवर्गो वै सनातनः ।
मन्त्रश्चैव प्रभावश्च उत्साहश्चैव तान्त्रिकः।
शक्तित्रयं समाख्यातं त्रिवर्गस्य च तत्परम् ॥ १२.६८.७५ ॥
ധർമം, അർഥം, കാമം എന്നിവയാണ് ശാശ്വതമായ ത്രിവർഗം. മന്ത്രം, പ്രഭാവം, ഉത്സാഹം എന്നീ തന്ത്രസംബന്ധിയായ മൂന്ന് ശക്തികൾ പറയപ്പെട്ടു; അവ ത്രിവർഗത്തെക്കാളും ഉന്നതമാണ്.
12.68.76
कार्यं च कारणं चैव कर्ता च परिकीर्तितः ।
एतत्परतरं विद्यान्त्रिवर्गादपि भारत।
सर्वेपां च क्षये राजन्यस्त्रिवर्गः सनातनः ॥ १२.६८.७६ ॥
കാര്യവും കാരണവും കർത്താവും പറയപ്പെട്ടു. ഭാരതാ, ഇതിനെ ത്രിവർഗത്തെക്കാളും ഉന്നതമായി അറിയുക. രാജാവേ, എല്ലാവരുടെയും ക്ഷയത്തിലും രാജാവിന്റെ ത്രിവർഗം ശാശ്വതമാണ്.
12.68.77
सत्वं रजस्तमश्चैव त्रिवर्गकरणं स्मृतम् ।
तेनात्यन्तविमुक्तश्च मुक्तः पुरुष उच्यते ॥ १२.६८.७७ ॥
സത്വം, രജസ്, തമസ് ഇവയാണ് ത്രിവർഗത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നവയെന്ന് സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. അവയിൽനിന്ന് പൂർണമായി വിമുക്തനായവൻ മുക്തപുരുഷൻ എന്നു പറയപ്പെടുന്നു.
12.68.78
कार्यस्य सर्वथा नाशो मोक्ष इत्यभिधीयते ।
तेन मोक्षपरश्चैव देवदेवः पितामहः।
तुष्ट्यर्थस्य त्रिवर्गस्य रक्षामाह पितामहः ॥ १२.६८.७८ ॥
കർമ്മത്തിന്റെ പൂർണ്ണമായ നാശമാണ് മോക്ഷം എന്നു പറയപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ മോക്ഷപരനായ ദേവദേവനായ പിതാമഹൻ സന്തുഷ്ടിക്കായി ത്രിവർഗ്ഗ സംരക്ഷണം ഉപദേശിച്ചു.
12.68.79
जगतो लौकिकी यात्रा यत्र नित्यं प्रतिष्ठिता ।
धर्मोऽर्थश्चैव कामश्च सेवितव्याः स्वकालतः ॥ १२.६८.७९ ॥
ലോകത്തിന്റെ ലൗകിക യാത്ര എവിടെ നിത്യം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നുവോ, ആ ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം എന്നിവ അതതു കാലത്ത് സേവിക്കപ്പെടേണ്ടതാണ്.
12.68.80
सेवा धर्मस्य कर्तव्या सततं भूरिवत्सरैः ।
पुरुषैर्नरशार्दूल तन्मूलाः सर्वथा क्रियाः ॥ १२.६८.८० ॥
ധർമ്മസേവ മനുഷ്യർ തുടർച്ചയായി വർഷങ്ങളോളം ചെയ്യണം. നരശ്രേഷ്ഠാ, എല്ലാ പ്രവൃത്തികളും അതിൽത്തന്നെ വേരൂന്നിയിരിക്കണം.
12.68.81
धर्मेण च महीपालश्चिरं रक्षति मेदिनीम् ।
यः कश्चिद्धार्मिको राजा स विपन्नोऽपि भूपतिः।
अर्थकामविहीनोऽपि चिरं पालयते महीम् ॥ १२.६८.८१ ॥
ധർമ്മത്താൽ രാജാവ് ദീർഘകാലം ഭൂമിയെ രക്ഷിക്കുന്നു. ഏതെങ്കിലും ധാർമ്മിക രാജാവ് ആപത്തിൽപ്പെട്ടാലും അവൻ ഭൂപതിതന്നെ; അർത്ഥകാമങ്ങളില്ലാത്തവനായാലും ദീർഘകാലം ഭൂമിയെ പാലിക്കുന്നു.
12.68.82
अस्मिन्नर्थे हि द्वौ श्लोकौ गीतावङ्गिरसा स्वयम् ।
यादवीपुत्र भद्रं ते श्रोतुमर्हसि तावपि ॥ १२.६८.८२ ॥
ഈ വിഷയത്തിൽ അംഗിരസൻ തന്നെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ പാടിയിട്ടുണ്ട്. യാദവിയുടെ പുത്രാ, നിനക്ക് ശുഭം; അവ രണ്ടും നീ കേൾക്കാൻ അർഹനാണ്.
12.68.83
कृत्वा कार्याणि धर्मेण सम्यक्संपाल्य मेदिनीम् ।
पालयित्वा तथा पौरान्परत्र सुखमेधते ॥ १२.६८.८३ ॥
ധർമ്മത്താൽ കർമ്മങ്ങൾ ചെയ്ത്, ഭൂമിയെ നന്നായി പാലിച്ച്, പൗരന്മാരെയും അങ്ങനെ പാലിച്ച്, പരലോകത്ത് സുഖം നേടി അഭിവൃദ്ധിപ്പെടുന്നു.
12.68.84
किं तस्य तपसा राज्ञः किंच तस्याध्वरैः कृतैः ।
सुपालिताः प्रजा यस्य सर्वधर्मकृदेव सः ॥ १२.६८.८४ ॥
പ്രജകളെ നന്നായി പാലിക്കുകയും സർവധർമ്മങ്ങളും ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്ന രാജാവിന് തപസ്സുകൊണ്ടോ ചെയ്ത യജ്ഞങ്ങൾകൊണ്ടോ എന്തു പ്രയോജനം?
12.68.85
श्लोकाश्चोशनसा गीतास्तान्निबोध युधिष्ठिर ।
दण्डनीतेश्च यन्मूलं त्रिवर्गस्य च भूपते ॥ १२.६८.८५ ॥
യുധിഷ്ഠിരാ, ഉശനസ് പാടിയ ആ ശ്ലോകങ്ങൾ അറിയുക. അവ ദണ്ഡനീതിയുടെയും ത്രിവർഗ്ഗത്തിന്റെയും മൂലമാകുന്നു, ഭൂപതേ.
12.68.86
भार्गवाङ्गिरसं कर्म षोडशाङ्गं च यद्बलम् ।
विषं माया च दैवं च पौरुषं चात्मसिद्धये ॥ १२.६८.८६ ॥
ഭൃഗുവും അംഗിരസ്സും പറഞ്ഞ പതിനാറ് അംഗങ്ങളുള്ള കർമ്മവും ബലവും, വിഷവും മായയും ദൈവവും പൗരുഷവും തന്റെ സിദ്ധിക്കായി.
12.68.87
प्रागुदक्प्रवणं दुर्गं समासाद्य महीपतिः ।
त्रिवर्गत्रयसंपूर्णमुपादाय तमुद्वहेत् ॥ १२.६८.८७ ॥
കിഴക്കോട്ടും വടക്കോട്ടും ചരിഞ്ഞ ദുർഗ്ഗം അടഞ്ഞ് രാജാവ്, ത്രിവർഗ്ഗത്രയംകൊണ്ടു നിറഞ്ഞതിനെ സ്വീകരിച്ച് അതിനെ പാലിക്കണം.
12.68.88
षट्पञ्च च विनिर्जित्य दश चाष्टौ च भूपतिः ।
त्रिवर्गैर्दशभिर्युक्तः सुरैरपि न जीर्यते ॥ १२.६८.८८ ॥
ആറും അഞ്ചും, പത്തും എട്ടും ജയിച്ച്, പത്ത് ത്രിവർഗ്ഗങ്ങളോടുകൂടിയ രാജാവ് ദേവന്മാരാലും ക്ഷയിക്കുന്നില്ല.
12.68.89
न बुद्धिं परिगृह्णीत स्त्रीणां मूर्खजनस्य च ।
दैवोपहतबुद्धीनां ये च वेदैर्विवर्जिताः।
न तेषां शृणुयाद्राजा बुद्धिस्तेषां पराङ्भुखी ॥ १२.६८.८९ ॥
രാജാവ് സ്ത്രീകളുടെയും മൂഢന്മാരുടെയും ബുദ്ധി സ്വീകരിക്കരുത്. ദൈവത്താൽ ബുദ്ധി ഹതമായവരെയും വേദങ്ങളെ ഉപേക്ഷിച്ചവരെയും രാജാവ് കേൾക്കരുത്; അവരുടെ ബുദ്ധി വിമുഖമാണ്.
12.68.90
स्त्रीप्रधानानि राज्यानि विद्वद्भिर्वर्जितानि च ।
मूर्खामात्याग्नितप्तानि शुष्यन्ते जलबिन्दुवत् ॥ १२.६८.९० ॥
സ്ത്രീകൾ പ്രധാനമായ രാജ്യങ്ങളും പണ്ഡിതന്മാർ ഉപേക്ഷിച്ചവയും മൂഢരായ മന്ത്രിമാരുടെ അഗ്നിയാൽ ചുട്ടുപൊള്ളിയവയും ജലബിന്ദുപോലെ വറ്റിപ്പോകുന്നു.
12.68.91
विद्वांसः प्रथिता ये च ये चाप्ताः सर्वकर्मसु ।
बुद्धेषु दृष्टकर्माणि तेषां च शृणुयान्नृपः ॥ १२.६८.९१ ॥
പ്രസിദ്ധരായ പണ്ഡിതന്മാരും എല്ലാ കാര്യങ്ങളിലും വിശ്വസ്തരായവരും ബുദ്ധികാര്യങ്ങളിൽ പ്രവൃത്തിയാൽ പരീക്ഷിക്കപ്പെട്ടവരുമായവരുടെ വാക്ക് രാജാവ് കേൾക്കണം.
12.68.92
दैवं पुरुषकारं च त्रिवर्गं च समाश्रितः ।
दैवतानि च विप्रांश्च प्रणम्य विजयी भवेत् ॥ १२.६८.९२ ॥
ദൈവത്തെയും പുരുഷപ്രയത്നത്തെയും ത്രിവർഗത്തെയും ആശ്രയിച്ച്, ദേവന്മാർക്കും ബ്രാഹ്മണർക്കും പ്രണമിച്ച് വിജയിയായിത്തീരട്ടെ.