મહાભારત · અધ્યાય 12.7
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.7.1
युधिष्ठिरस्तु धर्मात्मा शोकव्याकुलचेतनः ।
शुशोच दुःखसंतप्तः स्मृत्वा कर्णं महारथम् ॥ १२.७.१ ॥
ધર્માત્મા યુધિષ્ઠિર શોકથી વ્યાકુળ ચિત્તવાળા થઈ, દુઃખથી સંતપ્ત થઈ, મહારથી કર્ણનું સ્મરણ કરીને શોક કરવા લાગ્યા.
12.7.2
आविष्टो दुःखशोकाभ्यां निःश्वसंश्च पुनः पुनः ।
दृष्ट्वार्जुनमुवाचेदं वचनं शोककर्शितः ॥ १२.७.२ ॥
દુઃખ અને શોકથી ઘેરાયેલા, વારંવાર નિસાસા નાખતા, શોકથી ક્ષીણ થયેલા તેમણે અર્જુનને જોઈને આ વચન કહ્યું.
12.7.3
यद्भैक्ष्यमाचरिष्याम वृष्ण्यन्धकपुरे वयम् ।
ज्ञातीन्निष्पुरुषान्कृत्वा नेमां प्राप्स्याम दुर्गतिम् ॥ १२.७.३ ॥
જો આપણે વૃષ્ણિ-અંધક નગરીમાં ભિક્ષા માગીને જીવીએ, તો સ્વજનોને પુરુષહીન કરીને આ દુર્ગતિ આપણને નહીં મળે.
12.7.4
अमित्रा नः समृद्धार्था वृत्तार्थाः कुरवः किल ।
आत्मानमात्मना हत्वा किं धर्मफलमाप्नुमः ॥ १२.७.४ ॥
આપણા શત્રુ કૌરવો સમૃદ્ધ હેતુ સિદ્ધ કરીને કૃતાર્થ થયા છે; આપણે જાતે જ આપણી હત્યા કરીને કયું ધર્મફળ મેળવીશું?
12.7.5
धिगस्तु क्षात्रमाचारं धिगस्तु बलमौरसम् ।
धिगस्तु चार्थं येनेमामापदं गमिता वयम् ॥ १२.७.५ ॥
ક્ષત્રિય આચારને ધિક્કાર; પોતાના જન્મજાત બળને ધિક્કાર; જે ધનને કારણે આપણે આ આપત્તિમાં પડ્યા તે ધનને પણ ધિક્કાર.
12.7.6
साधु क्षमा दमः शौचमविरोधो विमत्सरः ।
अहिंसा सत्यवचनं नित्यानि वनचारिणाम् ॥ १२.७.६ ॥
ક્ષમા, ઇન્દ્રિયનિગ્રહ, શુદ્ધિ, વિરોધરહિતતા, ઈર્ષ્યારહિતતા, અહિંસા, સત્યવચન—આ વનવાસીઓના નિત્ય ધર્મ છે; આ ઉત્તમ છે.
12.7.7
वयं तु लोभान्मोहाच्च दम्भं मानं च संश्रिताः ।
इमामवस्थां संप्राप्ता राज्यक्लेशबुभुक्षया ॥ १२.७.७ ॥
અમે લોભ અને મોહથી, દંભ અને માનનો આશ્રય લઈને, રાજ્યના ક્લેશ ભોગવવાની ઇચ્છાથી આ અવસ્થાએ પહોંચ્યા છીએ.
12.7.8
त्रैलोक्यस्यापि राज्येन नास्मान्कश्चित्प्रहर्षयेत् ।
बान्धवान्निहतान्दृष्ट्वा पृथिव्यामामिषैषिणः ॥ १२.७.८ ॥
ત્રણેય લોકના રાજ્યથી પણ અમને કોઈ આનંદિત કરી શકે નહીં; પૃથ્વી પર માંસના અભિલાષી બનીને અમે બાંધવોને મરાયેલા જોયા છે.
12.7.9
ते वयं पृथिवीहेतोरवध्यान्पृथिवीतले ।
संपरित्यज्य जीवामो हीनार्था हतबान्धवाः ॥ १२.७.९ ॥
પૃથ્વી માટે અમે પૃથ્વી પર ન મારવા યોગ્ય લોકોને માર્યા; હવે તેમને સંપૂર્ણપણે ત્યજીને, પ્રયોજન વિનાના અને બાંધવો મરાયેલા એવા અમે જીવીએ છીએ.
12.7.10
आमिषे गृध्यमानानामशुभं वै शुनामिव ।
आमिषं चैव नो नष्टमामिषस्य च भोजिनाम् ॥ १२.७.१० ॥
માંસ માટે લોભાયેલા અમે કૂતરાઓની જેમ અશુભ થયા; અમારું જ માંસ નષ્ટ થયું, અને માંસ ખાનારા પણ બન્યા.
12.7.11
न पृथिव्या सकलया न सुवर्णस्य राशिभिः ।
न गजाश्वेन सर्वेण ते त्याज्या य इमे हताः ॥ १२.७.११ ॥
આખી પૃથ્વીથી, સોનાના ઢગલાથી, કે બધા હાથી-ઘોડાથી પણ જેઓ અહીં માર્યા ગયા તેમને છોડી શકાય નહીં.
12.7.12
काममन्युपरीतास्ते क्रोधामर्षसमन्विताः ।
मृत्युयानं समारुह्य गता वैवस्वतक्षयम् ॥ १२.७.१२ ॥
કામ અને ક્રોધથી ઘેરાયેલા, ક્રોધ અને અસહિષ્ણુતાથી યુક્ત તેઓ મૃત્યુનું વાહન ચઢીને વૈવસ્વત (યમ)ના લોકમાં ગયા.
12.7.13
बहुकल्याणमिच्छन्त ईहन्ते पितरः सुतान् ।
तपसा ब्रह्मचर्येण वन्दनेन तितिक्षया ॥ १२.७.१३ ॥
પિતાઓ પોતાના પુત્રોના મહાન કલ્યાણની ઇચ્છાથી તપ, બ્રહ્મચર્ય, વંદન અને સહનશીલતા વડે પ્રયત્ન કરે છે.
12.7.14
उपवासैस्तथेज्याभिर्व्रतकौतुकमङ्गलैः ।
लभन्ते मातरो गर्भांस्तान्मासान्दश बिभ्रति ॥ १२.७.१४ ॥
ઉપવાસ, યજ્ઞો, વ્રત, કૌતુક અને મંગલ કર્મો વડે માતાઓ ગર્ભ પામે છે અને દસ માસ સુધી તેને ધારણ કરે છે.
12.7.15
यदि स्वस्ति प्रजायन्ते जाता जीवन्ति वा यदि ।
संभाघिता जातबला विदध्युर्यदि नः सुखम्।
इह चामुत्र चैवेति कृपणाः फलहेतवः ॥ १२.७.१५ ॥
તેઓ સુખરૂપ જન્મે, જીવે, પોષાઈને બળવાન થાય અને આ લોક તથા પરલોકમાં આપણને સુખ આપે—એવી આશાથી ફળની ઇચ્છા રાખનારા દીન લોકો હોય છે.
12.7.16
तासामयं समुद्योगो निर्वृत्तः केवलोऽफलः ।
यदासां निहताः पुत्रा युवानो मृष्टकुण्डलाः ॥ १२.७.१६ ॥
ચમકતાં કુંડળ પહેરેલા યુવાન પુત્રો હણાયા ત્યારે તેમનો આ બધો પ્રયત્ન માત્ર નિષ્ફળ અને વ્યર્થ થઈ ગયો.
12.7.17
अभुक्त्वा पार्थिवान्भोगानृणान्यनपहाय च ।
पितृभ्यो देवताभ्यश्च गता वैयस्वतक्षयम् ॥ १२.७.१७ ॥
રાજભોગ ભોગવ્યા વિના અને પિતૃઓ તથા દેવોનું ઋણ ચૂકવ્યા વિના તેઓ વૈવસ્વત (યમ)ના લોકમાં ગયા.
12.7.18
यदैषामम्ब पितरौ जातकर्मकराविह ।
संजातबालरूपेषु तदैव निहता नृषाः ॥ १२.७.१८ ॥
હે માતા, એમના માતાપિતા અહીં જાતકર્મ કરતા હતા અને એ બાળરૂપે વધતા હતા, ત્યારે જ આ રાજકુમારો હણાયા.
12.7.19
संयुक्ताः काममन्युभ्यां क्रोधामर्षसमन्विताः ।
न ते जयफलं किंचिद्भोक्तारो जातु कर्हिचित् ॥ १२.७.१९ ॥
કામ અને ક્રોધથી બંધાયેલા, રોષ અને અસહિષ્ણુતાથી ભરેલા તેઓ—વિજયનું કોઈ ફળ તેમણે ક્યારેય ભોગવ્યું નહોતું.
12.7.20
पाञ्चालानां कुरूणां च हता एव हि ये हताः ।
न सकामा वयं ते च न चास्माभिर्न तैर्जितम् ॥ १२.७.२० ॥
પાંચાળો અને કુરુઓમાં જે હણાયા, તેઓ ખરેખર હણાયા. આપણે આપણી ઇચ્છા પૂર્ણ કરી નહીં, તેમણે પણ કરી નહીં; વિજય આપણા વડે જીતાયો નહીં, તેમના વડે પણ નહીં.
12.7.21
न तैर्भुक्तेयमवनिर्न नार्यो गीतवादितम् ।
नामात्यसुहृदां वाक्यं न च श्रुतवतां श्रुतम्।
न रत्नानि परार्ध्यानि न भूर्न द्रविणागमः ॥ १२.७.२१ ॥
તેમના વડે આ પૃથ્વી ભોગવાઈ નહીં; સ્ત્રીઓ, ગીત-વાદ્ય પણ ભોગવાયાં નહીં. અમાત્યો અને મિત્રોના શબ્દો સાંભળ્યા નહીં, વિદ્વાનોનું શ્રવણ પણ નહીં. અતિ મૂલ્યવાન રત્નો નહીં, ભૂમિ નહીં, ધનનું આગમન પણ નહીં.
12.7.22
न च धर्म्यानिमाँल्लोकान्प्रपद्याम स्वकर्मभिः ।
वयमेवास्य लोकस्य विनाशे कारणं स्मृताः।
धृतराष्ट्रस्य पुत्रेण निकृतिप्रीतिसंयुताः ॥ १२.७.२२ ॥
આપણાં કર્મોથી આપણે આ ધર્મ્ય લોકો પ્રાપ્ત કર્યા નહીં. આ લોકના વિનાશનું કારણ આપણે જ ગણાયા છીએ—ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્ર સાથે કપટ અને તેના પ્રત્યેના પ્રેમથી યુક્ત થઈને.
12.7.23
सदैव निकृतिप्रज्ञो द्वेष्टा विद्वेषजीवनः ।
मिथ्यावृत्तश्च सततमस्मास्वनपराधिषु ॥ १२.७.२३ ॥
હંમેશાં કપટબુદ્ધિ ધરાવનાર, દ્વેષ કરનાર, વૈરમાં જીવનાર અને મિથ્યા આચરણ કરનાર તે—નિર્દોષ એવા આપણા પ્રત્યે સતત એવો જ હતો.
12.7.24
ऋद्धिमस्मासु तां दृष्ट्वा विवर्णो हरिणः कृशः ।
धृतराष्ट्रश्च नृपतिः सौबलेन निवेदितः ॥ १२.७.२४ ॥
આપણામાં રહેલી તે સમૃદ્ધિ જોઈને નિસ્તેજ અને કૃશ બનેલા હરિને—રાજા ધૃતરાષ્ટ્રને સૌબલ (શકુનિ) એ આ જણાવ્યું.
12.7.25
तं पिता पुत्रगृध्नुत्वादनुमेनेऽनये स्थितम् ।
अनपेक्ष्यैव पितरं गाङ्गेयं विदुरं तथा ॥ १२.७.२५ ॥
પુત્રો પ્રત્યેના લોભને કારણે પિતાએ અન્યાયમાં સ્થિત તેને અનુમોદન આપ્યું; પિતા, ગાંગેય (ભીષ્મ) અને વિદુરની પણ અવગણના કરીને.
12.7.26
असंशयं त्वयं राजा यथैवाहं तथा गतः ।
अनियम्याशुचिं लुब्धं पुत्रं कामवशानुगम् ॥ १२.७.२६ ॥
નિઃશંક, આ રાજા પણ મારા જેવા જ થયા, કારણ કે અશુદ્ધ, લોભી અને કામને વશ ચાલતા પુત્રને તેમણે નિયંત્રિત ન કર્યો.
12.7.27
यशसः पतितो दीप्ताद्धातयित्वा सहोदरान् ।
इमौ हि वृद्धौ शोकाग्नौ प्रक्षिप्य स सुयोधनः।
अस्मत्प्रद्वेषसंतप्तः पापबुद्धिः सदैव ह ॥ १२.७.२७ ॥
કીર્તિથી પતિત થઈને, તેજથી ભ્રષ્ટ થઈને, ભાઈઓનો વધ કરાવીને, તે પાપબુદ્ધિ સુયોધને આ બે વૃદ્ધોને શોકાગ્નિમાં ધકેલી દીધા; આપણા પ્રત્યેના દ્વેષથી તે સદા તપતો રહેતો.
12.7.28
को हि बन्धुः कुलीनः संस्तथा ब्रूयात्सुहृज्जने ।
यथाऽसाववदद्वाक्यं युयुत्सुः कृष्णसन्निधौ ॥ १२.७.२८ ॥
કયો કુલીન બંધુ મિત્રજનોને આવું કહેશે, જેમ કૃષ્ણની સમક્ષ યુયુત્સુએ આ વચનો કહ્યાં?
12.7.29
आत्मनो हि वयं दोषाद्विनष्टाः शाश्वतीः समाः ।
प्रदहन्तो दिशः सर्वा भास्वरा इव तेजसा ॥ १२.७.२९ ॥
આપણા પોતાના દોષથી આપણે શાશ્વત વર્ષો સુધી નષ્ટ થયા; તેજથી ઝળહળી સર્વ દિશાઓને બાળતા હોય તેમ.
12.7.30
सोऽस्माकं वैरपुरुषो दुर्मतिः प्रग्रहं गतः ।
दुर्योधनकृते ह्येतत्कुलं नो विनिपातितम् ॥ १२.७.३० ॥
આપણો એ વૈરી, દુર્બુદ્ધિ પુરુષ, લગામ બહાર નીકળી ગયો; દુર્યોધનને કારણે જ આપણું આ કુળ નષ્ટ કરાયું.
12.7.31
अवध्यानां वधं कृत्वा लोके प्राप्ताः स्म वाच्यतां ॥ १२.७.३१ ॥
અવધ્યોનો વધ કરીને આપણે જગતમાં નિંદાપાત્ર બન્યા છીએ.
12.7.32
कुलस्यास्यान्तकरणं दुर्मतिं पापपूरुषम् ।
राजा राष्ट्रेश्वरं कृत्वा धृतराष्ट्रोऽद्य शोचति ॥ १२.७.३२ ॥
આ કુળનો અંત લાવનાર દુર્બુદ્ધિ, પાપી પુરુષને રાજા અને રાષ્ટ્રનો સ્વામી બનાવીને ધૃતરાષ્ટ્ર આજે શોક કરે છે.
12.7.33
हताः शूराः कृतं पापं विषयोऽसौ विनाशितः ।
हत्वा नो विगतो मन्युः शोको मां दारयत्ययम् ॥ १२.७.३३ ॥
શૂરવીરો હણાયા, પાપ કરાયું, એ રાજ્ય નષ્ટ થયું. તેમને હણવાથી અમારો ક્રોધ ગયો, પણ આ શોક મને ચીરી રહ્યો છે.
12.7.34
धनञ्जय कृतं पापं कल्याणेनोपहन्यते ।
ख्यापनेनानुतापेन दानेन तपसाऽपि वा।
निवृत्त्या तीर्थगमनाच्छुतिस्मृतिजपेन वा ॥ १२.७.३४ ॥
હે ધનંજય, કરેલું પાપ શુભ કર્મથી નાશ પામે છે — પ્રાયશ્ચિત્ત, પશ્ચાત્તાપ, દાન, તપ, નિવૃત્તિ, તીર્થયાત્રા કે શ્રુતિ-સ્મૃતિના જપથી.
12.7.35
त्यागवांश्च पुनः पापं नालं कर्तुमिति श्रुतिः ।
त्यागवाञ्जन्ममरणे नाप्नोतीति श्रुतिर्यतः।
प्राप्तवर्त्मा कृतमतिर्ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ १२.७.३५ ॥
ત્યાગી ફરી પાપ કરવા સમર્થ નથી, એમ શ્રુતિ કહે છે. ત્યાગી જન્મ-મરણ પામતો નથી, એમ પણ શ્રુતિ કહે છે. ત્યારે માર્ગ પામી, દૃઢ નિશ્ચયવાળો પુરુષ બ્રહ્મને પામે છે.
12.7.36
स धनञ्जय निर्द्वन्द्वो मुनिर्ज्ञानसमन्वितः ।
वनमामन्त्र्य वः सर्वान्गमिष्यामि परंतप ॥ १२.७.३६ ॥
હે ધનંજય, દ્વંદ્વોથી મુક્ત, જ્ઞાનથી યુક્ત એવા મુનિ બનીને, હે પરંતપ, તમારા સૌથી વિદાય લઈ હું વનમાં જઈશ.
12.7.37
न हि कृत्स्नतमो धर्मः शक्यः प्राप्तुमिति श्रुतिः ।
परिग्रहवता तन्मे प्रत्यक्षमरिसूदन ॥ १२.७.३७ ॥
પરિગ્રહ ધરાવનાર માટે સંપૂર્ણ ધર્મ પ્રાપ્ત કરવો શક્ય નથી એમ શ્રુતિ કહે છે. હે અરિસૂદન, આ મને પ્રત્યક્ષ છે.
12.7.38
मया निसृष्टं पापं हि परिग्रहमभीप्सता ।
जन्मक्षयनिमित्तं च प्राप्तुं शक्यमिति श्रुतिः ॥ १२.७.३८ ॥
પરિગ્રહની ઇચ્છા રાખીને મેં પાપ છોડ્યું છે, જે જન્મ-મૃત્યુનું કારણ છે. આ પ્રાપ્ત કરવું શક્ય છે એમ શ્રુતિ કહે છે.
12.7.39
स परिग्रहमुत्सृज्य कृत्स्नं राज्यं सुखानि च ।
गमिष्यामि विनिर्मुक्तो विशोको निर्ममः क्वचित्।
प्रशासध्वमिमामुर्वी क्षेमां निहतकण्टकाम् ।
न ममार्थोऽस्ति राज्येन भोगैर्वा कुरुनन्दन ॥ १२.७.३९ ॥
પરિગ્રહ, સમગ્ર રાજ્ય અને સુખોનો ત્યાગ કરીને, મુક્ત, શોકરહિત, મમતારહિત થઈને હું ક્યાંક ચાલ્યો જઈશ. કાંટા નાશ પામેલી આ ક્ષેમ પૃથ્વીનું તમે શાસન કરો. હે કુરુનંદન, મને રાજ્ય કે ભોગોથી કોઈ પ્રયોજન નથી.
12.7.40
एतावदुक्त्वा वचनं कुरुराजो युधिष्ठिरः ।
उपारमत्ततः पार्थः कनीयान्प्रत्यभाषत ॥ १२.७.४० ॥
કુરુરાજ યુધિષ્ઠિર આટલું કહીને અટક્યા. ત્યારે નાનો પાર્થ ઉત્તર આપ્યો.