महाभारत · अध्याय 12.7
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.7.1
युधिष्ठिरस्तु धर्मात्मा शोकव्याकुलचेतनः ।
शुशोच दुःखसंतप्तः स्मृत्वा कर्णं महारथम् ॥ १२.७.१ ॥
धर्मात्मा युधिष्ठिर शोकाने व्याकुल मनाने, दुःखाने संतप्त होऊन, महारथी कर्णाचे स्मरण करून शोक करू लागले.
12.7.2
आविष्टो दुःखशोकाभ्यां निःश्वसंश्च पुनः पुनः ।
दृष्ट्वार्जुनमुवाचेदं वचनं शोककर्शितः ॥ १२.७.२ ॥
दुःख आणि शोकाने ग्रासलेले, वारंवार उसासे टाकणारे, शोकाने क्षीण झालेले ते अर्जुनाकडे पाहून हे वचन बोलले.
12.7.3
यद्भैक्ष्यमाचरिष्याम वृष्ण्यन्धकपुरे वयम् ।
ज्ञातीन्निष्पुरुषान्कृत्वा नेमां प्राप्स्याम दुर्गतिम् ॥ १२.७.३ ॥
आम्ही वृष्णि-अंधकांच्या नगरीत भिक्षा मागून जगलो, तरी नातेवाईकांना पुरुषहीन करून ही दुर्गती आम्हाला मिळणार नाही.
12.7.4
अमित्रा नः समृद्धार्था वृत्तार्थाः कुरवः किल ।
आत्मानमात्मना हत्वा किं धर्मफलमाप्नुमः ॥ १२.७.४ ॥
आमचे शत्रू कौरव समृद्ध हेतू साधून कृतार्थ झाले आहेत; आम्ही स्वतःलाच मारून कोणते धर्मफळ मिळवू?
12.7.5
धिगस्तु क्षात्रमाचारं धिगस्तु बलमौरसम् ।
धिगस्तु चार्थं येनेमामापदं गमिता वयम् ॥ १२.७.५ ॥
क्षत्रियाचाराला धिक्कार असो; आपल्या जन्मजात बलाला धिक्कार असो; ज्या धनामुळे आम्ही ही आपत्ती ओढवून घेतली, त्या धनालाही धिक्कार असो.
12.7.6
साधु क्षमा दमः शौचमविरोधो विमत्सरः ।
अहिंसा सत्यवचनं नित्यानि वनचारिणाम् ॥ १२.७.६ ॥
क्षमा, इंद्रियनिग्रह, शुचिता, विरोधरहितता, मत्सररहितता, अहिंसा, सत्यवचन—ही वनवासींची नित्य कर्तव्ये आहेत; ही उत्तम आहेत.
12.7.7
वयं तु लोभान्मोहाच्च दम्भं मानं च संश्रिताः ।
इमामवस्थां संप्राप्ता राज्यक्लेशबुभुक्षया ॥ १२.७.७ ॥
आम्ही लोभामुळे आणि मोहामुळे, दंभ व मानाचा आश्रय घेऊन, राज्याचे क्लेश भोगण्याच्या इच्छेने ही अवस्था प्राप्त केली आहे.
12.7.8
त्रैलोक्यस्यापि राज्येन नास्मान्कश्चित्प्रहर्षयेत् ।
बान्धवान्निहतान्दृष्ट्वा पृथिव्यामामिषैषिणः ॥ १२.७.८ ॥
त्रिलोकाच्या राज्यानेही आम्हाला कोणी आनंदी करू शकणार नाही; पृथ्वीवर मांसाचे अभिलाषी होऊन आम्ही बांधवांना मारले गेलेले पाहिले आहे.
12.7.9
ते वयं पृथिवीहेतोरवध्यान्पृथिवीतले ।
संपरित्यज्य जीवामो हीनार्था हतबान्धवाः ॥ १२.७.९ ॥
पृथ्वीसाठी आम्ही पृथ्वीवर मारू नयेत अशांना मारले; आता त्यांना पूर्णपणे सोडून, हीन-प्रयोजन व बांधव मारले गेलेले आम्ही जगत आहोत.
12.7.10
आमिषे गृध्यमानानामशुभं वै शुनामिव ।
आमिषं चैव नो नष्टमामिषस्य च भोजिनाम् ॥ १२.७.१० ॥
मांसासाठी लालचावलेले आम्ही कुत्र्यांप्रमाणे अशुभ झालो; आमचेच मांस नष्ट झाले, आणि मांस खाणारे झालो.
12.7.11
न पृथिव्या सकलया न सुवर्णस्य राशिभिः ।
न गजाश्वेन सर्वेण ते त्याज्या य इमे हताः ॥ १२.७.११ ॥
सर्व पृथ्वीने, सोन्याच्या राशींनी, किंवा सर्व हत्ती-घोड्यांनीही जे येथे मारले गेले त्यांना सोडता येणार नाही.
12.7.12
काममन्युपरीतास्ते क्रोधामर्षसमन्विताः ।
मृत्युयानं समारुह्य गता वैवस्वतक्षयम् ॥ १२.७.१२ ॥
काम व क्रोधाने ग्रासलेले, क्रोध व असहिष्णुतेने युक्त असे ते मृत्यूचे वाहन चढून वैवस्वताच्या (यमाच्या) लोकी गेले.
12.7.13
बहुकल्याणमिच्छन्त ईहन्ते पितरः सुतान् ।
तपसा ब्रह्मचर्येण वन्दनेन तितिक्षया ॥ १२.७.१३ ॥
पिता आपल्या पुत्रांच्या महान कल्याणाची इच्छा करून तप, ब्रह्मचर्य, वंदन आणि सहनशीलता यांच्याद्वारे प्रयत्न करतात.
12.7.14
उपवासैस्तथेज्याभिर्व्रतकौतुकमङ्गलैः ।
लभन्ते मातरो गर्भांस्तान्मासान्दश बिभ्रति ॥ १२.७.१४ ॥
उपवास, यज्ञ, व्रते, कौतुक आणि मंगल कर्मांनी माता गर्भ प्राप्त करतात आणि दहा महिने तो धारण करतात.
12.7.15
यदि स्वस्ति प्रजायन्ते जाता जीवन्ति वा यदि ।
संभाघिता जातबला विदध्युर्यदि नः सुखम्।
इह चामुत्र चैवेति कृपणाः फलहेतवः ॥ १२.७.१५ ॥
ते सुखरूप जन्मले, जगले, पालन होऊन बलवान झाले तर इहलोकी व परलोकी आपल्याला सुख देतील, या आशेने फलेच्छू दीन लोक असतात.
12.7.16
तासामयं समुद्योगो निर्वृत्तः केवलोऽफलः ।
यदासां निहताः पुत्रा युवानो मृष्टकुण्डलाः ॥ १२.७.१६ ॥
चकाकणारी कुंडले घातलेले तरुण पुत्र मारले गेल्यावर त्यांचा हा सर्व प्रयत्न केवळ व्यर्थ आणि निष्फळ ठरला.
12.7.17
अभुक्त्वा पार्थिवान्भोगानृणान्यनपहाय च ।
पितृभ्यो देवताभ्यश्च गता वैयस्वतक्षयम् ॥ १२.७.१७ ॥
राजभोगांचा उपभोग न घेता आणि पितर व देवांचे ऋण न फेडता ते वैवस्वत (यम) यांच्या लोकी गेले.
12.7.18
यदैषामम्ब पितरौ जातकर्मकराविह ।
संजातबालरूपेषु तदैव निहता नृषाः ॥ १२.७.१८ ॥
हे माते, यांचे माता-पिता येथे जातकर्म करत होते आणि हे बालरूपात वाढत होते, त्याच वेळी हे राजपुत्र मारले गेले.
12.7.19
संयुक्ताः काममन्युभ्यां क्रोधामर्षसमन्विताः ।
न ते जयफलं किंचिद्भोक्तारो जातु कर्हिचित् ॥ १२.७.१९ ॥
काम आणि क्रोधाने बद्ध, संताप आणि असहिष्णुतेने भरलेले ते—विजयाचे कोणतेही फळ त्यांनी कधी भोगले नाही.
12.7.20
पाञ्चालानां कुरूणां च हता एव हि ये हताः ।
न सकामा वयं ते च न चास्माभिर्न तैर्जितम् ॥ १२.७.२० ॥
पांचाल आणि कुरूंमध्ये जे मारले गेले, ते खरोखरच मारले गेले. आपली इच्छा आपण पूर्ण केली नाही, त्यांनीही केली नाही; विजय आपल्याकडून जिंकला गेला नाही, त्यांच्याकडूनही नाही.
12.7.21
न तैर्भुक्तेयमवनिर्न नार्यो गीतवादितम् ।
नामात्यसुहृदां वाक्यं न च श्रुतवतां श्रुतम्।
न रत्नानि परार्ध्यानि न भूर्न द्रविणागमः ॥ १२.७.२१ ॥
त्यांनी ही पृथ्वी भोगली नाही; स्त्रिया, गीत-वादन भोगले नाही. अमात्य आणि सुहृदांचे शब्द ऐकले नाहीत, विद्वानांचे श्रवणही केले नाही. अत्यंत मौल्यवान रत्ने नाहीत, भूमी नाही, धनाचे आगमनही नाही.
12.7.22
न च धर्म्यानिमाँल्लोकान्प्रपद्याम स्वकर्मभिः ।
वयमेवास्य लोकस्य विनाशे कारणं स्मृताः।
धृतराष्ट्रस्य पुत्रेण निकृतिप्रीतिसंयुताः ॥ १२.७.२२ ॥
आपल्या कर्मांनी आपण हे धर्म्य लोक प्राप्त करू शकलो नाही. या जगाच्या विनाशाला आपणच कारण मानले गेलो आहोत—धृतराष्ट्राच्या पुत्रासह कपट आणि त्याबद्दलच्या प्रेमाने युक्त होऊन.
12.7.23
सदैव निकृतिप्रज्ञो द्वेष्टा विद्वेषजीवनः ।
मिथ्यावृत्तश्च सततमस्मास्वनपराधिषु ॥ १२.७.२३ ॥
सदैव कपटबुद्धी, द्वेष करणारा, वैरात जगणारा आणि मिथ्या आचरण करणारा तो—निरपराध अशा आमच्याशी सतत असाच होता.
12.7.24
ऋद्धिमस्मासु तां दृष्ट्वा विवर्णो हरिणः कृशः ।
धृतराष्ट्रश्च नृपतिः सौबलेन निवेदितः ॥ १२.७.२४ ॥
आमच्यातील ती समृद्धी पाहून निस्तेज आणि कृश झालेल्या हरीला—राजा धृतराष्ट्राला सौबलाने (शकुनीने) हे कळवले.
12.7.25
तं पिता पुत्रगृध्नुत्वादनुमेनेऽनये स्थितम् ।
अनपेक्ष्यैव पितरं गाङ्गेयं विदुरं तथा ॥ १२.७.२५ ॥
पुत्रांवरील लोभामुळे पित्याने अन्यायात उभ्या असलेल्या त्याला संमती दिली; पिता, गाङ्गेय (भीष्म) आणि विदुर यांचीही उपेक्षा करून.
12.7.26
असंशयं त्वयं राजा यथैवाहं तथा गतः ।
अनियम्याशुचिं लुब्धं पुत्रं कामवशानुगम् ॥ १२.७.२६ ॥
निःसंशय हा राजाही माझ्यासारखाच झाला, कारण अशुद्ध, लोभी, कामवश होऊन चालणाऱ्या पुत्राला त्याने आवरले नाही.
12.7.27
यशसः पतितो दीप्ताद्धातयित्वा सहोदरान् ।
इमौ हि वृद्धौ शोकाग्नौ प्रक्षिप्य स सुयोधनः।
अस्मत्प्रद्वेषसंतप्तः पापबुद्धिः सदैव ह ॥ १२.७.२७ ॥
कीर्तीपासून पतित होऊन, तेजापासून ढळून, बंधूंचा वध घडवून, त्या पापबुद्धी सुयोधनाने या दोन वृद्धांना शोकाग्नीत ढकलले; आमच्या द्वेषाने तो सदैव होरपळत होता.
12.7.28
को हि बन्धुः कुलीनः संस्तथा ब्रूयात्सुहृज्जने ।
यथाऽसाववदद्वाक्यं युयुत्सुः कृष्णसन्निधौ ॥ १२.७.२८ ॥
कोणता कुलीन बंधू मित्रांना असे बोलेल, जसे कृष्णाच्या सान्निध्यात युयुत्सूने हे शब्द उच्चारले?
12.7.29
आत्मनो हि वयं दोषाद्विनष्टाः शाश्वतीः समाः ।
प्रदहन्तो दिशः सर्वा भास्वरा इव तेजसा ॥ १२.७.२९ ॥
आपल्याच दोषामुळे आम्ही शाश्वत वर्षांसाठी नष्ट झालो; तेजाने तळपत सर्व दिशा जाळणाऱ्यांप्रमाणे.
12.7.30
सोऽस्माकं वैरपुरुषो दुर्मतिः प्रग्रहं गतः ।
दुर्योधनकृते ह्येतत्कुलं नो विनिपातितम् ॥ १२.७.३० ॥
आमचा वैरी, तो दुर्बुद्धी पुरुष ताबा सोडून गेला; दुर्योधनामुळेच आमचे हे कुल उद्ध्वस्त झाले.
12.7.31
अवध्यानां वधं कृत्वा लोके प्राप्ताः स्म वाच्यतां ॥ १२.७.३१ ॥
अवध्यांचा वध करून आम्ही जगात निंदेस पात्र झालो आहोत.
12.7.32
कुलस्यास्यान्तकरणं दुर्मतिं पापपूरुषम् ।
राजा राष्ट्रेश्वरं कृत्वा धृतराष्ट्रोऽद्य शोचति ॥ १२.७.३२ ॥
या कुलाचा अंत करणाऱ्या दुर्बुद्धी, पापी पुरुषाला राजा व राष्ट्राचा स्वामी करून धृतराष्ट्र आज शोक करीत आहे.
12.7.33
हताः शूराः कृतं पापं विषयोऽसौ विनाशितः ।
हत्वा नो विगतो मन्युः शोको मां दारयत्ययम् ॥ १२.७.३३ ॥
शूर वीर मारले गेले, पाप घडले, ते राज्य नष्ट झाले. त्यांना मारल्याने आमचा क्रोध गेला, पण हा शोक मला फाडत आहे.
12.7.34
धनञ्जय कृतं पापं कल्याणेनोपहन्यते ।
ख्यापनेनानुतापेन दानेन तपसाऽपि वा।
निवृत्त्या तीर्थगमनाच्छुतिस्मृतिजपेन वा ॥ १२.७.३४ ॥
हे धनंजया, केलेले पाप कल्याणकारी कर्माने नष्ट होते — प्रायश्चित्त, पश्चात्ताप, दान, तप, निवृत्ती, तीर्थयात्रा किंवा श्रुति-स्मृतींच्या जपाने.
12.7.35
त्यागवांश्च पुनः पापं नालं कर्तुमिति श्रुतिः ।
त्यागवाञ्जन्ममरणे नाप्नोतीति श्रुतिर्यतः।
प्राप्तवर्त्मा कृतमतिर्ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ १२.७.३५ ॥
त्यागी पुन्हा पाप करण्यास समर्थ नसतो, असे श्रुती सांगते. त्यागी जन्म-मरणास प्राप्त होत नाही, असेही श्रुती सांगते. तेव्हा मार्ग मिळवून, दृढनिश्चयी पुरुष ब्रह्माला प्राप्त होतो.
12.7.36
स धनञ्जय निर्द्वन्द्वो मुनिर्ज्ञानसमन्वितः ।
वनमामन्त्र्य वः सर्वान्गमिष्यामि परंतप ॥ १२.७.३६ ॥
हे धनंजया, द्वंद्वरहित, ज्ञानसंपन्न असा तो मुनी होऊन, हे परंतपा, तुम्हा सर्वांचा निरोप घेऊन मी वनात जाईन.
12.7.37
न हि कृत्स्नतमो धर्मः शक्यः प्राप्तुमिति श्रुतिः ।
परिग्रहवता तन्मे प्रत्यक्षमरिसूदन ॥ १२.७.३७ ॥
परिग्रह बाळगणाऱ्याला संपूर्ण धर्म प्राप्त होणे शक्य नाही, असे श्रुती सांगते. हे अरिसूदना, हे मला प्रत्यक्ष आहे.
12.7.38
मया निसृष्टं पापं हि परिग्रहमभीप्सता ।
जन्मक्षयनिमित्तं च प्राप्तुं शक्यमिति श्रुतिः ॥ १२.७.३८ ॥
परिग्रहाची इच्छा धरून मी पाप त्यागले; ते जन्ममृत्यूचे कारण आहे. ते प्राप्त करणे शक्य आहे, असे श्रुती सांगते.
12.7.39
स परिग्रहमुत्सृज्य कृत्स्नं राज्यं सुखानि च ।
गमिष्यामि विनिर्मुक्तो विशोको निर्ममः क्वचित्।
प्रशासध्वमिमामुर्वी क्षेमां निहतकण्टकाम् ।
न ममार्थोऽस्ति राज्येन भोगैर्वा कुरुनन्दन ॥ १२.७.३९ ॥
परिग्रह, संपूर्ण राज्य आणि सुखे त्यागून, मुक्त, शोकरहित, ममत्वरहित होऊन मी कोठेतरी जाईन. काटे नष्ट झालेल्या या सुरक्षित पृथ्वीवर तुम्ही राज्य करा. कुरुनंदना, मला राज्याचे किंवा भोगांचे काहीही प्रयोजन नाही.
12.7.40
एतावदुक्त्वा वचनं कुरुराजो युधिष्ठिरः ।
उपारमत्ततः पार्थः कनीयान्प्रत्यभाषत ॥ १२.७.४० ॥
कुरुराज युधिष्ठिर एवढे बोलून थांबला. तेव्हा धाकटा पार्थ उत्तरला.