મહાભારત · અધ્યાય 12.71
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.71.1
कथं राजा प्रजा रक्षन्नाधिबन्धेन युज्यते ।
धर्मे च नापराध्नोति तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.७१.१ ॥
રાજા પ્રજાનું રક્ષણ કરતાં માનસિક બંધનમાં કેવી રીતે ફસાતો નથી, અને ધર્મનો ભંગ કેવી રીતે કરતો નથી? હે પિતામહ, તે મને કહો.
12.71.2
समासेनैव ते राजन्धर्मान्वक्ष्यामि शाश्वतान् ।
विस्तरेणैव धर्माणां न जात्वन्तमवाप्नुयात् ॥ १२.७१.२ ॥
હે રાજન, શાશ્વત ધર્મોને હું તમને સંક્ષેપમાં જ કહીશ; ધર્મોનું વિસ્તારથી વર્ણન કરવા છતાં પણ કોઈ તેનો અંત પામી શકતો નથી.
12.71.3
धर्मनिष्ठाञ्श्रुतवतो देवव्रतसमाहितान् ।
अर्चितान्वासयेथास्त्वं गृहे गुणवतो द्विजान् ॥ १२.७१.३ ॥
ધર્મનિષ્ઠ, શાસ્ત્રજ્ઞ, દેવવ્રતમાં ચિત્ત લગાવેલા અને ગુણવાન દ્વિજોનો આદર કરીને તમારે તેમને ઘરમાં નિવાસ કરાવવો.
12.71.4
प्रत्युत्थायोपसंगृह्य चरणावभिवाद्य च ।
अथ सर्वाणि कुर्वीथाः कार्याणि सपुरोहितः ॥ १२.७१.४ ॥
ઊભા થઈને તેમની પાસે જઈ, ચરણ સ્પર્શીને વંદન કરીને, પછી પુરોહિત સાથે તમારે સર્વ કાર્યો કરવાં.
12.71.5
धर्मकार्याणि निर्वर्त्य मङ्गलानि प्रयुज्य च ।
ब्राह्मणान्वाचयेथास्त्वमर्थसिद्धिजयाशिषः ॥ १२.७१.५ ॥
ધર્મકાર્યો પૂર્ણ કરીને અને મંગળવિધિઓ કરીને, અર્થસિદ્ધિ અને વિજયના આશીર્વાદ બ્રાહ્મણો પાસે ઉચ્ચરાવવા.
12.71.6
आर्जवेन च संपन्नो धृत्या बुद्ध्या च भारत ।
धर्मार्थौ प्रतिगृह्णीयात्कामक्रोधौ च वर्जयेत् ॥ १२.७१.६ ॥
હે ભારત, સરળતા, ધૈર્ય અને બુદ્ધિથી સંપન્ન થઈને માણસે ધર્મ અને અર્થ ગ્રહણ કરવા, અને કામ તથા ક્રોધનો ત્યાગ કરવો.
12.71.7
कामक्रोधौ पुरस्कृत्य योऽर्थं राजाऽनुतिष्ठति ।
न स धर्मं न चाप्यर्थं प्रतिगृह्णाति बालिशः ॥ १२.७१.७ ॥
કામ અને ક્રોધને આગળ રાખીને જે રાજા અર્થનું આચરણ કરે છે, તે મૂર્ખ ધર્મ કે અર્થ કોઈને પામતો નથી.
12.71.8
मा स्म लुब्धांश्च मूर्खांश्च कामार्थे च प्रयूयुजः ।
अलुब्धान्बुद्धिसंपन्नान्सर्वकर्मसु योजयेत् ॥ १२.७१.८ ॥
લોભી અને મૂર્ખોને કામ અને અર્થના કાર્યોમાં ન જોડવા; નિર્લોભ અને બુદ્ધિમાન લોકોને સર્વ કાર્યોમાં નિયુક્ત કરવા.
12.71.9
मूर्खो ह्यधिकृतोऽर्थेषु कार्याणामविशारदः ।
प्रजाः क्लिश्नात्ययोगेन कामक्रोधसमन्वितः ॥ १२.७१.९ ॥
મૂર્ખ અર્થકાર્યોમાં અધિકારી બનાવાય તો તે કાર્યમાં અકુશળ, કામ-ક્રોધથી ભરેલો, અયોગ્ય રીતે પ્રજાને પીડે છે.
12.71.10
बलिषष्ठेन शुल्केन दण्डेनाथापराधिनाम् ।
शास्त्रानीतेन लिप्सेथा वेतनेन धनागमम् ॥ १२.७१.१० ॥
છઠ્ઠા ભાગનો કર, શુલ્ક, અપરાધીઓનો દંડ અને શાસ્ત્રાનુસાર નક્કી કરેલા વેતન દ્વારા ધનાગમ મેળવવા ઇચ્છવું.
12.71.11
दापयित्वा करं धर्म्यं राष्ट्रं नीत्या यथाविधि ।
तथैतं कल्पयेद्राजा योगक्षेममतन्द्रितः ॥ १२.७१.११ ॥
રાષ્ટ્રમાંથી ધર્મ્ય કર નીતિપૂર્વક વિધિસર વસૂલ કરાવીને, રાજાએ આળસ વિના આ રીતે યોગ-ક્ષેમની વ્યવસ્થા ગોઠવવી.
12.71.12
गोपायितारं दातारं धर्मनित्यमतन्द्रितम् ।
अकामद्वेषसंयुक्तमनुरज्यन्ति मानवाः ॥ १२.७१.१२ ॥
જે રક્ષક, દાતા, નિત્ય ધર્મમાં રત, આળસરહિત અને કામ-દ્વેષથી મુક્ત હોય, તેના પ્રતિ મનુષ્યો અનુરક્ત થાય છે.
12.71.13
तस्माद्धर्मेण लाभेन लिप्सेथास्त्वं धनागमम् ।
धर्मार्थावध्रुवौ तस्य यो न शास्त्रपरो भवेत् ॥ १२.७१.१३ ॥
તેથી તું ધર્મપૂર્વકના લાભથી ધનપ્રાપ્તિની ઇચ્છા રાખ. જે શાસ્ત્રપરાયણ નથી, તેના ધર્મ અને અર્થ બંને અસ્થિર થાય છે.
12.71.14
अपशास्त्रधनो राजा संचयं नाधिगच्छति ।
अस्थाने चास्य तद्वित्तं सर्वमेव विनश्यति ॥ १२.७१.१४ ॥
શાસ્ત્રવિરુદ્ધ માર્ગે ધન મેળવનાર રાજા સંચય પ્રાપ્ત કરી શકતો નથી. તેનું તે બધું ધન અયોગ્ય સ્થાને વપરાઈને નાશ પામે છે.
12.71.15
अर्थमूलोऽपि हिंसां च कुरुते स्वयमात्मनः ।
करैरशास्त्रदृष्टैर्हि मोहात्संपीडयन्प्रजाः ॥ १२.७१.१५ ॥
ધનને મૂળ બનાવ્યું હોવા છતાં તે પોતાના જ માટે હિંસા નોતરે છે, કારણ કે મોહથી શાસ્ત્રવિરુદ્ધ કરો વડે પ્રજાને પીડે છે.
12.71.16
ऊधश्छिन्द्यात्तु यो धेन्वाः क्षीरार्थी न लभेत्पयः ।
एवं राष्ट्रमयोगेन पीडितं न विवर्धते ॥ १२.७१.१६ ॥
જે દૂધ ઇચ્છે તે ગાયનું આંચળ જ કાપી નાખે તો તેને દૂધ મળતું નથી. એ જ રીતે અયોગ્ય ઉપાયોથી પીડાયેલું રાષ્ટ્ર વધતું નથી.
12.71.17
यवसोदकमादाय सान्त्वेन विनयेन च ।
यो हि दोग्ध्रीमुपास्ते च स नित्यं विन्दते पयः।
एवं राष्ट्रमुपायेन भुञ्जानो लभते फलम् ॥ १२.७१.१७ ॥
ઘાસ અને પાણી આપીને, શાંતિ અને વિનયથી દૂધ આપતી ગાયની સેવા કરનાર હંમેશાં દૂધ મેળવે છે. એ જ રીતે ઉચિત ઉપાયથી રાષ્ટ્રનો ઉપભોગ કરનાર ફળ મેળવે છે.
12.71.18
अथ राष्ट्रमुपायेन भुज्यमानं सुरक्षितम् ।
जनयत्यतुलां नित्यं कोशवृद्धिं युधिष्ठिर ॥ १२.७१.१८ ॥
હવે, હે યુધિષ્ઠિર, ઉચિત ઉપાયથી ઉપભોગાયેલું અને સારી રીતે સુરક્ષિત રાષ્ટ્ર હંમેશાં અતુલ્ય કોષવૃદ્ધિ ઉત્પન્ન કરે છે.
12.71.19
दोग्ध्री धान्यं हिरण्यं च मही राजा सुरक्षिता ।
नित्यं स्वेभ्यः परेभ्यश्च तृप्ता माता यथा पयः ॥ १२.७१.१९ ॥
સારી રીતે રક્ષિત રાજાથી શાસિત પૃથ્વી ધાન્ય અને સુવર્ણ દોહનારી ગાય છે; માતા જેમ પોતાનાં અને પારકાંને સદા દૂધથી તૃપ્ત કરે છે, તેમ તે સદા તૃપ્ત રહે છે.
12.71.20
मालाकारोपमो राजन्भव माऽऽङ्गारिकोपमः ।
तथायुक्तश्चिरं राज्यं भोक्तुं शक्ष्यसि पालयन् ॥ १२.७१.२० ॥
હે રાજન, માળા બનાવનાર જેવા બનો, કોલસા બનાવનાર જેવા ન બનો; આ રીતે લાગીને રક્ષણ કરતા તમે લાંબા સમય સુધી રાજ્ય ભોગવી શકશો.
12.71.21
परचक्राभियानेन यदि ते स्याद्धनक्षयः ।
अथ साम्नैव लिप्सेथा धनमब्राह्मणेषु यत् ॥ १२.७१.२१ ॥
શત્રુસેનાના આક્રમણથી તારા ધનનો નાશ થાય, તો સામ ઉપાયથી જ અબ્રાહ્મણો પાસેનું ધન મેળવવા ઇચ્છ.
12.71.22
मा स्म ते ब्राह्मणं दृष्ट्वा धनस्थं प्रचलेन्मनः ।
अन्त्यायामप्यवस्थायां किमु स्फीतस्य भारत ॥ १२.७१.२२ ॥
બ્રાહ્મણને ધનમાં સ્થિત જોઈને તારું મન ચલિત ન થાય; અંતિમ અવસ્થામાં પણ એવું ન થવું જોઈએ, તો હે ભારત, સમૃદ્ધ માણસ વિશે શું કહેવું.
12.71.23
धनानि तेभ्यो दद्यास्त्वं यथाशक्ति यथार्हतः ।
सान्त्वयन्परिरक्षंश्च स्वर्गमाप्स्यसि दुर्जयम् ॥ १२.७१.२३ ॥
તું તેમને યથાશક્તિ અને યથાયોગ્ય ધન આપ; તેમને સાંત્વન આપીને અને રક્ષણ કરીને તું દુર્જય સ્વર્ગ પામીશ.
12.71.24
एवं धर्म्येण वृत्तेन प्रजास्त्वं परिपालय ।
स्वर्ग्यं पुण्यं यशो नित्यं प्राप्स्यसे कुरुनन्दन ॥ १२.७१.२४ ॥
આ રીતે ધર્મસંમત આચરણથી તું પ્રજાનું પાલન કર; હે કુરુનંદન, તું સદા સ્વર્ગદાયક, પુણ્યમય અને યશ પામીશ.
12.71.25
धर्मेण व्यवहारेण प्रजाः पालय पाण्डव ।
युधिष्ठिर यथायुक्तो नाधिबन्धेन योक्ष्यसे ॥ १२.७१.२५ ॥
ધર્મ અને ન્યાયી વ્યવહારથી પ્રજાનું પાલન કર, હે પાંડુપુત્ર યુધિષ્ઠિર. યોગ્ય રીતે ચાલ; બળજબરીના બંધનોથી બાંધીશ નહીં.
12.71.26
एष एव परो धर्मो यद्राजा रक्षति प्रजाः ।
भूतानां हि यदा धर्मो रक्षणं परमा दया ॥ १२.७१.२६ ॥
રાજા પ્રજાનું રક્ષણ કરે એ જ પરમ ધર્મ છે. જીવોનું રક્ષણ એ ધર્મ છે; એ જ પરમ દયા છે.
12.71.27
तस्मादेवं परं धर्मं मन्यन्ते धर्मकोविदाः ।
यो राजा रक्षणे युक्तो भूतेषु कुरुते दयाम् ॥ १२.७१.२७ ॥
તેથી ધર્મજ્ઞો આને જ પરમ ધર્મ માને છે: જે રાજા રક્ષણમાં લાગેલો રહે છે અને જીવો પર દયા રાખે છે.
12.71.28
यदह्ना कुरुते पापमरक्षन्भयतः प्रजाः ।
राजा वर्षसहस्रेण तस्यान्तमधिगच्छति ॥ १२.७१.२८ ॥
રાજા પ્રજાનું રક્ષણ ન કરીને ભયથી એક દિવસમાં પાપ કરે, તો હજાર વર્ષમાં તે તેનો અંત પામે છે.
12.71.29
यदह्ना कुरुते धर्मं प्रजा धर्मेण पालयन् ।
दशवर्षसहस्राणि तस्य भुङ्क्ते फलं दिवि ॥ १२.७१.२९ ॥
રાજા પ્રજાનું ધર્મથી પાલન કરતાં એક દિવસમાં ધર્મ આચરે, તો તે સ્વર્ગમાં દસ હજાર વર્ષ તેનું ફળ ભોગવે છે.
12.71.30
स्विष्टिः स्वधीतिः सुतपा लोकाञ्जयति यावतः ।
क्षणेन तानवाप्नोति प्रजा धर्मेण पालयन् ॥ १२.७१.३० ॥
સારા યજ્ઞ, સારા અધ્યયન અને સારા તપથી જેટલા લોક જીતાય છે, તે ધર્મથી પ્રજાનું પાલન કરનાર રાજા ક્ષણમાં પામે છે.
12.71.31
एवं धर्मं प्रयत्नेन कौन्तेय परिपालय ।
ततः पुण्यफलं लब्ध्वा नानुबन्धेन योक्ष्यसे ॥ १२.७१.३१ ॥
આ રીતે, હે કૌન્તેય, પ્રયત્નપૂર્વક ધર્મનું પાલન કર. પછી પુણ્યફળ પામીને આસક્તિથી બંધાઈશ નહીં.
12.71.32
स्वर्गलोके सुमहतीं श्रियं प्राप्स्यसि पाण्डव ।
असंभवश्च धर्माणामीदृशानामराजसु ॥ १२.७१.३२ ॥
હે પાંડવ, સ્વર્ગલોકમાં તું અત્યંત મહાન ઐશ્વર્ય પામીશ. આવા ધર્મો અરાજાઓમાં અસંભવ છે.
12.71.33
तस्माद्राजैव नान्योऽस्ति यो धर्मफलमाप्नुयात् ।
स राज्यं धृतिमान्प्राप्य धर्मेण परिपालय।
इन्द्रं तर्पय सोमेन कामैश्च सुहृदो जनान् ॥ १२.७१.३३ ॥
તેથી ધર્મનું ફળ પામી શકે તે રાજા જ છે, બીજું કોઈ નહીં. ધૈર્યવાન તું રાજ્ય પામીને ધર્મપૂર્વક તેનું પાલન કર. સોમથી ઇન્દ્રને તૃપ્ત કર, ઇચ્છિત વસ્તુઓથી મિત્રો અને લોકોને પ્રસન્ન કર.