महाभारत · अध्याय 12.71
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.71.1
कथं राजा प्रजा रक्षन्नाधिबन्धेन युज्यते ।
धर्मे च नापराध्नोति तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ १२.७१.१ ॥
राजा प्रजेचे रक्षण करताना मानसिक बंधनात कसा अडकत नाही आणि धर्माचा अपराध कसा करत नाही? हे पितामह, ते मला सांगा.
12.71.2
समासेनैव ते राजन्धर्मान्वक्ष्यामि शाश्वतान् ।
विस्तरेणैव धर्माणां न जात्वन्तमवाप्नुयात् ॥ १२.७१.२ ॥
हे राजा, शाश्वत धर्म मी तुला थोडक्यात सांगेन; धर्मांचे विस्ताराने वर्णन केले तरी त्यांचा अंत कोणालाही गाठता येत नाही.
12.71.3
धर्मनिष्ठाञ्श्रुतवतो देवव्रतसमाहितान् ।
अर्चितान्वासयेथास्त्वं गृहे गुणवतो द्विजान् ॥ १२.७१.३ ॥
धर्मनिष्ठ, शास्त्रज्ञ, देवव्रतावर चित्त एकाग्र केलेल्या आणि गुणवान द्विजांचा सन्मान करून तू त्यांना आपल्या घरी वास्तव्य करवावेस.
12.71.4
प्रत्युत्थायोपसंगृह्य चरणावभिवाद्य च ।
अथ सर्वाणि कुर्वीथाः कार्याणि सपुरोहितः ॥ १२.७१.४ ॥
उठून त्यांच्याजवळ जाऊन त्यांचे चरण धरून वंदन करून, नंतर पुरोहितासह तू सर्व कर्मे करावीस.
12.71.5
धर्मकार्याणि निर्वर्त्य मङ्गलानि प्रयुज्य च ।
ब्राह्मणान्वाचयेथास्त्वमर्थसिद्धिजयाशिषः ॥ १२.७१.५ ॥
धर्मकार्ये पूर्ण करून आणि मंगल विधी आचरून, अर्थसिद्धी व विजयाचे आशीर्वाद ब्राह्मणांकडून म्हणवून घ्यावेस.
12.71.6
आर्जवेन च संपन्नो धृत्या बुद्ध्या च भारत ।
धर्मार्थौ प्रतिगृह्णीयात्कामक्रोधौ च वर्जयेत् ॥ १२.७१.६ ॥
हे भारता, सरलता, धैर्य आणि बुद्धी यांनी युक्त होऊन माणसाने धर्म व अर्थ स्वीकारावा, आणि काम व क्रोध त्यागावेत.
12.71.7
कामक्रोधौ पुरस्कृत्य योऽर्थं राजाऽनुतिष्ठति ।
न स धर्मं न चाप्यर्थं प्रतिगृह्णाति बालिशः ॥ १२.७१.७ ॥
काम आणि क्रोध पुढे ठेवून जो राजा अर्थाचे आचरण करतो, तो मूर्ख धर्मही मिळवत नाही आणि अर्थही मिळवत नाही.
12.71.8
मा स्म लुब्धांश्च मूर्खांश्च कामार्थे च प्रयूयुजः ।
अलुब्धान्बुद्धिसंपन्नान्सर्वकर्मसु योजयेत् ॥ १२.७१.८ ॥
लोभी आणि मूर्खांना काम व अर्थाच्या कामांत नियुक्त करू नये; निर्लोभ आणि बुद्धिमान लोकांना सर्व कामांत योजावे.
12.71.9
मूर्खो ह्यधिकृतोऽर्थेषु कार्याणामविशारदः ।
प्रजाः क्लिश्नात्ययोगेन कामक्रोधसमन्वितः ॥ १२.७१.९ ॥
मूर्ख माणूस अर्थकार्यांत अधिकारी नेमला गेला तर तो कामात अकुशल, काम-क्रोधाने भरलेला असून अयोग्य मार्गांनी प्रजेला त्रास देतो.
12.71.10
बलिषष्ठेन शुल्केन दण्डेनाथापराधिनाम् ।
शास्त्रानीतेन लिप्सेथा वेतनेन धनागमम् ॥ १२.७१.१० ॥
षष्ठांश कर, शुल्क, अपराध्यांचा दंड आणि शास्त्राने ठरविलेले वेतन यांच्याद्वारे धनप्राप्तीची इच्छा करावी.
12.71.11
दापयित्वा करं धर्म्यं राष्ट्रं नीत्या यथाविधि ।
तथैतं कल्पयेद्राजा योगक्षेममतन्द्रितः ॥ १२.७१.११ ॥
राष्ट्राकडून धर्मानुकूल कर नीतीने यथाविधी वसूल करवून, राजाने आळस न करता याच प्रकारे योगक्षेमाची व्यवस्था करावी.
12.71.12
गोपायितारं दातारं धर्मनित्यमतन्द्रितम् ।
अकामद्वेषसंयुक्तमनुरज्यन्ति मानवाः ॥ १२.७१.१२ ॥
जो रक्षक, दाता, नित्य धर्मात रत, आळसरहित आणि काम-द्वेषरहित आहे, त्याच्यावर मानव अनुरक्त होतात.
12.71.13
तस्माद्धर्मेण लाभेन लिप्सेथास्त्वं धनागमम् ।
धर्मार्थावध्रुवौ तस्य यो न शास्त्रपरो भवेत् ॥ १२.७१.१३ ॥
म्हणून तू धर्माने मिळवलेल्या लाभातून धनप्राप्तीची इच्छा धर जो शास्त्रपरायण नसतो, त्याचे धर्म आणि अर्थ दोन्ही अस्थिर होतात.
12.71.14
अपशास्त्रधनो राजा संचयं नाधिगच्छति ।
अस्थाने चास्य तद्वित्तं सर्वमेव विनश्यति ॥ १२.७१.१४ ॥
शास्त्राविरुद्ध मार्गाने धन मिळवणारा राजा संचय मिळवू शकत नाही. त्याचे ते सर्व धन अयोग्य ठिकाणी खर्च होऊन नष्ट होते.
12.71.15
अर्थमूलोऽपि हिंसां च कुरुते स्वयमात्मनः ।
करैरशास्त्रदृष्टैर्हि मोहात्संपीडयन्प्रजाः ॥ १२.७१.१५ ॥
धनावर आधारित असला तरी तो स्वतःवरच हिंसा ओढवून घेतो, कारण मोहाने शास्त्रविरुद्ध करांनी प्रजेला पीडा देतो.
12.71.16
ऊधश्छिन्द्यात्तु यो धेन्वाः क्षीरार्थी न लभेत्पयः ।
एवं राष्ट्रमयोगेन पीडितं न विवर्धते ॥ १२.७१.१६ ॥
दूध हवे असलेल्याने गाईची कासच कापली तर त्याला दूध मिळत नाही. त्याचप्रमाणे अयोग्य उपायांनी पीडित राष्ट्र वाढत नाही.
12.71.17
यवसोदकमादाय सान्त्वेन विनयेन च ।
यो हि दोग्ध्रीमुपास्ते च स नित्यं विन्दते पयः।
एवं राष्ट्रमुपायेन भुञ्जानो लभते फलम् ॥ १२.७१.१७ ॥
चारा आणि पाणी देऊन, सौम्यतेने आणि विनयाने दूध देणाऱ्या गाईची सेवा करणारा नेहमी दूध मिळवतो. त्याचप्रमाणे योग्य उपायांनी राष्ट्राचा उपभोग घेणारा फळ मिळवतो.
12.71.18
अथ राष्ट्रमुपायेन भुज्यमानं सुरक्षितम् ।
जनयत्यतुलां नित्यं कोशवृद्धिं युधिष्ठिर ॥ १२.७१.१८ ॥
आता, हे युधिष्ठिरा, योग्य उपायांनी उपभोगले आणि चांगले संरक्षित केलेले राष्ट्र नेहमी अतुलनीय कोषवृद्धी घडवते.
12.71.19
दोग्ध्री धान्यं हिरण्यं च मही राजा सुरक्षिता ।
नित्यं स्वेभ्यः परेभ्यश्च तृप्ता माता यथा पयः ॥ १२.७१.१९ ॥
चांगल्या रक्षणाखाली राजाने शासित केलेली पृथ्वी ही धान्य आणि सोने देणारी गाय आहे; माता जशी आपल्या व परक्यांना नेहमी दुधाने तृप्त करते, तशी ती सदैव तृप्त राहते.
12.71.20
मालाकारोपमो राजन्भव माऽऽङ्गारिकोपमः ।
तथायुक्तश्चिरं राज्यं भोक्तुं शक्ष्यसि पालयन् ॥ १२.७१.२० ॥
हे राजा, मालाकारासारखा हो, कोळसा बनवणाऱ्यासारखा होऊ नकोस; असा तत्पर राहून रक्षण करशील तर दीर्घकाळ राज्य भोगू शकशील.
12.71.21
परचक्राभियानेन यदि ते स्याद्धनक्षयः ।
अथ साम्नैव लिप्सेथा धनमब्राह्मणेषु यत् ॥ १२.७१.२१ ॥
शत्रू-सैन्याच्या आक्रमणाने तुझे धन नष्ट झाले, तर साम उपायानेच अब्राह्मणांकडे असलेले धन मिळविण्याचा प्रयत्न कर.
12.71.22
मा स्म ते ब्राह्मणं दृष्ट्वा धनस्थं प्रचलेन्मनः ।
अन्त्यायामप्यवस्थायां किमु स्फीतस्य भारत ॥ १२.७१.२२ ॥
ब्राह्मणाला धनात स्थित असलेले पाहून तुझे मन चळू नये; अंतिम अवस्थेतही तसे होऊ नये, मग हे भारता, समृद्ध माणसाबद्दल काय सांगावे.
12.71.23
धनानि तेभ्यो दद्यास्त्वं यथाशक्ति यथार्हतः ।
सान्त्वयन्परिरक्षंश्च स्वर्गमाप्स्यसि दुर्जयम् ॥ १२.७१.२३ ॥
तू त्यांना यथाशक्ती आणि यथायोग्य धन दे; त्यांचे सांत्वन करून व रक्षण करून तू दुर्जय स्वर्ग प्राप्त करशील.
12.71.24
एवं धर्म्येण वृत्तेन प्रजास्त्वं परिपालय ।
स्वर्ग्यं पुण्यं यशो नित्यं प्राप्स्यसे कुरुनन्दन ॥ १२.७१.२४ ॥
अशा प्रकारे धर्मानुकूल वर्तनाने तू प्रजेचे पालन कर; हे कुरुनंदना, तू सदैव स्वर्गप्रद, पुण्यकारक आणि यश प्राप्त करशील.
12.71.25
धर्मेण व्यवहारेण प्रजाः पालय पाण्डव ।
युधिष्ठिर यथायुक्तो नाधिबन्धेन योक्ष्यसे ॥ १२.७१.२५ ॥
धर्माने आणि न्याय्य व्यवहाराने प्रजेचे पालन कर, हे पांडुपुत्र युधिष्ठिरा. योग्य रीतीने वाग; जुलमी बंधनांनी बांधू नकोस.
12.71.26
एष एव परो धर्मो यद्राजा रक्षति प्रजाः ।
भूतानां हि यदा धर्मो रक्षणं परमा दया ॥ १२.७१.२६ ॥
राजाने प्रजेचे रक्षण करणे हाच परम धर्म आहे. प्राण्यांचे रक्षण हाच धर्म; तीच परम दया.
12.71.27
तस्मादेवं परं धर्मं मन्यन्ते धर्मकोविदाः ।
यो राजा रक्षणे युक्तो भूतेषु कुरुते दयाम् ॥ १२.७१.२७ ॥
म्हणून धर्मज्ञ लोक याला परम धर्म मानतात: जो राजा रक्षणात गुंतलेला असून प्राण्यांवर दया करतो.
12.71.28
यदह्ना कुरुते पापमरक्षन्भयतः प्रजाः ।
राजा वर्षसहस्रेण तस्यान्तमधिगच्छति ॥ १२.७१.२८ ॥
राजा प्रजेचे रक्षण न करता भयाने एका दिवसात पाप करतो, तर हजार वर्षांत त्याचा अंत तो भोगतो.
12.71.29
यदह्ना कुरुते धर्मं प्रजा धर्मेण पालयन् ।
दशवर्षसहस्राणि तस्य भुङ्क्ते फलं दिवि ॥ १२.७१.२९ ॥
राजा प्रजेचे धर्माने पालन करीत एका दिवसात धर्म आचरतो, तर तो स्वर्गात दहा हजार वर्षे त्याचे फळ भोगतो.
12.71.30
स्विष्टिः स्वधीतिः सुतपा लोकाञ्जयति यावतः ।
क्षणेन तानवाप्नोति प्रजा धर्मेण पालयन् ॥ १२.७१.३० ॥
चांगला यज्ञ, चांगले अध्ययन आणि चांगले तप यांनी जितके लोक जिंकले जातात, तितके धर्माने प्रजेचे पालन करणारा राजा क्षणात प्राप्त करतो.
12.71.31
एवं धर्मं प्रयत्नेन कौन्तेय परिपालय ।
ततः पुण्यफलं लब्ध्वा नानुबन्धेन योक्ष्यसे ॥ १२.७१.३१ ॥
अशा प्रकारे, हे कौन्तेया, प्रयत्नपूर्वक धर्माचे पालन कर. मग पुण्यफल मिळवून आसक्तीने तू बांधला जाणार नाहीस.
12.71.32
स्वर्गलोके सुमहतीं श्रियं प्राप्स्यसि पाण्डव ।
असंभवश्च धर्माणामीदृशानामराजसु ॥ १२.७१.३२ ॥
हे पांडवा, स्वर्गलोकात तुला अत्यंत मोठे ऐश्वर्य प्राप्त होईल. असे धर्म अराजांमध्ये असंभव आहेत.
12.71.33
तस्माद्राजैव नान्योऽस्ति यो धर्मफलमाप्नुयात् ।
स राज्यं धृतिमान्प्राप्य धर्मेण परिपालय।
इन्द्रं तर्पय सोमेन कामैश्च सुहृदो जनान् ॥ १२.७१.३३ ॥
म्हणूनच धर्मफल मिळवू शकणारा राजाच आहे, दुसरा कोणी नाही. धैर्यवान तू राज्य मिळवून धर्माने त्याचे पालन कर. सोमाने इंद्राला तृप्त कर, इच्छित वस्तूंनी मित्रांना आणि लोकांना संतुष्ट कर.