મહાભારત · અધ્યાય 12.73
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.73.1
राज्ञा पुरोहितः कार्यः कीदृशो वर्णतो भवेत् ।
पुरोधा यादृशः कार्यः कथयस्व पितामह ॥ १२.७३.१ ॥
રાજાએ કેવા પ્રકારના પુરોહિતની નિમણૂક કરવી? વર્ણથી તે કેવો હોવો જોઈએ? હે પિતામહ, કહો.
12.73.2
गौरो वा लोहितो वाऽपि श्यामो वा नीरुजः सुखी ।
अक्रोधनो ह्यचपलः सर्वतश्च जितेन्द्रियः ॥ १२.७३.२ ॥
તે ગોરો હોય, લાલ હોય કે શ્યામ હોય; રોગરહિત, સુખી, ક્રોધરહિત, સ્થિરચિત્ત અને સર્વ રીતે ઇન્દ્રિયોને જીતનાર હોવો જોઈએ.
12.73.3
राज्ञा पुरोहितः कार्यो भवेद्विद्वान्बहुश्रुतः ।
उभौ समीक्ष्य धर्मार्थावप्रमेयावनन्तरम् ॥ १२.७३.३ ॥
રાજાએ વિદ્વાન અને બહુશ્રુત પુરોહિતની નિમણૂક કરવી; જે ધર્મ અને અર્થ બન્નેને સારી રીતે તપાસીને અપાર વિષયો ક્રમશઃ વિચારી શકે.
12.73.4
धर्मात्मा मन्त्रविद्येषां राज्ञां राजन्पुरोहितः ।
तेषामर्थश्च कामश्च धर्मश्चेति विनिश्चयः ॥ १२.७३.४ ॥
હે રાજન, ધર્માત્મા અને મંત્રજ્ઞ પુરોહિત જ આ રાજાઓનો પુરોહિત હોય છે; તેમના અર્થ, કામ અને ધર્મ એ જ નિશ્ચય છે.
12.73.5
श्लोकाश्चोशनसा गीतास्तान्निबोध युधिष्ठिर ।
उच्छिष्टः स भवेद्राजा यस्य नास्ति पुरोहितः ॥ १२.७३.५ ॥
હે યુધિષ્ઠિર, ઉશનસે ગાયેલા શ્લોકોને જાણો; જે રાજાને પુરોહિત નથી, તે ઉચ્છિષ્ટ (હીન) થઈ જાય છે.
12.73.6
रक्षसामसुराणां च पिशाचोरगपक्षिणाम् ।
शत्रूणां च भवेद्वध्यो यस्य नास्ति पुरोहितः ॥ १२.७३.६ ॥
જે રાજાને પુરોહિત નથી, તે રાક્ષસો, અસુરો, પિશાચો, સર્પો, પક્ષીઓ અને શત્રુઓ દ્વારા વધ્ય બની જાય છે.
12.73.7
ब्रह्मत्वं सर्वयज्ञेषु कुर्वीताथर्वणो द्विजः ।
राज्ञश्चाथर्ववेदेन सर्वकर्माणि कारयेत् ॥ १२.७३.७ ॥
બધા યજ્ઞોમાં અથર્વણ પરંપરાનો દ્વિજ બ્રહ્મત્વનું કાર્ય કરે; રાજાના બધા કર્મ અથર્વવેદથી કરાવે.
12.73.8
ब्रूयाद्गर्ह्याणि सततं महोत्पातान्यघानि च ।
इष्टमङ्गलयुक्तानि तथाऽन्तः पुरिकाणि च ॥ १२.७३.८ ॥
નિંદનીય બાબતો, મહા ઉત્પાતો અને અશુભ બાબતો તે સતત જણાવે; ઇષ્ટ-મંગળયુક્ત બાબતો અને અંતઃપુરની બાબતો પણ એ જ રીતે.
12.73.9
गीतनृत्ताधिकारेषु संमतेषु महीपतेः ।
कर्तव्यं करणीयं वै वैश्वदेवबलिस्तथा ॥ १२.७३.९ ॥
રાજાએ માન્ય કરેલા ગીત-નૃત્યના કાર્યોમાં જે કરણીય છે તે કરવું; વૈશ્વદેવ બલિ પણ એ જ રીતે.
12.73.10
पक्षसंधिषु कुर्वीत महाशान्तिं पुरोहितः ।
रौद्रहोमसहस्रं च स्वस्य राज्ञः प्रियं हितम् ॥ १२.७३.१० ॥
પક્ષસંધિઓના સમયે પુરોહિતે મહાશાંતિ કરવી; પોતાના રાજાના પ્રિય અને હિત માટે હજાર રૌદ્ર હોમ કરવા.
12.73.11
राज्ञः पापमलाः सप्त यानृच्छति पुरोहितः ।
अमात्याश्च कुकर्माणो मन्त्रिणश्चाप्युपेक्षकाः ॥ १२.७३.११ ॥
રાજાના સાત પાપ-મળ છે જે પુરોહિતને પ્રાપ્ત થાય છે; અમાત્યો દુષ્કર્મી હોય અને મંત્રીઓ ઉપેક્ષા કરનારા હોય તો.
12.73.12
चौर्यमव्यवहारश्च व्यवहारोपसेविनाम् ।
अदण्ड्यदण्डनं चैव दण्ड्यानां चाप्यदण्डनम् ॥ १२.७३.१२ ॥
ચોરી, વ્યવહારોને અનુસરનારાઓમાં વ્યવહારનો અભાવ; દંડ ન દેવા યોગ્યને દંડ દેવો અને દંડ દેવા યોગ્યને દંડ ન દેવો.
12.73.13
हिंसा चान्यत्र संग्रामाद्राज्ञश्च मल उच्यते ।
कुभृत्यैस्तु प्रजानाशः सप्तमस्तु महामलः ॥ १२.७३.१३ ॥
યુદ્ધ સિવાય હિંસા અને રાજાનો મલ કહેવાય છે. દુષ્ટ સેવકોથી પ્રજાનો નાશ એ સાતમો મહામલ છે.
12.73.14
रौद्रैर्होमैर्महाशान्त्या घृतकम्बलकर्मणा ।
भृग्वङ्गिरोविधिज्ञो वै पुरोधा निर्णुदे मलात् ॥ १२.७३.१४ ॥
રૌદ્ર હોમ, મહાશાંતિ અને ઘૃત-કંબલ કર્મ વડે ભૃગુ-અંગિરસની વિધિ જાણનાર પુરોહિત મળ દૂર કરે છે.
12.73.15
एतान्हित्वा दिवं याति राजा सप्त महामलान् ।
सामात्यः सपुरोधाश्च प्रजानां पालने रतः ॥ १२.७३.१५ ॥
આ સાત મહામળોને છોડીને, અમાત્યો અને પુરોહિતો સહિત, પ્રજાપાલનમાં રત રાજા સ્વર્ગે જાય છે.
12.73.16
एतस्मिन्नेव कौरव्य पौरोहित्ये महामते ।
श्लोकानाह महेन्द्रस्य गुरुर्देवो बृहस्पतिः ॥ १२.७३.१६ ॥
હે કૌરવ્ય, હે મહામતિ, આ પુરોહિત-પદ વિશે જ મહેન્દ્રના ગુરુ દેવ બૃહસ્પતિએ શ્લોકો કહ્યા.
12.73.17
तान्निबोध महीपाल महाभाग हिताञ्शुभान् ।
ऋग्वेदे सामवेदे च यजुर्वेदे च वाजिनाम् ॥ १२.७३.१७ ॥
હે મહીપાલ, હે મહાભાગ, એ હિતકારી અને શુભ શ્લોકો સાંભળો; ઋગ્વેદ, સામવેદ અને યજુર્વેદમાં યજ્ઞકર્તાઓ માટે જે છે તે.
12.73.18
न निर्दिष्टानि कर्माणि त्रिषु स्थानेषु भूभृताम् ।
शान्तिकं पौष्टिकं चैव अरिष्टानां च शातनम् ॥ १२.७३.१८ ॥
રાજાઓ માટે ત્રણ સ્થાનોમાં કર્મો નિર્દિષ્ટ નથી. શાંતિક, પૌષ્ટિક કર્મો અને અરિષ્ટોનું શમન પણ એમ જ.
12.73.19
शप्तास्ते याज्ञवल्क्येन यज्ञानां हितमीहता ।
ब्रह्मिष्ठानां वरिष्ठेन ब्रह्मणः संमते विभोः ॥ १२.७३.१९ ॥
યજ્ઞોનું હિત ઇચ્છતા યાજ્ઞવલ્ક્યે, બ્રહ્મનિષ્ઠોમાં શ્રેષ્ઠ થઈને, વિભુ બ્રહ્માની સંમતિથી તેમને શાપ આપ્યો.
12.73.20
बह्वृचं सामगं चैव वाजिनं च विवर्जयेत् ।
बह्वृचो राष्ट्रनाशाय राजनाशाय सामगः।
अध्वर्युर्बलनाशाय प्रोक्तो वाजसनेयकः ॥ १२.७३.२० ॥
બહ્વૃચ, સામગ અને વાજીને ત્યજવા જોઈએ. બહ્વૃચ રાષ્ટ્રના નાશ માટે, સામગ રાજાના નાશ માટે અને અધ્વર્યુ વાજસનેયક બળના નાશ માટે કહેવાયેલ છે.
12.73.21
अब्राह्मणेषु वर्णेषु मन्त्रान्वाजसनेयकान् ।
शान्तिके पौष्टिके चैव नित्यं कर्मणि वर्जयेत् ॥ १२.७३.२१ ॥
અબ્રાહ્મણ વર્ણોમાં વાજસનેયક મંત્રોને શાંતિક અને પૌષ્ટિક કર્મોમાં સદા ત્યજવા જોઈએ.
12.73.22
ब्राह्मणस्य महीपस्य सर्वथा न विरोधिनः ।
वेदाश्चत्वार इत्येते ब्राह्मणा ये च तद्विदुः ॥ १२.७३.२२ ॥
બ્રાહ્મણ અને રાજા કોઈ પણ રીતે વિરોધી નથી; ચાર વેદ આ જ છે; અને જે બ્રાહ્મણો તે જાણે છે તેઓ પણ આ જ છે.
12.73.23
पौरोहित्ये प्रमाणं तु ब्राह्मणश्च महीपतेः ।
जात्या न क्षत्रियः प्रोक्तः क्षतत्राणं करोति यः ॥ १२.७३.२३ ॥
પૌરોહિત્યમાં બ્રાહ્મણ જ પ્રમાણ છે, અને રાજા પણ તેવો જ. જન્મથી કોઈ ક્ષત્રિય કહેવાતો નથી; જે આપત્તિથી રક્ષણ કરે તે ક્ષત્રિય છે.
12.73.24
चातुर्वर्ण्यबहिष्ठोऽपि स एव क्षत्रियः स्मृतः ।
भार्गवाङ्गिरसैर्मन्त्रैस्तेषां कर्म विधीयते ॥ १२.७३.२४ ॥
ચાતુર્વર્ણ્યની બહાર રહેલો પણ ક્ષત્રિય જ સ્મૃત છે; ભાર્ગવ અને આંગિરસ મંત્રોથી તેમનું કર્મ વિહિત થાય છે.
12.73.25
वैतानं कर्म यच्चैव गृह्यकर्म च यत्स्मृतम् ।
द्विजातीनां त्रयाणां तु सर्वकर्म विधीयते ॥ १२.७३.२५ ॥
વૈતાન કર્મ અને ગૃહ્ય કર્મ જે સ્મૃત છે; ત્રણ દ્વિજાતિઓ માટે સર્વ કર્મો વિહિત છે.
12.73.26
राजधर्मप्रवृत्तानां हितार्थं त्रीमि कारयेत् ।
शान्तिकं पौष्टिकं चैव तथाऽभिचरणं च यत् ॥ १२.७३.२६ ॥
રાજધર્મમાં પ્રવૃત્ત લોકોના હિત માટે ત્રણ કર્મો કરાવવાં: શાંતિક, પૌષ્ટિક અને અભિચાર.
12.73.27
अग्निष्टोममुखैर्यज्ञैर्दूषिता भूपकर्मभिः ।
न सम्यक्फलमृच्छन्ति ये यजन्ति द्विजातयः ॥ १२.७३.२७ ॥
અગ્નિષ્ટોમ વગેરે યજ્ઞો રાજકર્મોથી દૂષિત થઈને જે દ્વિજાતિઓ કરે છે, તેમને યોગ્ય ફળ મળતું નથી.
12.73.28
पौरोहित्यं तु कुर्वाणा नाशं यास्यन्ति भूभृताम् ।
यज्ञकर्माणि कुर्वाणा ऋत्विजस्तु विरोधिनः ॥ १२.७३.२८ ॥
પૌરોહિત્ય કરનારા રાજાઓના નાશને પામશે; યજ્ઞકર્મ કરનારા ઋત્વિજો તો વિરોધી જ ઠરે છે.
12.73.29
ब्रह्मक्षत्रविशः सर्वे पौरोहित्ये विवर्जिताः ।
तदभावे च पारक्यं निर्दिष्टं राजकर्मसु ॥ १२.७३.२९ ॥
બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય — સર્વ પૌરોહિત્યથી વર્જિત છે; તેમના અભાવે રાજકર્મોમાં બીજાનું (પુરોહિતનું) નિર્દેશ કરાયું છે.
12.73.30
ऋषिणा याज्ञवल्क्येन तत्तथा न तदन्यथा ।
भार्गवाङ्गिरसां वेदे कृतविद्यः षडङ्गवित् ॥ १२.७३.३० ॥
ઋષિ યાજ્ઞવલ્ક્યે તેમજ કહ્યું છે, બીજી રીતે નહીં; ભૃગુ અને અંગિરસના વેદમાં વિદ્યા મેળવેલા, ષડંગોના જ્ઞાતા.
12.73.31
यज्ञकर्मविधिज्ञस्तु विधिज्ञः पौष्टिकेषु च ।
अष्टादशविकल्पानां विधिज्ञः शान्तिकर्मणाम् ॥ १२.७३.३१ ॥
યજ્ઞકર્મની વિધિ જાણનારો, પૌષ્ટિક કર્મોની વિધિ જાણનારો, અને શાંતિકર્મોના અઢાર વિકલ્પોની વિધિ જાણનારો.
12.73.32
सर्वरोगविहीनश्च संयतः संयतेन्द्रियः ।
श्वित्रकुष्ठक्षयक्षीणैर्ग्रहापस्मारदूषितैः ॥ १२.७३.३२ ॥
બધા રોગોથી મુક્ત, સંયમી અને ઇન્દ્રિયોને વશ રાખનારો હોવો જોઈએ; શ્વિત્ર, કુષ્ઠ, ક્ષયથી ક્ષીણ થયેલા અને ગ્રહદોષ તથા અપસ્મારથી દૂષિત (લોકોને ન રાખવા).
12.73.33
अशस्तैर्वातदुष्टैश्च दूरस्थैः संवदेन्नृपः ।
रोगिणं ऋत्विजं चैव वर्जयेच्च पुरोहितम् ॥ १२.७३.३३ ॥
રાજાએ અશુભ લોકો, વાતદોષથી પીડિત અને દૂર રહેનારાઓ સાથે વાત કરવી; રોગી ઋત્વિજ અને પુરોહિતનો પણ ત્યાગ કરવો.
12.73.34
नचान्यस्य कृतं येन पौरोहित्यं कदाचन ।
यस्य याज्यो मृतश्चैव भ्रष्टः प्रव्रजितो यथा ॥ १२.७३.३४ ॥
જેણે બીજાનું પૌરોહિત્ય ક્યારેય કર્યું નથી; જેનો યાજ્ય મૃત્યુ પામ્યો છે, ભ્રષ્ટ થયો છે, અથવા સંન્યાસ લઈ ગયો છે (તેને વર્જવો).
12.73.35
युद्धे पराजितश्चैव सर्वांस्तान्वर्जयेन्नृपः ।
नक्षत्रस्यानुकूल्येन यः संजातो नरेश्वरः ॥ १२.७३.३५ ॥
યુદ્ધમાં પરાજિત થયેલા બધાને રાજાએ વર્જવા; નક્ષત્રની અનુકૂળતાએ જન્મેલો નરેશ્વર પણ (વિચારવો).
12.73.36
राजशास्त्रविनीतश्च श्रेयान्राज्ञः पुरोहितः ।
अधन्यानां निमित्तानामुत्पातानामथार्थवित् ॥ १२.७३.३६ ॥
રાજશાસ્ત્રમાં વિનીત, રાજાનો શ્રેષ્ઠ પુરોહિત, અશુભ નિમિત્તો અને ઉત્પાતોનો અર્થ જાણનાર.
12.73.37
शत्रुपक्षक्षयज्ञश्च श्रेयान्राज्ञः पुरोहितः ।
वाजिनं तदभावे च चरकाध्वर्यवानपि ॥ १२.७३.३७ ॥
શત્રુપક્ષના નાશ માટે યજ્ઞ કરનાર રાજાનો પુરોહિત શ્રેષ્ઠ છે. તેના અભાવે વાજિન, ચરક અને અધ્વર્યુ પણ (શ્રેષ્ઠ છે).
12.73.38
बह्वृचं सामगं चैव नीतिशास्त्रकृतश्रमान् ।
कृतिनोऽथर्वणो वेदे स्थापयेत्तु पुरोहितान् ॥ १२.७३.३८ ॥
ઋગ્વેદમાં નિપુણ, સામવેદના ગાયક, નીતિશાસ્ત્રમાં શ્રમ કરનારા અને વેદમાં કુશળ અથર્વણોને જ પુરોહિત તરીકે સ્થાપવા જોઈએ.
12.73.39
हिंसालिङ्गा हि निर्दिष्टा मन्त्रा वैतानिकैर्द्विजैः ।
न तानुच्चारयेत्प्राज्ञः क्षात्रधर्मविरोधिनः ॥ १२.७३.३९ ॥
યજ્ઞકર્મ કરનારા દ્વિજોએ હિંસાના ચિહ્નવાળા મંત્રો નિર્દેશ્યા છે; પરંતુ ક્ષાત્રધર્મના વિરોધી તે મંત્રો પ્રાજ્ઞે ઉચ્ચારવા ન જોઈએ.
12.73.40
प्रजागुणाः पुरोधाश्च पुरोहितगुणाः प्रजाः ।
राजा वै सगुणो येषां कुशलं तेषु सर्वशः ॥ १२.७३.४० ॥
પ્રજાના ગુણો પુરોહિતોમાં અને પુરોહિતના ગુણો પ્રજામાં રહે છે. જેનો રાજા સદ્ગુણી હોય, તેમનામાં સર્વ રીતે કલ્યાણ હોય છે.
12.73.41
उभौ प्रजा वर्धयतो देवान्पूर्वापरान्पितॄन् ।
यौ भवेतां स्थितौ धर्मे श्रद्धेयौ सुतपस्विनौ ॥ १२.७३.४१ ॥
ધર્મમાં સ્થિર, શ્રદ્ધેય અને ઉત્તમ તપસ્વી એવા તે બંને પ્રજા, પૂર્વાપર દેવો અને પિતૃઓને વધારે છે.
12.73.42
परस्परस्य सुहृदौ विहितौ समचेतसौ ।
ब्रह्मक्षत्रस्य समानात्प्रजा सुखमवाप्नुयात् ॥ १२.७३.४२ ॥
પરસ્પર મિત્રો અને સમચિત્ત તરીકે નિયુક્ત બંને દ્વારા—બ્રહ્મ અને ક્ષત્રની સમાનતાથી—પ્રજાને સુખ મળે.
12.73.43
विमाननात्तयोरेव प्रजा नश्येयुरेव हि ।
ब्रह्मक्षत्रं हि सर्वासां प्रजानां मूलमुच्यते ॥ १२.७३.४३ ॥
તેમનું અપમાન કરવાથી પ્રજા નાશ પામશે; કારણ કે બ્રાહ્મણ અને ક્ષત્રિય જ સર્વ પ્રજાનું મૂળ કહેવાય છે.
12.73.44
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
ऐलकश्यपसंवादं तं निबोध युधिष्ठिर ॥ १२.७३.४४ ॥
આ વિષયમાં લોકો આ પ્રાચીન ઇતિહાસ ઉદાહરણ રૂપે આપે છે — ઐલ અને કશ્યપનો સંવાદ. યુધિષ્ઠિર, તે સાંભળ.
12.73.45
यदा हि ब्रह्म प्रजहाति क्षत्रं ।
क्षत्रं यदा वा प्रजहाति ब्रह्म।
अन्वग्बलं कतमेऽस्मिन्भजन्ते ।
तथा बलं कतमेऽस्मिन्ध्रियन्ते ॥ १२.७३.४५ ॥
બ્રહ્મ જ્યારે ક્ષત્રનો ત્યાગ કરે, અથવા ક્ષત્ર જ્યારે બ્રહ્મનો ત્યાગ કરે, ત્યારે આ લોકમાં અનુસરતું બળ કોની પાસે જાય છે, અને બળ કોનામાં ટકી રહે છે?
12.73.46
द्विधा हि राष्ट्रं भवति क्षत्रियस्य ।
ब्रह्म क्षत्रं यत्र विरुध्यतीह।
अन्वग्बलं दस्यवस्तद्भजन्ते ।
तथा वर्णं तत्र विदन्ति सन्तः ॥ १२.७३.४६ ॥
ક્ષત્રિયનું રાષ્ટ્ર બે ભાગમાં વહેંચાઈ જાય છે, જ્યાં બ્રહ્મ અને ક્ષત્ર અહીં પરસ્પર વિરોધ કરે છે. તે બળનો આશ્રય દસ્યુઓ લે છે; અને ત્યાં સજ્જનો વર્ણને ઓળખે છે.
12.73.47
नैषां ब्रह्म च वर्धते नोत पुत्रा ।
न गर्गरो मथ्यते नो जयन्ते।
नैषां पुत्रा देवमधीयते च ।
यदा ब्रह्म क्षत्रियाः संत्यजन्ति ॥ १२.७३.४७ ॥
ક્ષત્રિયો બ્રહ્મનો સંપૂર્ણ ત્યાગ કરે ત્યારે, તેમનું બ્રહ્મ વધતું નથી, તેમના પુત્રો પણ વધતા નથી; ગર્ગર મથાતું નથી, વિજય પણ થતો નથી; તેમના પુત્રો દેવોનો અભ્યાસ કરતા નથી.
12.73.48
नैषामर्थो वर्धते जातु गेहे ।
नाधीयते तत्प्रजा नो यजन्ते।
अपध्वस्ता दस्युभूता भवन्ति ।
ये ब्राह्मणान्क्षत्रियाः संत्यजन्ति ॥ १२.७३.४८ ॥
એમના ઘરમાં ધન ક્યારેય વધતું નથી; એમની સંતતિ અધ્યયન કરતી નથી અને યજ્ઞ કરતી નથી. બ્રાહ્મણોનો ત્યાગ કરનારા ક્ષત્રિયો પતિત થઈને દસ્યુ બને છે.
12.73.49
एतौ हि नित्यं संयुक्तावितरेतरधारणे ।
क्षत्रं वै ब्रह्मणो योनिर्योनिः क्षत्रस्य वै द्विजः ॥ १२.७३.४९ ॥
આ બંને સદા એકબીજાને ધારણ કરવા માટે સંયુક્ત છે. ક્ષત્ર એ બ્રહ્મનું યોનિ છે; દ્વિજ એ ક્ષત્રનું યોનિ છે.
12.73.50
उभावेतौ नित्यमभिप्रपन्नौ ।
संप्रापतुर्महतीं संप्रतिष्ठाम्।
तयोः सन्धिर्भिद्यते चेत्पुराण ।
स्ततः सर्वं भवति हि संप्रमूढम् ॥ १२.७३.५० ॥
આ બંને સદા એકબીજાના આશ્રયે મહાન સ્થિરતા પામ્યા છે. હે પુરાણ, જો તેમનો સંધિ તૂટે તો બધું સંપૂર્ણ ગૂંચવાઈ જાય છે.
12.73.51
नात्र पारं लभते पारगामी ।
महोदधौ नौरिव संप्रभिन्ना।
चातुर्वण्यं भवति हि संप्रमूढं ।
प्रजास्ततः क्षयसंस्था भवन्ति ॥ १२.७३.५१ ॥
અહીં પાર જવા ઇચ્છનારને પણ પાર મળતો નથી; મહાસાગરમાં તૂટેલી નાવ જેવું. ચારેય વર્ણ સંપૂર્ણ ગૂંચવાઈ જાય છે; ત્યારે પ્રજા વિનાશ તરફ જાય છે.
12.73.52
ब्रह्मवृक्षो रक्ष्यमाणो मधु हेम च वर्षति ।
अरक्ष्यमाणः सततमश्रु पापं च वर्षति ॥ १२.७३.५२ ॥
રક્ષિત બ્રહ્મવૃક્ષ મધ અને સોનું વરસાવે છે; અરક્ષિત હોય ત્યારે સતત આંસુ અને પાપ વરસાવે છે.
12.73.53
अब्रह्मचारी चरणादपेतो ।
यदा ब्रह्म ब्रह्मणि त्राणमिच्छेत्।
आश्चर्यतो वर्षति तत्र देव ।
स्तत्राभीक्ष्णं दुष्प्रभाश्चाविशन्ति ॥ १२.७३.५३ ॥
બ્રહ્મચર્યથી ચ્યુત થયેલો, જ્યારે બ્રહ્મમાં રક્ષણ ઇચ્છે, ત્યારે ત્યાં આશ્ચર્યથી દેવ વરસે છે; ત્યાં નિરંતર દુષ્ટ પ્રભાઓ પ્રવેશે છે.
12.73.54
स्त्रियं हत्वा ब्राह्मणं वाऽपि पापः ।
सभायां यत्र लभते साधुवादम्।
राज्ञः सकाशे न विभेति चापि ।
ततो भयं विद्यते क्षत्रियस्य ॥ १२.७३.५४ ॥
સ્ત્રી કે બ્રાહ્મણની હત્યા કરીને પણ પાપી સભામાં સાધુવાદ મેળવે છે અને રાજા સમક્ષ પણ ડરતો નથી, તેથી ક્ષત્રિયને ભય રહે છે.
12.73.55
पापैः पापे क्रियमाणेऽतिवेलं ।
ततो रुद्रो जायते देव एषः।
पापैः पापाः संजनयन्ति रुद्रं ।
ततः सर्वान्साध्वसाधून्हिनस्ति ॥ १२.७३.५५ ॥
પાપીઓ દ્વારા પાપ અતિશય કરાય ત્યારે, ત્યારે આ દેવ રુદ્ર જન્મે છે; પાપીઓ પાપોથી રુદ્રને જન્માવે છે, ત્યારે તે સારા-ખરાબ સૌને હણે છે.
12.73.56
कुतो रुद्रः कीदृशो वाऽपि रुद्रः ।
सत्वैः सत्वं दृश्यते वध्यमानम्।
एतत्सर्वं कश्यप मे प्रचक्ष्व ।
यतो रुद्रो जायते देव एषः ॥ १२.७३.५६ ॥
રુદ્ર ક્યાંથી, અને તે કેવો છે? પ્રાણીઓ દ્વારા મારવામાં આવતું પ્રાણી દેખાય છે. હે કશ્યપ, આ બધું મને કહો—જેનાથી આ દેવ રુદ્ર જન્મે છે.
12.73.57
आत्मा रुद्रो हृदये मानवानां ।
स्वं स्वं देहं परदेहं च हन्ति।
वातोत्पातैः सदृशं रुद्रमाहु ।
र्देवं जीमूतैः सदृशं रूपमस्य ॥ १२.७३.५७ ॥
આત્મા જ રુદ્ર છે, જે મનુષ્યોના હૃદયમાં રહે છે. તે પોતાના અને બીજાના દેહનો નાશ કરે છે. પવન અને ઉત્પાત જેવા તે રુદ્રને દેવ કહે છે; તેનું રૂપ મેઘ જેવું છે.
12.73.58
न वै वातः परिवृणोति कश्चि ।
न्न जीमूतो वर्षति तत्र देवः।
तथा युक्तो दृश्यते मानुषेषु ।
कामद्वेषाद्वध्यते मुह्यते च ॥ १२.७३.५८ ॥
પવન કશું ઢાંકતો નથી; ત્યાં મેઘ વરસતો નથી, ત્યાં દેવ પણ નથી. મનુષ્યોમાં તે આ રીતે જોડાયેલું દેખાય છે; કામ અને દ્વેષથી તે આહત થાય છે અને મોહિત થાય છે.
12.73.59
यथैकगेहाज्जातवेदाः प्रदीप्तः ।
कृत्स्नं ग्रामं दहते च त्वरावान्।
विमोहनं कुरुते देव एप ।
ततः सर्वं स्पृश्यते पुण्यपापैः ॥ १२.७३.५९ ॥
એક જ ઘરમાંથી ભડકેલો અગ્નિ ઝડપથી આખા ગામને બાળે છે, તેમ આ દેવ મોહ ઉત્પન્ન કરે છે; ત્યારે બધું પુણ્ય-પાપથી સ્પર્શાય છે.
12.73.60
यदि दण्डः स्पृशतेऽपुण्यपापं ।
पापं पापे क्रियमाणे विशेषात्।
कस्य हेतोः सुकृतं नाम कुर्या ।
द्दुष्कृतं वा कस्य हेतोर्न कुर्यात् ॥ १२.७३.६० ॥
જો દંડ અપુણ્ય અને પાપને સ્પર્શે, અને પાપ કરાય ત્યારે વિશેષ પાપ જ થાય, તો કયા હેતુથી માણસે સુકૃત કરવું? અથવા કયા હેતુથી દુષ્કૃત ન કરવું?
12.73.61
असंत्यागात्पापकृतामपापां ।
स्तुल्यो दण्डः स्पृशते मिश्रभावात्।
शुष्केणार्द्रं दह्यते मिश्रभावा ।
न्न मिश्रः स्यात्पापकृद्भिः कथंचित् ॥ १२.७३.६१ ॥
પાપીઓનો ત્યાગ ન કરવાથી નિષ્પાપને પણ સમાન દંડ સ્પર્શે છે; મિશ્રણને કારણે સૂકાની સાથે ભીનું પણ બળે છે. તેથી પાપીઓ સાથે કોઈ પણ રીતે ભળવું નહીં.
12.73.62
साध्वसाधून्धारयतीह भूमिः ।
साध्वसाधूंस्तापयतीह सूर्यः।
साध्वसाधूंश्चापि वातीह वायु ।
रापस्तथा साध्वसाधून्वहन्ति ॥ १२.७३.६२ ॥
અહીં પૃથ્વી સારા અને ખરાબ બંનેને ધારણ કરે છે; અહીં સૂર્ય સારા અને ખરાબ બંનેને તપાવે છે; અહીં પવન પણ સારા અને ખરાબ બંનેને વહાવે છે; અને જળ પણ એ રીતે સારા અને ખરાબ બંનેને વહન કરે છે.
12.73.63
एवमस्मिन्वर्तते लोक एष ।
नामुत्रैवं वर्तते राजपुत्र।
प्रेत्यैतयोरन्तरावान्विशेषो ।
यो वै पुण्यं चरते यश्च पापम् ॥ १२.७३.६३ ॥
આ લોકમાં આ રીતે ચાલે છે; પરલોકમાં આ રીતે ચાલતું નથી, હે રાજપુત્ર. મૃત્યુ પછી આ બંને વચ્ચે મોટો ભેદ હોય છે: જે પુણ્ય કરે છે અને જે પાપ કરે છે.
12.73.64
पुण्यस्य लोको मधुमान्घृतार्चि ।
र्हिरण्यज्योतिरमृतस्य नाभिः।
तत्र प्रेत्य मोदते ब्रह्मचारी ।
न तत्र मृत्युर्न जरा नोत दुःखम् ॥ १२.७३.६४ ॥
પુણ્યનો લોક મધુર છે, ઘીની જ્વાળાઓવાળો, સુવર્ણ પ્રકાશવાળો, અમૃતનું કેન્દ્ર છે; ત્યાં મૃત્યુ પછી બ્રહ્મચારી આનંદ પામે છે. ત્યાં મૃત્યુ નથી, ઘડપણ નથી, અને દુઃખ પણ નથી.
12.73.65
पापस्य लोको निरयोऽप्रकाशो ।
नित्यं दुःखं शोकभूयिष्ठमेव।
तत्रात्मानं शोचति पापकर्मा ।
वह्वीः समाः प्रतपन्नप्रतिष्ठः ॥ १२.७३.६५ ॥
પાપનો લોક નરક છે; પ્રકાશ વિનાનો, સદા દુઃખથી અને શોકથી ભરેલો. ત્યાં પાપકર્મી પોતાના માટે જ શોક કરે છે, ઘણાં વર્ષો સુધી બળતો, આધાર વિના.
12.73.66
मिथोभेदाद्ब्राह्मणक्षत्रियाणां ।
प्रजा दुःखं दुःसहं चाविशन्ति।
एवं ज्ञात्वा कार्य एवेह विद्वान् ।
पुरोहितो नैकविद्यो नृपेण ॥ १२.७३.६६ ॥
બ્રાહ્મણ અને ક્ષત્રિયો વચ્ચેના પરસ્પર ભેદથી પ્રજા પર અસહ્ય દુઃખ આવી પડે છે. આ જાણીને વિદ્વાન રાજાએ અહીં અનેક વિદ્યાઓમાં નિપુણ પુરોહિત નીમવો જોઈએ.
12.73.67
तं चैव लब्ध्वाभिषिञ्चेत्तथा धर्मो विधीयते ।
अग्रं हि ब्राह्मणः प्रोक्तं सर्वस्यैवेह धर्मतः ॥ १२.७३.६७ ॥
તેને પ્રાપ્ત કરીને તેનો અભિષેક કરવો જોઈએ; આ રીતે ધર્મ વિધાન કરે છે. ધર્મ પ્રમાણે અહીં બ્રાહ્મણ જ સૌમાં શ્રેષ્ઠ કહેવાયો છે.
12.73.68
पूर्वं हि ब्रह्मणः सृष्टिरिति ब्रह्मविदो विदुः ।
ज्येष्ठेनाभिजनेनास्य प्राप्तं पूर्वं यदुत्तमम् ॥ १२.७३.६८ ॥
બ્રહ્મજ્ઞાનીઓ જાણે છે કે પહેલાં બ્રહ્મા દ્વારા સૃષ્ટિ થઈ હતી. જ્યેષ્ઠ જન્મથી તેને પહેલાં જે ઉત્તમ સ્થાન મળ્યું તે જ.
12.73.69
तस्मान्मान्यश्च पूज्यश्च ब्राह्मणः प्रसृताग्रभुक् ।
सर्वं श्रेष्ठं विशिष्टं च निवेद्यं तस्य धीमतः ॥ १२.७३.६९ ॥
તેથી બ્રાહ્મણ માનનીય, પૂજનીય અને અગ્રભોજી છે. તે બુદ્ધિમાનને જ સર્વ ઉત્તમ અને શ્રેષ્ઠ વસ્તુઓ અર્પણ કરવી.
12.73.70
अवश्यमेतत्कर्तव्यं राज्ञा बलवताऽपि हि ।
ब्रह्म वर्धयति क्षत्रं क्षत्रतो ब्रह्म वर्धते।
राज्ञः सर्वस्य चान्यस्य स्वामी राज्ञः पुरोहितः ॥ १२.७३.७० ॥
બળવાન રાજાએ પણ આ અવશ્ય કરવું જોઈએ. બ્રાહ્મણ ક્ષત્રિયને વધારે છે; ક્ષત્રિયથી બ્રાહ્મણ વધે છે. રાજા અને અન્ય સર્વનો સ્વામી રાજપુરોહિત છે.