महाभारत · अध्याय 12.73
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.73.1
राज्ञा पुरोहितः कार्यः कीदृशो वर्णतो भवेत् ।
पुरोधा यादृशः कार्यः कथयस्व पितामह ॥ १२.७३.१ ॥
राजाने कसा पुरोहित नेमावा? वर्णाने तो कसा असावा? हे पितामह, सांगा.
12.73.2
गौरो वा लोहितो वाऽपि श्यामो वा नीरुजः सुखी ।
अक्रोधनो ह्यचपलः सर्वतश्च जितेन्द्रियः ॥ १२.७३.२ ॥
तो गोरा, तांबडा किंवा सावळा असो; रोगरहित, सुखी, क्रोधरहित, स्थिरचित्त आणि सर्व प्रकारे इंद्रियजयी असावा.
12.73.3
राज्ञा पुरोहितः कार्यो भवेद्विद्वान्बहुश्रुतः ।
उभौ समीक्ष्य धर्मार्थावप्रमेयावनन्तरम् ॥ १२.७३.३ ॥
राजाने विद्वान आणि बहुश्रुत पुरोहित नेमावा; जो धर्म आणि अर्थ दोन्हींचा नीट विचार करून अपार विषयांचा क्रमाने विचार करू शकेल.
12.73.4
धर्मात्मा मन्त्रविद्येषां राज्ञां राजन्पुरोहितः ।
तेषामर्थश्च कामश्च धर्मश्चेति विनिश्चयः ॥ १२.७३.४ ॥
हे राजा, धर्मात्मा आणि मंत्रज्ञ पुरोहितच या राजांचा पुरोहित असतो; त्यांचे अर्थ, काम आणि धर्म हे निश्चित असे आहे.
12.73.5
श्लोकाश्चोशनसा गीतास्तान्निबोध युधिष्ठिर ।
उच्छिष्टः स भवेद्राजा यस्य नास्ति पुरोहितः ॥ १२.७३.५ ॥
हे युधिष्ठिरा, उशनसाने गायिलेले श्लोक ऐक; ज्या राजाला पुरोहित नाही, तो उच्छिष्ट (हीन) होतो.
12.73.6
रक्षसामसुराणां च पिशाचोरगपक्षिणाम् ।
शत्रूणां च भवेद्वध्यो यस्य नास्ति पुरोहितः ॥ १२.७३.६ ॥
ज्या राजाला पुरोहित नाही, तो राक्षस, असुर, पिशाच, नाग, पक्षी आणि शत्रू यांच्याकडून वधास पात्र ठरतो.
12.73.7
ब्रह्मत्वं सर्वयज्ञेषु कुर्वीताथर्वणो द्विजः ।
राज्ञश्चाथर्ववेदेन सर्वकर्माणि कारयेत् ॥ १२.७३.७ ॥
सर्व यज्ञांमध्ये अथर्वण परंपरेचा द्विज ब्रह्मत्वाचे कार्य करावा; राजाचे सर्व कर्म अथर्ववेदाने करवावे.
12.73.8
ब्रूयाद्गर्ह्याणि सततं महोत्पातान्यघानि च ।
इष्टमङ्गलयुक्तानि तथाऽन्तः पुरिकाणि च ॥ १२.७३.८ ॥
निंदनीय गोष्टी, महा उत्पात आणि अशुभ गोष्टी तो सतत सांगावा; इष्ट-मंगलयुक्त गोष्टी आणि अंतःपुराविषयीच्या गोष्टीही तसेच.
12.73.9
गीतनृत्ताधिकारेषु संमतेषु महीपतेः ।
कर्तव्यं करणीयं वै वैश्वदेवबलिस्तथा ॥ १२.७३.९ ॥
राजाने मान्य केलेल्या गीत-नृत्याच्या कार्यांत जे करणीय आहे ते करावे; वैश्वदेव बलीही तसेच.
12.73.10
पक्षसंधिषु कुर्वीत महाशान्तिं पुरोहितः ।
रौद्रहोमसहस्रं च स्वस्य राज्ञः प्रियं हितम् ॥ १२.७३.१० ॥
पक्षसंधींच्या वेळी पुरोहिताने महाशांती करावी; आपल्या राजाच्या प्रिय व हितासाठी हजार रौद्र होम करावेत.
12.73.11
राज्ञः पापमलाः सप्त यानृच्छति पुरोहितः ।
अमात्याश्च कुकर्माणो मन्त्रिणश्चाप्युपेक्षकाः ॥ १२.७३.११ ॥
राजाला सात पापमळ आहेत जे पुरोहिताला प्राप्त होतात; अमात्य दुष्कर्मी आणि मंत्री उपेक्षा करणारे असतील तर.
12.73.12
चौर्यमव्यवहारश्च व्यवहारोपसेविनाम् ।
अदण्ड्यदण्डनं चैव दण्ड्यानां चाप्यदण्डनम् ॥ १२.७३.१२ ॥
चोरी, व्यवहार करणाऱ्यांमधील व्यवहाराचा अभाव; दंड न देण्याजोग्यांना दंड देणे आणि दंड देण्याजोग्यांना दंड न देणे.
12.73.13
हिंसा चान्यत्र संग्रामाद्राज्ञश्च मल उच्यते ।
कुभृत्यैस्तु प्रजानाशः सप्तमस्तु महामलः ॥ १२.७३.१३ ॥
युद्धाखेरीज हिंसा आणि राजाचा मल असे म्हटले जाते. दुष्ट सेवकांमुळे प्रजेचा नाश हा सातवा महामल आहे.
12.73.14
रौद्रैर्होमैर्महाशान्त्या घृतकम्बलकर्मणा ।
भृग्वङ्गिरोविधिज्ञो वै पुरोधा निर्णुदे मलात् ॥ १२.७३.१४ ॥
रौद्र होम, महाशांती आणि घृत-कंबल कर्माने भृगु-अंगिरसांची विधी जाणणारा पुरोहित मल दूर करतो.
12.73.15
एतान्हित्वा दिवं याति राजा सप्त महामलान् ।
सामात्यः सपुरोधाश्च प्रजानां पालने रतः ॥ १२.७३.१५ ॥
हे सात महामल सोडून, अमात्य आणि पुरोहितांसह, प्रजापालनात रत राजा स्वर्गाला जातो.
12.73.16
एतस्मिन्नेव कौरव्य पौरोहित्ये महामते ।
श्लोकानाह महेन्द्रस्य गुरुर्देवो बृहस्पतिः ॥ १२.७३.१६ ॥
हे कौरव्या, हे महामते, याच पुरोहित पदाविषयी महेंद्राचे गुरु देव बृहस्पती यांनी श्लोक सांगितले.
12.73.17
तान्निबोध महीपाल महाभाग हिताञ्शुभान् ।
ऋग्वेदे सामवेदे च यजुर्वेदे च वाजिनाम् ॥ १२.७३.१७ ॥
हे महीपाला, हे महाभागा, ते हितकारी व शुभ श्लोक जाणून घे; ऋग्वेद, सामवेद व यजुर्वेदात यज्ञकर्त्यांसाठी जे आहेत ते.
12.73.18
न निर्दिष्टानि कर्माणि त्रिषु स्थानेषु भूभृताम् ।
शान्तिकं पौष्टिकं चैव अरिष्टानां च शातनम् ॥ १२.७३.१८ ॥
राजांसाठी तीन स्थानांमध्ये कर्मे निर्दिष्ट नाहीत. शांतिक, पौष्टिक कर्मे आणि अरिष्टांचे शमन त्याचप्रमाणे.
12.73.19
शप्तास्ते याज्ञवल्क्येन यज्ञानां हितमीहता ।
ब्रह्मिष्ठानां वरिष्ठेन ब्रह्मणः संमते विभोः ॥ १२.७३.१९ ॥
यज्ञांचे हित इच्छिणाऱ्या याज्ञवल्क्याने, ब्रह्मनिष्ठांमध्ये श्रेष्ठ होऊन, विभू ब्रह्माच्या संमतीने त्यांना शाप दिला.
12.73.20
बह्वृचं सामगं चैव वाजिनं च विवर्जयेत् ।
बह्वृचो राष्ट्रनाशाय राजनाशाय सामगः।
अध्वर्युर्बलनाशाय प्रोक्तो वाजसनेयकः ॥ १२.७३.२० ॥
बह्वृच, सामग आणि वाजी यांना वर्ज्य करावे. बह्वृच राष्ट्रनाशाला, सामग राजनाशाला आणि अध्वर्यू वाजसनेयक बलनाशाला कारण ठरतो असे सांगितले आहे.
12.73.21
अब्राह्मणेषु वर्णेषु मन्त्रान्वाजसनेयकान् ।
शान्तिके पौष्टिके चैव नित्यं कर्मणि वर्जयेत् ॥ १२.७३.२१ ॥
अब्राह्मण वर्णांमध्ये वाजसनेयक मंत्र शांतिक व पौष्टिक कर्मांत नेहमी वर्ज्य करावेत.
12.73.22
ब्राह्मणस्य महीपस्य सर्वथा न विरोधिनः ।
वेदाश्चत्वार इत्येते ब्राह्मणा ये च तद्विदुः ॥ १२.७३.२२ ॥
ब्राह्मण आणि राजा कोणत्याही प्रकारे विरोधी नाहीत; चार वेद हेच आहेत; आणि जे ब्राह्मण ते जाणतात तेही तसेच.
12.73.23
पौरोहित्ये प्रमाणं तु ब्राह्मणश्च महीपतेः ।
जात्या न क्षत्रियः प्रोक्तः क्षतत्राणं करोति यः ॥ १२.७३.२३ ॥
पौरोहित्यात ब्राह्मणच प्रमाण आहे, आणि राजाही तसाच. जन्माने कोणी क्षत्रिय म्हटला जात नाही; जो संकटापासून रक्षण करतो तोच क्षत्रिय.
12.73.24
चातुर्वर्ण्यबहिष्ठोऽपि स एव क्षत्रियः स्मृतः ।
भार्गवाङ्गिरसैर्मन्त्रैस्तेषां कर्म विधीयते ॥ १२.७३.२४ ॥
चातुर्वर्ण्याबाहेर असलेलाही क्षत्रियच मानला जातो; भार्गव आणि आंगिरस मंत्रांनी त्यांचे कर्म विहित केले जाते.
12.73.25
वैतानं कर्म यच्चैव गृह्यकर्म च यत्स्मृतम् ।
द्विजातीनां त्रयाणां तु सर्वकर्म विधीयते ॥ १२.७३.२५ ॥
वैतान कर्म आणि गृह्य कर्म जे स्मृत आहे; तीन द्विजातींसाठी सर्व कर्मे विहित आहेत.
12.73.26
राजधर्मप्रवृत्तानां हितार्थं त्रीमि कारयेत् ।
शान्तिकं पौष्टिकं चैव तथाऽभिचरणं च यत् ॥ १२.७३.२६ ॥
राजधर्मात प्रवृत्त असलेल्यांच्या हितासाठी तीन कर्मे करवावीत: शांतिक, पौष्टिक आणि अभिचार.
12.73.27
अग्निष्टोममुखैर्यज्ञैर्दूषिता भूपकर्मभिः ।
न सम्यक्फलमृच्छन्ति ये यजन्ति द्विजातयः ॥ १२.७३.२७ ॥
अग्निष्टोम इत्यादी यज्ञ राजकर्मांनी दूषित होऊन जे द्विजाती करतात, त्यांना योग्य फल मिळत नाही.
12.73.28
पौरोहित्यं तु कुर्वाणा नाशं यास्यन्ति भूभृताम् ।
यज्ञकर्माणि कुर्वाणा ऋत्विजस्तु विरोधिनः ॥ १२.७३.२८ ॥
पौरोहित्य करणारे राजांच्या नाशाला जातील; यज्ञकर्म करणारे ऋत्विज तर विरोधीच ठरतात.
12.73.29
ब्रह्मक्षत्रविशः सर्वे पौरोहित्ये विवर्जिताः ।
तदभावे च पारक्यं निर्दिष्टं राजकर्मसु ॥ १२.७३.२९ ॥
ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य — सर्व पौरोहित्यापासून वर्ज्य आहेत; त्यांच्या अभावी राजकर्मांत दुसऱ्याचे (पुरोहिताचे) विधान सांगितले आहे.
12.73.30
ऋषिणा याज्ञवल्क्येन तत्तथा न तदन्यथा ।
भार्गवाङ्गिरसां वेदे कृतविद्यः षडङ्गवित् ॥ १२.७३.३० ॥
ऋषी याज्ञवल्क्यांनी तसेच सांगितले, अन्यथा नाही; भृगु व अंगिरसांच्या वेदात विद्या प्राप्त, षडंगे जाणणारे.
12.73.31
यज्ञकर्मविधिज्ञस्तु विधिज्ञः पौष्टिकेषु च ।
अष्टादशविकल्पानां विधिज्ञः शान्तिकर्मणाम् ॥ १२.७३.३१ ॥
यज्ञकर्माची विधी जाणणारा, पौष्टिक कर्मांची विधी जाणणारा आणि शांतिकर्मांच्या अठरा विकल्पांची विधी जाणणारा.
12.73.32
सर्वरोगविहीनश्च संयतः संयतेन्द्रियः ।
श्वित्रकुष्ठक्षयक्षीणैर्ग्रहापस्मारदूषितैः ॥ १२.७३.३२ ॥
सर्व रोगांपासून मुक्त, संयमी आणि इंद्रियांवर ताबा असलेला असावा; श्वित्र, कुष्ठ, क्षय यांनी क्षीण झालेले आणि ग्रहबाधा व अपस्मार यांनी दूषित झालेले (नसावेत).
12.73.33
अशस्तैर्वातदुष्टैश्च दूरस्थैः संवदेन्नृपः ।
रोगिणं ऋत्विजं चैव वर्जयेच्च पुरोहितम् ॥ १२.७३.३३ ॥
राजाने अशुभ लोक, वातदोषाने पीडित आणि दूर राहणाऱ्यांशी संवाद साधावा; रोगी ऋत्विज आणि पुरोहिताचाही त्याग करावा.
12.73.34
नचान्यस्य कृतं येन पौरोहित्यं कदाचन ।
यस्य याज्यो मृतश्चैव भ्रष्टः प्रव्रजितो यथा ॥ १२.७३.३४ ॥
ज्याने दुसऱ्याचे पौरोहित्य कधीही केलेले नाही, ज्याचा याज्य मेला आहे, भ्रष्ट झाला आहे किंवा संन्यास घेतला आहे (अशांना वर्ज्य करावे).
12.73.35
युद्धे पराजितश्चैव सर्वांस्तान्वर्जयेन्नृपः ।
नक्षत्रस्यानुकूल्येन यः संजातो नरेश्वरः ॥ १२.७३.३५ ॥
युद्धात पराजित झालेल्या सर्वांना राजाने वर्ज्य करावे; नक्षत्राच्या अनुकूलतेने जन्मलेला नरेश्वरही (विचारात घ्यावा).
12.73.36
राजशास्त्रविनीतश्च श्रेयान्राज्ञः पुरोहितः ।
अधन्यानां निमित्तानामुत्पातानामथार्थवित् ॥ १२.७३.३६ ॥
राजशास्त्रात प्रवीण, राजाचा श्रेष्ठ पुरोहित, अशुभ निमित्त आणि उत्पातांचा अर्थ जाणणारा.
12.73.37
शत्रुपक्षक्षयज्ञश्च श्रेयान्राज्ञः पुरोहितः ।
वाजिनं तदभावे च चरकाध्वर्यवानपि ॥ १२.७३.३७ ॥
शत्रुपक्षाच्या नाशासाठी यज्ञ करणारा राजाचा पुरोहित श्रेष्ठ आहे. त्याच्या अभावी वाजिन, चरक आणि अध्वर्यू (श्रेष्ठ) होत.
12.73.38
बह्वृचं सामगं चैव नीतिशास्त्रकृतश्रमान् ।
कृतिनोऽथर्वणो वेदे स्थापयेत्तु पुरोहितान् ॥ १२.७३.३८ ॥
ऋग्वेदात निपुण, सामवेदाचे गायक, नीतिशास्त्रात श्रम घेतलेले आणि वेदात कुशल अथर्वण यांनाच राजाने पुरोहित म्हणून नेमावे.
12.73.39
हिंसालिङ्गा हि निर्दिष्टा मन्त्रा वैतानिकैर्द्विजैः ।
न तानुच्चारयेत्प्राज्ञः क्षात्रधर्मविरोधिनः ॥ १२.७३.३९ ॥
यज्ञकर्म करणाऱ्या द्विजांनी हिंसासूचक मंत्र निर्दिष्ट केले आहेत; पण क्षात्रधर्माला विरोधी असलेले मंत्र शहाण्या माणसाने उच्चारू नयेत.
12.73.40
प्रजागुणाः पुरोधाश्च पुरोहितगुणाः प्रजाः ।
राजा वै सगुणो येषां कुशलं तेषु सर्वशः ॥ १२.७३.४० ॥
प्रजेचे गुण पुरोहितांत आणि पुरोहिताचे गुण प्रजेत असतात. ज्यांचा राजा सद्गुणी असतो, त्यांच्यात सर्वतोपरी कल्याण असते.
12.73.41
उभौ प्रजा वर्धयतो देवान्पूर्वापरान्पितॄन् ।
यौ भवेतां स्थितौ धर्मे श्रद्धेयौ सुतपस्विनौ ॥ १२.७३.४१ ॥
धर्मात स्थिर, श्रद्धेय आणि उत्तम तपस्वी असे ते दोघे प्रजा, पूर्वापर देव आणि पितरांना वाढवतात.
12.73.42
परस्परस्य सुहृदौ विहितौ समचेतसौ ।
ब्रह्मक्षत्रस्य समानात्प्रजा सुखमवाप्नुयात् ॥ १२.७३.४२ ॥
परस्परांचे सुहृद आणि समचित्त असे नेमलेल्या दोघांकडून—ब्रह्म आणि क्षत्र यांच्या समानतेमुळे—प्रजेला सुख लाभो.
12.73.43
विमाननात्तयोरेव प्रजा नश्येयुरेव हि ।
ब्रह्मक्षत्रं हि सर्वासां प्रजानां मूलमुच्यते ॥ १२.७३.४३ ॥
त्यांचा अपमान केल्याने प्रजा नष्ट होईल; कारण ब्राह्मण आणि क्षत्रिय हेच सर्व प्रजेचे मूळ मानले जातात.
12.73.44
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
ऐलकश्यपसंवादं तं निबोध युधिष्ठिर ॥ १२.७३.४४ ॥
या विषयात लोक हा प्राचीन इतिहास उदाहरणार्थ सांगतात — ऐल आणि कश्यप यांचा संवाद. युधिष्ठिरा, तो ऐक.
12.73.45
यदा हि ब्रह्म प्रजहाति क्षत्रं ।
क्षत्रं यदा वा प्रजहाति ब्रह्म।
अन्वग्बलं कतमेऽस्मिन्भजन्ते ।
तथा बलं कतमेऽस्मिन्ध्रियन्ते ॥ १२.७३.४५ ॥
ब्रह्म जेव्हा क्षत्राचा त्याग करते, किंवा क्षत्र जेव्हा ब्रह्माचा त्याग करते, तेव्हा या जगात मागे चालणारे बल कोणाकडे जाते, आणि बल कोणाच्या ठायी टिकते?
12.73.46
द्विधा हि राष्ट्रं भवति क्षत्रियस्य ।
ब्रह्म क्षत्रं यत्र विरुध्यतीह।
अन्वग्बलं दस्यवस्तद्भजन्ते ।
तथा वर्णं तत्र विदन्ति सन्तः ॥ १२.७३.४६ ॥
क्षत्रियाचे राष्ट्र दोन भागांत विभागते, जेथे ब्रह्म आणि क्षत्र येथे परस्पर विरोध करतात. त्या मागे चालणाऱ्या बलाचा आश्रय दस्यू घेतात; आणि तेथे सज्जन वर्ण ओळखतात.
12.73.47
नैषां ब्रह्म च वर्धते नोत पुत्रा ।
न गर्गरो मथ्यते नो जयन्ते।
नैषां पुत्रा देवमधीयते च ।
यदा ब्रह्म क्षत्रियाः संत्यजन्ति ॥ १२.७३.४७ ॥
क्षत्रिय जेव्हा ब्रह्माचा पूर्णपणे त्याग करतात, तेव्हा त्यांचे ब्रह्म वाढत नाही, त्यांचे पुत्रही वाढत नाहीत; गर्गर मथले जात नाही, जयही मिळत नाही; त्यांचे पुत्र देवांचा अभ्यास करत नाहीत.
12.73.48
नैषामर्थो वर्धते जातु गेहे ।
नाधीयते तत्प्रजा नो यजन्ते।
अपध्वस्ता दस्युभूता भवन्ति ।
ये ब्राह्मणान्क्षत्रियाः संत्यजन्ति ॥ १२.७३.४८ ॥
यांच्या घरात संपत्ती कधीच वाढत नाही; त्यांची संतती अध्ययन करत नाही व यज्ञ करत नाही. जे क्षत्रिय ब्राह्मणांचा त्याग करतात ते पतित होऊन दस्यू बनतात.
12.73.49
एतौ हि नित्यं संयुक्तावितरेतरधारणे ।
क्षत्रं वै ब्रह्मणो योनिर्योनिः क्षत्रस्य वै द्विजः ॥ १२.७३.४९ ॥
हे दोन्ही नेहमी एकमेकांना धारण करण्यासाठी संयुक्त आहेत. क्षत्र हे ब्रह्माचे योनी आहे; द्विज हा क्षत्राचा योनी आहे.
12.73.50
उभावेतौ नित्यमभिप्रपन्नौ ।
संप्रापतुर्महतीं संप्रतिष्ठाम्।
तयोः सन्धिर्भिद्यते चेत्पुराण ।
स्ततः सर्वं भवति हि संप्रमूढम् ॥ १२.७३.५० ॥
हे दोघे नेहमी एकमेकांच्या आश्रयाने महान स्थिरता प्राप्त करतात. हे पुराणा, त्यांची संधी भंगली तर सर्व काही पूर्णपणे गोंधळून जाते.
12.73.51
नात्र पारं लभते पारगामी ।
महोदधौ नौरिव संप्रभिन्ना।
चातुर्वण्यं भवति हि संप्रमूढं ।
प्रजास्ततः क्षयसंस्था भवन्ति ॥ १२.७३.५१ ॥
येथे पैलतीर गाठू इच्छिणाराला सुद्धा पैलतीर मिळत नाही; महासागरात फुटलेल्या नावेसारखे. चार वर्ण पूर्णपणे गोंधळतात; मग प्रजा नाशाकडे जाते.
12.73.52
ब्रह्मवृक्षो रक्ष्यमाणो मधु हेम च वर्षति ।
अरक्ष्यमाणः सततमश्रु पापं च वर्षति ॥ १२.७३.५२ ॥
संरक्षित केलेला ब्रह्मवृक्ष मध आणि सोने वर्षवतो; असंरक्षित असताना सतत अश्रू आणि पाप वर्षवतो.
12.73.53
अब्रह्मचारी चरणादपेतो ।
यदा ब्रह्म ब्रह्मणि त्राणमिच्छेत्।
आश्चर्यतो वर्षति तत्र देव ।
स्तत्राभीक्ष्णं दुष्प्रभाश्चाविशन्ति ॥ १२.७३.५३ ॥
ब्रह्मचर्यापासून च्युत झालेला, जेव्हा ब्रह्मात संरक्षण इच्छितो, तेव्हा तेथे आश्चर्याने देव वर्षाव करतो; तेथे सततच दुष्ट प्रभा प्रवेश करतात.
12.73.54
स्त्रियं हत्वा ब्राह्मणं वाऽपि पापः ।
सभायां यत्र लभते साधुवादम्।
राज्ञः सकाशे न विभेति चापि ।
ततो भयं विद्यते क्षत्रियस्य ॥ १२.७३.५४ ॥
स्त्री किंवा ब्राह्मण यांचा वध करूनही पापी सभेत साधुवाद मिळवतो आणि राजासमोरही भीत नाही, म्हणून क्षत्रियाला भय असते.
12.73.55
पापैः पापे क्रियमाणेऽतिवेलं ।
ततो रुद्रो जायते देव एषः।
पापैः पापाः संजनयन्ति रुद्रं ।
ततः सर्वान्साध्वसाधून्हिनस्ति ॥ १२.७३.५५ ॥
पापी लोकांकडून पाप अतिशय केले जाते तेव्हा हा देव रुद्र जन्मतो; पापी पापांद्वारे रुद्राला जन्म देतात, तेव्हा तो सर्व साधू-असाधूंना मारतो.
12.73.56
कुतो रुद्रः कीदृशो वाऽपि रुद्रः ।
सत्वैः सत्वं दृश्यते वध्यमानम्।
एतत्सर्वं कश्यप मे प्रचक्ष्व ।
यतो रुद्रो जायते देव एषः ॥ १२.७३.५६ ॥
रुद्र कोठून, आणि तो कसा आहे? प्राण्यांकडून मारला जाणारा प्राणी दिसतो. हे कश्यपा, हे सर्व मला सांगा—ज्यापासून हा देव रुद्र जन्मतो.
12.73.57
आत्मा रुद्रो हृदये मानवानां ।
स्वं स्वं देहं परदेहं च हन्ति।
वातोत्पातैः सदृशं रुद्रमाहु ।
र्देवं जीमूतैः सदृशं रूपमस्य ॥ १२.७३.५७ ॥
आत्मा हाच रुद्र आहे, जो मानवांच्या हृदयात असतो. तो स्वतःच्या आणि दुसऱ्यांच्या देहाचा नाश करतो. वारे आणि उत्पातांप्रमाणे असलेल्या त्या रुद्राला देव म्हणतात; त्याचे रूप मेघांसारखे आहे.
12.73.58
न वै वातः परिवृणोति कश्चि ।
न्न जीमूतो वर्षति तत्र देवः।
तथा युक्तो दृश्यते मानुषेषु ।
कामद्वेषाद्वध्यते मुह्यते च ॥ १२.७३.५८ ॥
वारा कशालाही झाकत नाही; तेथे मेघ वर्षत नाही, तेथे देवही नाही. मानवांमध्ये ते असेच जोडलेले दिसते; काम व द्वेषामुळे ते आघात पावते आणि मोहित होते.
12.73.59
यथैकगेहाज्जातवेदाः प्रदीप्तः ।
कृत्स्नं ग्रामं दहते च त्वरावान्।
विमोहनं कुरुते देव एप ।
ततः सर्वं स्पृश्यते पुण्यपापैः ॥ १२.७३.५९ ॥
एकाच घरातून भडकलेला अग्नी वेगाने संपूर्ण गाव जाळतो, तसा हा देव मोह निर्माण करतो; मग सर्व काही पुण्य आणि पापांनी स्पर्शिले जाते.
12.73.60
यदि दण्डः स्पृशतेऽपुण्यपापं ।
पापं पापे क्रियमाणे विशेषात्।
कस्य हेतोः सुकृतं नाम कुर्या ।
द्दुष्कृतं वा कस्य हेतोर्न कुर्यात् ॥ १२.७३.६० ॥
जर दण्ड अपुण्य व पापाला स्पर्श करतो, आणि पाप केले जाते तेव्हा विशेषतः पापच होते, तर कोणत्या हेतूने माणसाने सुकृत करावे? किंवा कोणत्या हेतूने दुष्कृत करू नये?
12.73.61
असंत्यागात्पापकृतामपापां ।
स्तुल्यो दण्डः स्पृशते मिश्रभावात्।
शुष्केणार्द्रं दह्यते मिश्रभावा ।
न्न मिश्रः स्यात्पापकृद्भिः कथंचित् ॥ १२.७३.६१ ॥
पापी लोकांचा त्याग न केल्यामुळे निष्पापालाही समान दंड स्पर्शतो; संगतीमुळे कोरड्याबरोबर ओलेही जळते. म्हणून पापी लोकांशी कोणत्याही प्रकारे मिसळू नये.
12.73.62
साध्वसाधून्धारयतीह भूमिः ।
साध्वसाधूंस्तापयतीह सूर्यः।
साध्वसाधूंश्चापि वातीह वायु ।
रापस्तथा साध्वसाधून्वहन्ति ॥ १२.७३.६२ ॥
येथे पृथ्वी चांगल्या आणि वाईट दोघांनाही धारण करते; येथे सूर्य चांगल्या आणि वाईट दोघांनाही तापवतो; येथे वायूही चांगल्या आणि वाईट दोघांनाही वाहवतो; आणि पाणीही तसेच चांगल्या आणि वाईट दोघांनाही वाहून नेते.
12.73.63
एवमस्मिन्वर्तते लोक एष ।
नामुत्रैवं वर्तते राजपुत्र।
प्रेत्यैतयोरन्तरावान्विशेषो ।
यो वै पुण्यं चरते यश्च पापम् ॥ १२.७३.६३ ॥
या लोकात असेच चालते; परलोकात असे चालत नाही, हे राजपुत्रा. मृत्यूनंतर या दोघांमध्ये मोठा फरक असतो: जो पुण्य करतो आणि जो पाप करतो.
12.73.64
पुण्यस्य लोको मधुमान्घृतार्चि ।
र्हिरण्यज्योतिरमृतस्य नाभिः।
तत्र प्रेत्य मोदते ब्रह्मचारी ।
न तत्र मृत्युर्न जरा नोत दुःखम् ॥ १२.७३.६४ ॥
पुण्याचे लोक मधुर आहे, तुपाच्या ज्वाला असलेले, सोनेरी प्रकाशाचे, अमृताचे नाभिस्थान आहे; तेथे मृत्यूनंतर ब्रह्मचारी आनंदतो. तेथे मृत्यू नाही, जरा नाही, आणि दुःखही नाही.
12.73.65
पापस्य लोको निरयोऽप्रकाशो ।
नित्यं दुःखं शोकभूयिष्ठमेव।
तत्रात्मानं शोचति पापकर्मा ।
वह्वीः समाः प्रतपन्नप्रतिष्ठः ॥ १२.७३.६५ ॥
पापाचे लोक नरक आहे; प्रकाशरहित, नेहमी दुःखमय आणि शोकाने भरलेले. तेथे पापकर्मी स्वतःसाठीच शोक करतो, अनेक वर्षे होरपळत, आधाराविना.
12.73.66
मिथोभेदाद्ब्राह्मणक्षत्रियाणां ।
प्रजा दुःखं दुःसहं चाविशन्ति।
एवं ज्ञात्वा कार्य एवेह विद्वान् ।
पुरोहितो नैकविद्यो नृपेण ॥ १२.७३.६६ ॥
ब्राह्मण आणि क्षत्रियांमधील परस्पर भेदामुळे प्रजेवर असह्य दुःख कोसळते. हे जाणून विद्वान राजाने येथे अनेक विद्यांत निपुण पुरोहित नेमावा.
12.73.67
तं चैव लब्ध्वाभिषिञ्चेत्तथा धर्मो विधीयते ।
अग्रं हि ब्राह्मणः प्रोक्तं सर्वस्यैवेह धर्मतः ॥ १२.७३.६७ ॥
त्याला प्राप्त करून त्याचा अभिषेक करावा; असा धर्माचा विधी आहे. धर्मानुसार येथे ब्राह्मणच सर्वांमध्ये श्रेष्ठ असल्याचे सांगितले आहे.
12.73.68
पूर्वं हि ब्रह्मणः सृष्टिरिति ब्रह्मविदो विदुः ।
ज्येष्ठेनाभिजनेनास्य प्राप्तं पूर्वं यदुत्तमम् ॥ १२.७३.६८ ॥
ब्रह्मज्ञानी जाणतात की, प्रथम ब्रह्मदेवाची ही सृष्टी होती. ज्येष्ठ जन्मामुळे त्याला प्रथम जे उत्तम स्थान मिळाले तेच.
12.73.69
तस्मान्मान्यश्च पूज्यश्च ब्राह्मणः प्रसृताग्रभुक् ।
सर्वं श्रेष्ठं विशिष्टं च निवेद्यं तस्य धीमतः ॥ १२.७३.६९ ॥
म्हणून ब्राह्मण मान्य, पूज्य आणि प्रथम भोजन करणारा आहे. त्या बुद्धिमानालाच सर्व उत्तम आणि श्रेष्ठ वस्तू अर्पण कराव्या.
12.73.70
अवश्यमेतत्कर्तव्यं राज्ञा बलवताऽपि हि ।
ब्रह्म वर्धयति क्षत्रं क्षत्रतो ब्रह्म वर्धते।
राज्ञः सर्वस्य चान्यस्य स्वामी राज्ञः पुरोहितः ॥ १२.७३.७० ॥
बलवान राजानेही हे अवश्य करावे. ब्राह्मण क्षत्रियाला वाढवतो; क्षत्रियामुळे ब्राह्मण वाढतो. राजा आणि इतर सर्वांचा स्वामी राजपुरोहित आहे.